رصد، محمدجواد استادی/ داستان‌های عامه‌پسند که بخش اساسی فروش کتاب را در جوامع مختلف و همچنین کشور ما تشکیل می‌دهند حاصل فعالیت نشریات عامه‌پسند بوده‌اند. در واقع در بررسی شکل‌گیری ادبیات عامه نقش نشریات و مطبوعات عمومی یک جامعه غیر قابل انکار است. جالب آن‌که رواج واژة رمان عامه‌پسند پس از شکل‌گیری و فعالیت مطبوعات عامه‌پسند بوده، در حالی که رمان به صورت محض، قدمتی بیشتر از نشریات عامه‌پسند دارد.

  

 

سیر تاریخی

رسانه ها در شکل گیری تفکر و رفتار اعضای یک جامعه و فرآیند فرهنگ سازی نقش موثری ایفا می کنند. اما این گزاره در رابطه با نشریات عامه‌پسند کمی متفاوت است. یک نشریة عامه‌پسند و محتوای آن مروج فرهنگ خاص و مشخصی نیست؛ بلکه خود محصول فرهنگی تحت عنوان فرهنگ عامه است؛ مطبوعات عامه‌پسند در نقاط مختلف بر اساس فرهنگ عامه یا مردمیِ هر جامعه‌ای (که مبتنی بر معناها و رفتارهای مشترک آن جامعه می‌باشد) تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند.

 

از طرفی دیگر این گونه مطبوعات تلاش می‌کنند تا از دو شیوه جهت تأثیر بر جامعه بهره برند. یکی از طریق بررسی و تحلیل رویدادها است و شیوة دیگر داستان‌سرایی و داستان‌گویی. در واقع این رسانه‌ها از این دو شیوه برای شناخت جهان توسط مخاطب استفاده می‌کنند. «پیتر دالگرن» (Peter Dahlgren) معتقد است که نقطة ارتباط مطبوعات عامه با فرهنگ عامه همان شیوة داستان‌گویی است. شیوه‌ای که برای بخش اصلی جامعة بشری لذت‌بخش بوده و کارایی خویش را در طول زمان نشان داده است. شیوه‌ای که در هر رسانه‌ای که به کار گرفته شده، در جذب مخاطب موفق عمل کرده است.

 

داستان‌های عامه‌پسند که بخش اساسی فروش کتاب را در جوامع مختلف و همچنین کشور ما تشکیل می‌دهند حاصل فعالیت نشریات عامه‌پسند بوده‌اند. در واقع در بررسی شکل‌گیری ادبیات عامه نقش نشریات و مطبوعات عمومی یک جامعه غیر قابل انکار است. جالب آن‌که رواج واژة رمان عامه‌پسند پس از شکل‌گیری و فعالیت مطبوعات عامه‌پسند بوده، در حالی که رمان به صورت محض، قدمتی بیشتر از نشریات عامه‌پسند دارد.

 

 

داستان عامه‌پسند چگونه متولد می‌شود؟

بررسی تاریخ مطبوعات و ادبیات نشان می‌دهد که داستان‌های عامه‌پسند مولود پاورقی‌نویسی در مطبوعات هستند.

 

پاورقی نوشته‌هایی است که به صورت دنباله‌دار و در پایین صفحات نشریات و یا روزنامه‌ها منتشر می‌شد. هر چند بعدها این نوشته‌های دنباله‌دار ممکن بود در هر جای دیگری از صفحه نیز منتشر شوند و جالب‌تر آن‌که کاربرد پاورقی‌نویسی از لحاظ محتوا و مضمون به سایر رسانه‌های از جمله تلویزیون و رادیو نیز کشیده شد.

 

پاورقی‌نویسی محصول فرهنگ کشور فرانسه بوده و برای نخستین بار در این کشور رایج شد. هر چند پاورقی‌نویسی چنانچه در ادامه می‌آید در ابتدا شکل داستان‌نویسی محض نداشته و به تدریج شکل داستانی به خود می‌گیرد. اولین پاورقی‌نویسان داستانی در نشریات فرانسه نویسندگان رمانتیک بوده‌اند که در مقابل جریان کلاسیک‌ها، آثار و داستان‌های خویش را به شکل دنباله‌دار و به تدریج در نشریات منتشر می‌کرده‌اند. از جملة مطرح‌ترین و مشهورترین این نویسندگان باید از الکساندر دوما نام برد. (جالب آن‌که این آثار در نشریات متعلق به تفکرات کلاسی‌سیسم منتشر می‌گردید.)

 

اما پاورقی‌نویسی در ایران در نشریات اولیه‌ای چون «مرآت‌الحسنی»، «مشکوه النصر»، «المطبعه فی‌الفارس» و «ناصری» شکل گرفت. نخستین پاورقی‌هایی که در نشریات ایران منتشر می‌گردید جنبة محض داستانی نداشت، بلکه بیشتر شرح سفر شاهان قاجار و یا خود نویسنده به نقاط مختلف بود که نویسنده رویدادها و دیده‌های خود را از این سفر به شکل دنباله‌دار منتشر می‌نمود. نخستین نشریه‌ای را که می‌توان در ایران از آن به عنوان یک نشریة عامه نام برد «اطلاعات هفتگی» است که در سال ۱۳۱۹ مجوز گرفت و در بهار ۱۳۲۰ منتشر شد. این نشریه نخستین نشریة مصور ایران است و از لحاظ موضوعی نیز غیر سیاسی بود و به مطالب عمومی و مورد علاقة عامة مردم می‌پرداخت.

 

اولین پاورقی‌نویسان مطبوعات ایران معمولاً مترجمانی بودند که به زبان فرانسه آشنا بوده و آثاری ادبی را از این زبان به فارسی برمی‌گرداندند.

 

از نخستین پاورقی‌نویسان مطرح ایران باید از «مشفق کاظمی» نام برد. او در سن ۱۸سالگی داستانی را به رشتة تحریر در آورده و برای سردبیر روزنامة ستارة ایران ارسال می‌کند که مورد پسند واقع می‌گردد این داستان به صورت دنباله‌دار در این روزنامه و با نام «تهران مخوف» منتشر گردیده و با استقبال خوب مخاطبان رو‌به‌رو می‌شود. تهران مخوف که سپس به صورت کتاب منتشر می شود، داستان جوانی به نام فرخ است که در راه ازدواج با دخترعمة خویش با مشکلات زیادی رو‌به‌رو می‌شود. دراین داستان همچون روال سایر پاورقی ها در هر شماره، داستان و ماجرایی مشخص اتفاق می‌افتاد.

 

از دیگر پاورقی‌نویسان ایرانی باید از «حسینعلی مستعان» نام برد. او که از سن ۱۵سالگی فعالیت خویش را در مطبوعات آغاز کرد، نزدیک به هزار داستان کوتاه و ۲۰۰ کتاب منتشر ساخته و مدتی را نیز در مجلة رادیو به نوشتن داستان‌های دنباله‌دار اخلاقی اشتغال داشت. مستعان به قدری پر کار بود که گاهی هم زمان در چهار یا پنج نشریه به صورت همزمان قلم می‌زد. از جمله نشریاتی که مستعان با آن‌ها ارتباط داشت نشریات «مهرگان»، «ایران»، «راهنمای زندگی» و روزنامة «اخبار» بوده‌اند. از جمله ویژگی‌های مهم و بارز مستعان و به صورت کلی پاورقی‌نویسان، شیوة نگارش و ادبیات ساده و قابل فهم آن‌ها برای عامة مردم بود. شیوه‌ای که موجب ارتباط مردم با این آثار به دلیل بی‌‌تکلفی و هم‌زبانی آن‌ها بود.

 

روزنامة «اطلاعات» نیز مجموعه‌ای داستانی را به شکل پاورقی و با قلم «حسین مسرور» منتشر کرد که «۱۰ نفر قزلباش» نام داشت. این مجموعه پس از شهریور ۱۳۲۰ منتشر گردید. داستان‌های «۱۰ نفر قزلباش» از زمان شاه طهماسب اول شروع شده و تا بقیة پادشاهان صفوی نیز ادامه یافت. بعدها مجموعة این پاورقی‌ها به شکل یک کتاب پنج جلدی نیز منتشر شد. «رسول ارونقی کرمانی» نیز که خود سردبیر اطلاعات هفتگی بود مجموعه پاورقی مطرح و پرمخاطب «امشب دختری می‌میرد» را به رشتة تحریر در آورد.

 

از جمله ویژگی‌ داستان‌های پاورقی انتشار آن‌ها پس از خاتمة چاپ در نشریات به شکل کتاب بود؛ و از این بابت این نوع ادبیات در شکل‌گیری داستان عامه‌پسند تأثیر بسزایی داشته است.

 

یکی از برجسته‌ترین پاورقی‌نویسان که برای مخاطب معاصر نیز شناخته شده است «ذبیح‌الله منصوری» است. او برخی آثار خود را به عنوان ترجمه منتشر می‌نمود، اما به نظر می‌رسد که بخش اعظم این داستان‌ها ساخته و پرداختة ذهن او بوده‌اند و فقط بخشی یا خط کلی قصه را از اثر خارجی گرفته باشد. از جمله آثار مطرح منصوری که به شکل کتاب نیز منتشر گردیده است باید از «سینوهه» و «خواجة تاج‌دار» نام برد. منصوری خود معتقد بود که در آثار خود از «اقتباس» استفاده می‌‌کند.

 

برخی پاورقی‌نویسان برای انتخاب موضوعات خویش به سراغ متون کهن حماسی می‌رفتند و این داستان‌ها را دست‌مایة نگارش آثار خویش قرار می‌دادند. از جملة این افراد می‌توان از «جواد فاضل» نام برد که پاورقی‌هایی با موضع داستان‌های شاهنامه و یا داستان امیر ارسلان را منتشر می‌نمود. این داستان‌ها که در قالب پاورقی‌های موجز، جذاب و زبان ساده نوشته می‌شد موجب شهرت زیاد فاضل و جذب سریع و وسیع مخاطب شد.

 

«امیر عشری»، «اعتمادی»، «صدرالدین الهی»، «منوچهر مطیعی» و «ناصر خدایا» نیز از دیگر پاورقی نویسان ایرانی به شمار می‌روند.

 

در فاصلة تبدیل پاروقی‌های تاریخی و غیر داستانی ایرانی به پاورقی‌های داستانی، برخی داستان‌های معروف خارجی به شکل پاورقی در ایران منتشر می‌شد که از جملة معروف‌ترین آن‌ها داستان‌های علمی تخیلی «ژول ورن» است. جالب آن‌که گاهی داستان‌های خاص و ادبی مطرحی نیز به شکل پاورقی منتشر می‌شد. به عنوان مثال داستان معروف «بوف کور» صادق هدایت در سال ۱۳۲۰ و در روزنامة ایران منتشر شد.

 

پس از کودتای ۲۸مرداد، محتوا و مضمون پاورقی‌ها رنگ و بوی سیاسی به خود گرفت؛ و رویکرد نویسندگان به نوعی هجمه به طبقة حاکمه بود. از جمله مهم‌ترین این نوع پاورقی‌ها باید از مجموعة پاورقی «لات و عشق و سیاست» اثر «قاسم لاربن» و همچنین پاورقی‌هایی چون «نیمه راه بهشت» و «آتش‌های نهفته» سعید نفیسی نام برد.

 

جریان پاورقی‌نویسی در مطبوعات ایران به همین شکل تا سال ۱۳۵۷ادامه پیدا می‌کند. اما در سال‌های اولیة انقلاب به دلیل عدم ثبات و مشکلات متنوع، رشد و انتشار پاورقی‌های داستانی متوقف؛ و پس از یک توقف دوباره فعال می‌شود. جریانی که منجر به ظهور نویسندگانی چون  «فهیمه رحیمی» و «نسرین ثامنی» می‌گردد…

 

 

 

مطالب مرتبط

• دگردیسی پاورقی
• آزادی به روایت قلم
• مطبوعات، رسانه هاي مجازي و حوزه سياست در ايران امروز
• از مطبوعات تا کتب زرد
• سایه سنگین بر سر سیاست