ایران وشیعیان مصر؛ تهدیدها و فرصت ها

سعید ساسانیان/ در چند ماه گذشته برخی سفرهای فرهنگی و اعلام مواضع از سوی شیعیان مصری نسبت به ایران صورت گرفته است که می تواند هم تهدید محسوب شود و هم فرصت. نگاهی به روند این سفرها می تواند در فهم منطق و دغدغه یادداشت موثر باشد.

- هیاتی از فعالان فرهنگی و ادبی مصر در اوایل خردادماه ۱۳۹۰ به ایران سفر کردند. اگرچه همه اعضای این هیات را شیعیان تشکیل نمی دادند اما حضور فرزند اندیشمند جهان اسلام یوسف القرضاوی در این هیات یکی از مهم ترین رفت و آمدهای تفکر شیعی میان مصر و ایران بوده است. رسانه ها اعلام کرده بودند که “عبدالرحمن یوسف القرضاوی” بعد از جنگ ۳۳ روزه شیعه شده است. اگرچه این خبر هیچ گاه از سوی او تائید نگردید اما رد هم نشد. او پس از جنگ ۳۳ روزه قصیده ای در مدح سید حسن نصرالله سرود و در مراسم “روز شهید” در ضاحیه بیروت هم شرکت کرد. در زمان دیکتاتوری «حسنی مبارک» نیز او با کمال شجاعت اشعاری در هجو وی سرود و در شب شعرهای داخل مصر قرائت کرد که دو شعر “الهاتک بامرالله (هتک کننده حکم خدا)” و “مسبحه الرئیس” (تسبیح رئیس جمهور) از معروف‏ترین آن ها هستند. عبدالرحمن در روزهای انقلاب مصر هم جزو جوانان متحصن میدان التحریر بود.

- یازده خردادماه برخی رسانه ها از نامه مجلس شیعیان مصر خطاب به مسئولان ایران خبر دادند. تقویت همکاری ها میان الازهر و قم، گسترش فعالیت سینمایی ایران در مصر، بهره بردن از تجارب ایران در امر کشاورزی و استفاده از آن در سواحل نیل، تقویت اقتصادی مناطق “مسار آل البیت” و “العائله المقدسه” مصر،‌ تولید ماشین و اسلحه سازی و عقد پیمان میان ایران، مصر و یمن برای حفاظت از دریای سرخ از جمله مفاد این نامه بود. اما نکته جالب این نامه،‌ درخواست از رهبر معظم انقلاب جهت تشکیل یک اجتماع بزرگ از مراجع قم و نجف اشرف برای تعیین خط مشی این حوزه‌ها درباره وضعیت شیعه و تبلیغ تشیع در مصر است.

- “مجتبی امانی” رئیس دفتر حفاظت از منافع ایران در مصر در اواخر خردادماه و در گفتگو با العالم اعلام کرد: “تعدادی از سادات مصر به دعوت مجمع جهانی اهل‏بیت(ع) به ایران سفر خواهند کرد”. این سفر در اوایل مردادماه صورت گرفت و سادات مصری با برخی از علما از جمله آیت الله مکارم شیرازی دیدار کردند.

- در اواسط مردادماه هیئتی دیگر از شیعیان مصری وارد ایران شدند و با آیت الله مکارم شیرازی و برخی دیگر از علما دیدار کردند. در این دیدار آیت الله مکارم گفت:‌”ملت ایران تمایل بسیاری برای زیارت اماکن مقدس اهل البیت (علیهم السلام) در مصر دارد که می توان به مراقد راس الحسین، حضرت زینب، حضرت نفیسه و علی زین العابدین (ع) اشاره کرد و سالانه دو میلیون ایرانی می توانند به زیارت این امکان مقدس بروند. “

بی شک مدلی از دیپلماسی که برای برقراری ارتباط با یک ملت و یا گروه اتخاذ می شود، نمی تواند به دور از زمینه های تاریخی، ذهنیت های شکل گرفته، نقشه های مخالفان و شرایط روز باشد. لذا شیوه برقراری ارتباط با شیعیان مصری نیز باید بر این اساس شکل گیرد. صرف گسترش ارتباطات حتی مردمی، نمی تواند نهایتا منجر به برایندی درست شود و باید برخی مسائل را مد نظر داشت.

به نظر می رسد در ارتباط گیری جمهوری اسلامی ایران با شیعیان مصر چند نکته باید مورد توجه باشد.

۱ –  با توجه به خلاء شخصیت سیاسی و مذهبی نسبتا جامعی در میان شیعیان مصری، این روابط از سوی ایران مدیریت شود چرا که ممکن است به دلیل فضای فعلی مصر که دوران جدیدی را تجربه می کند، یک اظهار نظر اشتباه و یا بی موقع از سوی شیعیان مصری، بر سرنوشت سیاسی جمهوری اسلامی ایران در مصر اثرگذار باشد. به عنوان مثال، درخواست مجلس شیعیان مصری از رهبر انقلاب اسلامی جهت تشکیل مجمعی از علمای قم و نجف برای پیشرفت و انسجام شیعه در مصر، یکی از مواردی است که می تواند در تصدیق اتهام تاریخی به ایران جهت گسترش تشیع در مصر موثر واقع شود.

۲ – ملت مصر با توجه به خصیصه حب اهل بیت (علیهم السلام)، نزدیکی های بسیاری با شیعیان دارند. به عنوان مثال ارادت فراوان مصریان به مقام راس الحسین و زینبیه و بانو نفیسه، دست باز نماز خواندن اهل تسنن در برخی نقاط مصر و … می تواند نشانه ای از قرابت آنان با روحیات شیعیان داشته باشد. استفاده از این ظرفیت های مهم در روابط فرهنگی ایران و مصر می تواند مفید باشد.

۳ – اگرچه قرابت های فرهنگی میان مصریان و شیعیان بسیار است اما نکته ای که نباید فراموش کرد این است که غالب مصریان شیعه نیستند. از سوی دیگر برخی گروه های وابسته به جریان های تندرو شیعی در تلاش اند تا با منفور ساختن چهره ایران، مانع برقراری روابط فرهنگی و سیاسی این دو کشور شوند. از این نظر باید مبنای تعاملات با شیعیان مصری بر پایه وحدت بنا شود. به عبارت دیگر جمهوری اسلامی ایران باید با اتخاذ راهبرد توسعه کمی و کیفی وحدت، شیعیان را در چنین مسیری قرار دهد. شیعیان مصر اکنون بعد از سال ها تحت فشار بودن و بعضا تقیه کردن، احساس آزادی می کنند و ممکن است با افراط در برخی مواضع، خود را در معرض اتهام قرار دهند. شاید نمونه عینی این مسئله که البته مرتبط با تشیع نیست اما بسیار به ایران نزدیک است، حزب عمل اسلامی مصر باشد که با افراط در ابراز علاقمندی به ایران، از اثر نفود سیاسی و فرهنگی خود در مصر کاسته است چرا که به هر حال در شرایط کنونی مصر که استقلال سیاسی یکی از خواسته های مهم جوانان انقلابی التحریر بوده و هست، چنین مواضع افراطی که البته با نیتی سالم مطرح می شود،‌ به ضرر آن حزب و البته جمهوری اسلامی تمام شود. باید به این مسئله اساسی توجه کرد که در شرایط کنونی مصر که دچار برخی بی ثباتی ها است، قابلیت اهداف جنگ روانی دشمن بسیار بالاست لذا نباید با بی تدبیری و حرکات شعاری از محاسن برقراری ارتباط تهران – قاهره کاست.

بر این اساس اتخاذ راهبرد وحدت اسلامی بر پایه مشترکات فرهنگی شیعه و سنی در مصر می تواند هم در عدم انحراف انقلاب مردم مصر کمک نماید و هم هدف مهم تری که وحدت جهان اسلام است را تا حدی به ارمغان آورد.

بر اساس آن چه آمد،‌ جمهوری اسلامی ایران در برقراری با شیعیان مصر باید به تهدیدها و فرصت های چنین مسئله ای توجه نماید. تهدید افراط گرایی در مراودات با شیعیان به گونه ای که اتهام تاریخی گسترش و تقویت تشیع از سوی ایران،‌ تصدیق شود و فرصت بهره برداری از روحیات مشترک شیعیان و سنیان مصر و مستحکم سازی روابط فرهنگی که می تواند تضمینی برای روابط سیاسی منجسم باشد، در مقابل جمهوری اسلامی ایران قرار دارند. به نظر می رسد راهبرد وحدت و ادبیات مختص آن، می تواند خنثی کننده تهدید و برآورده کننده فرصت باشد.

مطالب مرتبط

• بازی جدید اخوان المسلمین در مصر
• سکانس دوم از انقلاب مردم مصر
• ممانعت مصر از انحراف سرنوشت بهار عربی
• گزارش تصويري/ افزايش درگيري ها در مصر براي تحقق خواسته هاي مردم
• در مصر چه خبر است؟