رصد، جواد نوائیان رودسری/ وقتی سخن از وقف به میان می‌آید، بی‌گمان نخستین چیزی که به ذهن متبادر می‌شود امور خیریه و تلاش برای گسترش فرهنگی است که می‌کوشد در پرتو فعالیت­های عام­المنفعه و خدایی، خلق را از موهبت­های مادی و معنوی برخوردار کند. قدر مسلم این است که موقوفات عموما با چنین نگاهی شکل یافته و گسترده شده‌اند؛ اما این مقصود بدون نگاه مدیریتی ویژه­ای که بر آن­ها حاکم است، شدنی نیست.

 

این مدیریت که در گذر زمان و با آزمون و خطاهای متعدد شکل یافته و بارور شده، توانسته است با بهره‌گیری از قوانین شرع به الگوی مناسبی برای اداره موقوفات تبدیل گردد. تاثیر این الگو حتی وقف­نامه‌ها را نیز در برگرفته و امروز شیوه نگارش متن اسناد وقفی را به همان شکلی می­یابیم که گذشتگان‌مان بدان اقدام می‌کردند.

 

 

هدف، بنیان تنظیم شیوه مدیریتی در وقف

بر اساس این الگو، واقف برای نیل به خواسته خود و تنظیم وقف­نامه­ای درخور، باید مقدمه­ای را در نظر می‌گرفت که در آن اهداف وی مشخص و معین شده بود. بنیان مدیریت­های بعدی در وقف‌نامه­ای که واقف تنظیم می‌کرد عموما بر همین هدف استوار می‌گردید. گاه ممکن بود این اهداف به صراحت در وقف‌نامه نیز درج نشود، اما سایه آن به تمامی بر مدیریت موقوفه احاطه داشت. این اهداف را می‌توان به طور کلی در سه گزینه مورد توجه قرار داد:

 

الف – امور خیریه و عام‌المنفعه (کسب رضای الهی)

اکثریت قریب به اتفاق موقوفه‌های موجود واجد چنین هدفی هستند. واقف با توجه به دستور قرآن و احادیث رسیده از معصومین و در جهت ایجاد ثواب اخروی از طریق خدمت به یک هدف مقدس و خداپسندانه اقدام به وقف کردن اموال منقول و غیرمنقول خود می‌کند. این اهداف لزوما یک موضوع خاص را مورد توجه قرار نمی‌دهد بلکه شبکه‌ای وسیع از امور خیریه را شامل می‌شود که پرداختن به تمام آن محتاج تحقیقی وسیع و صبری استوار است.

 

ب – جلوگیری از تعدیات مختلف

در طول تاریخ بوده‌اند کسانی که برای جلوگیری از دست‌اندازی افراد به اموال و املاک­شان پس از مرگ از سیستم وقف استفاده کرده‌اند. این موقوفه‌ها، اگر چه تحت عنوان نیت­های مشهور عنوان موقوفه به خود می‌گرفتند، اما در حقیقت شیوه‌ای خاص برای جلوگیری از تعدیات کسانی به حساب می­آمدند که در منظر واقف دشمن و متجاوز به حساب می‌آمدند. با این حال حاکمانی نظیر رضاخان با تصویب قوانینی کوشیده­اند تا این شیوه را خنثی کرده و به منافع مورد نظر خود دست یابند.

 

ج – در نظر گرفتن اغراض خاص

برخی از موقوفه‌ها، که البته درصد کمی را در بر می­گیرند، با هدف محدودکردن مصرف وقف در مسیری به جز آن­چه گفتیم ایجاد شده‌اند. شاید کم و بیش اخباری از این گونه موقوفات شنیده باشید. این موقوفه­ها با وجود نیت مناسب و خیر واقف، بازه‌های محدود را در بر می‌گیرند و با هدف گرفتن افراد خاص و ویژه، نیت واقف را به ثمر می‌رسانند، نیاتی نظیر جمع­کردن افراد خاص در یک محل خاص، تحصیل افرادی مشخص از یک خانواده و مانند این­ها.

 

 

مدیریت ویژه موقوفات

با در نظر گرفتن اهدافی که برشمردیم، واقف می‌کوشید تا در تنظیم وقف­نامه شیوه‌ای را برگزیند که بهترین روش برای رسیدن به نتیجه موردنظرش باشد. این مدیریت دو موضوع اصلی و جانبی را در برمی‌گرفت که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

 

 

اهداف اصلی در مدیریت

این اهداف مشخص‌ترین بخش نیات واقف را در برمی‌گیرند. در چارچوب همین مدیریت است که موضوع وقف با عنایت به هدف واقف نهادینه شده و طریقه بهره‌برداری از آن شکل می‌گیرد.

 

تعیین متولی: متولی در یک کلام مقام مدیریت موقوفه را دارد. این مدیر ممکن است از سوی واقف و یا در صورت عدم تعیین از سوی حاکم شرع تعیین و منصوب گردد. او مسئول شیوه‌های اعمال شده در مسیر تحقق نیات واقف خواهد بود. شرایط متولی معمولا در وقف‌نامه تعیین شده‌است، در این صورت حاکم شرع بر اساس اصول اسلامی اقدام به تعیین او خواهد نمود. معمولا برای متولی درصدی از درآمدهای موقوفه را تحت عنوان حق‌الزحمه در نظر می‌گیرند. البته متولیانی که تنها برای رضای خدا اقدام به نگهداری موقوفه و مصرف آن در مسیر نیات واقف می‌کنند کم نیستند.

 

حفظ موقوفه: حفظ موقوفه یکی از مهمترین بخش­های مدیریتی در مسئله وقف است. اهمیت این بخش به گونه‌ای است که قوانین موضوعه کشور نیز آن را مورد توجه قرار داده و اولویت اصلی صرف درآمدهای موقوفه دانسته‌اند و حتی در صورت نیاز می‌توان تمام درآمد را صرف هزینه نگهداری و تعمیر موقوفه کرد. برای حفظ موقوفه واقف ضمن تعیین یک هزینه مستمر و دائمی برای هزینه‌کردن در امر نگهداری، با تعیین متولی و پرداخت حق­الزحمه به وی، مسئولیت اصلی وی حفظ و نگهداری موقوفه برای بقا آن و استمرار تحقق نیات واقف مشخص شده است.

 

ارائه خدمات مورد نظر واقف: نیت واقف، غایت بهره‌برداری از موقوفه را شامل می‌شود. در همین حوزه است که واقف با تنظیمات موردنظر خود اقدام به هزینه نمودن درآمد موقوفه در مسیر تحقق اهداف خود می‌کند.

 

 

اهداف جانبی مدیریت در وقف

به جز آنچه تحت عنوان مدیریت اصلی برشمردیم، تنظیم مدیریت در موقوفات به دنبال اهداف جانبی نیز هست. این اهداف ممکن است از منظر واقف دور بماند، اما معمولا در جریان ایجاد یک موقوفه همواره همراه آن بوده و ملازم اهداف واقف قرار می‌گیرند. یکی از مهم­ترین این اهداف جانبی، ترویج مسئله وقف و به­وجودآمدن جریانی است که به گسترش موقوفه و فرهنگ وقف منجر خواهد‌شد.

 

 

مسجد گوهرشاد، مثالی برای یک مدیریت خوب 

مسجد گوهرشاد یکی از مساجد بزرگ جهان اسلام محسوب می شود. بنای مسجدی که به همت بانوی خیرخواه دربار شاهرخ، پسر تیمور، فرمانروای گورکانی اساس یافت، از ۷۸۸ تا ۸۰۵ خورشیدی، به مدت ۱۷ سال طول کشید و شاه­کاری را در ضلع جنوبی حرم‌رضوی پدیدآورد که با ۸۷۹۸  مترمربع مساحت، ۶۰۴۸ متر زیربنا را در برمی‌گرفت. گوهرشاد نه تنها زنی واقف با نیاتی قابل احترام در تاریخ محسوب می‌شود، بلکه تبلیغ وی در زمینه وقف و اهتمام اطرافیانش بدین کار، زیر پوشش تشویق­های زبانی و رفتاری او، منجر به پدید آمدن مدارس و قرار گرفتن املاک بسیاری در زمره وقفیات گردید.

 

اگر چه عظمت این بنا که گنبد فیروزه‌ای آن به خط بایسنقر، فرزند گوهرشاد، مزین شده و ایوان مقصوره‌اش شهرتی عالم‌گیر دارد، چشم­نواز و قابل­توجه می‌نماید، اما موضوعی که جلوه این اثر معنوی را دو چندان ساخته، نیتی است که این بانوی شریف آن­را در خلال موقوفات پر ارزشش آشکار ساخته و بدان پرداخته است.

 

 با اتمام بنای مسجد در سال ۸۰۵ شمسی، گوهرشاد برای نگهداری آن رقباتی را وقف نمود. این وقف­نامه که الگویی مناسب برای مدیریت وقف محسوب می­شود به­گونه‌ای تنظیم شده بود که می‌توانست ضمن نگهداری مناسب بنا، نیات واقف را نیز محقق سازد. بد نیست در ادامه به این وقف‌نامه نگاهی گذرا داشته باشیم.

 

متولی: متولی موقوفات گوهرشادآغا در ابتدا با اولاد وی و در صورت انقراض آنان با اولاد علی حمیدی­علوی­مشهدی­رضوی قرار گرفته است. ظاهرا این فرد و افراد وی مورد وثوق واقفه بوده و نیات او را می‌دانسته­اند، با این حال گوهرشاد بر اولاد آن سید نیز توقف نکرد و تولیت موقوفه را در صورت انقراض فرزندان وی به عهده یکی از صلحای سادات عظام مشهد گذارد.

 

موارد مصرف : گوهرشاد پس از تعیین متولی موارد مصرف موقوفات را چنین مشخص نمود ؛

 

- از مجموع درآمد رقبات، یک عشر، حق‏التولیه متولی؛

- یک عشر دیگر جهت کارمندان و ضابطان و عمال و معمار بقاع

- مابقی درآمد صرف عمران و آبادی مسجد گوهرشاد گردید

- مازاد درآمد بر ارباب این وظایف

- وظیفه‏ امام جماعت نمازهای پنج‏گانه سالیانه ۱,۱۰۰ کپکی (واحد پول عصر تیموری) و ۲۰ خروار گندم

- وظیفه‏ خطیب، سالانه مبلغ ۱۰۰ کپکی نقد و مقدار ۱۰ خروار گندم

-  وظیفه‏ مصدر و وظیفه‏ معرف خوش‏خوان که روز جمعه و دوشنبه هر هفته یک جزو یا بیشتر قرآن خوانند برای واقفه [این قسمت خوانا نبوده است] نقد کپکی و پنجاه خروار غله بالمناصفه

- وظیفه‏ حفاظ خوش‏خوان که در روز جمعه و دوشنبه‏ هر هفته یک جزو یا بیشتر قرآن بخواند، سالیانه مبلغ ۲,۱۰۰ کپکی و ۵۰ خروار غله بالمناصفه

- وظیفه‏ مؤذنان، سالیانه نقد ۱,۶۰۰ کپکی و ۶۲ خروار غله بالمناصفه

- وظیفه‏ فراشان سالیانه نقد ۱,۶۰۰ کپکی و بیست خروار گندم و جو

 

الگویی که گوهرشاد در مدیریت هزینه موقوفات در پیش گرفت بعدها نیز دنبال شد. پس از او تا سال ۱۳۷۳ شمسی، لااقل ۱۴ مورد موقوفه قابل­توجه برای مسجد وقف گردید که عموما نیات واقف­اولیه در صرف آنها موثر بوده است. به این ترتیب می‌بینید که در کنار اهداف اصلی موقوفه، اهداف جانبی در قالب تبلیغ مسئله وقف محقق شده و پس از گوهرشادآغا، تا به امروز ادامه یافته است. علت اصلی تداوم این امر، اهتمام واقف­اولیه بر موضوعی است که ریشه در اعتقادات و دین مردم داشته و علاوه بر آن خیری مستدام برای عامه مردم به همراه داشته است. با ارائه نام تعدادی از این موقوفات مقاله را به پایان می‌بریم.

 

 

برخی از موقوفات بعدی مسجد گوهرشاد :

 

ردیف	تاریخ وقف (شمسی)	واقف	موقوفه	متولی	جهت مصرف
۱	۱۰۷۸	اهالی بوژمهران نیشابور	۲۰۰ رقبه از زمین و درخت مثمر و توتستان و دالستان	متولی مسجد گوهرشاد	فرش و روشنایی مسجد
۲	۱۰۸۳	محمدرضا تاجر اردستانی	۸ شبانه روز آب قنوات علیا و سفلای اسحاق آباد نیشابور	متولی مسجد گوهرشاد	روشنایی، فرش و تعمیرات مسجد
۳	۱۱۰۶	خواجه‌محمداکبر و دیگران	یازده طاق و یک دانگ از قنات اسحاق‏آباد علیا و سفلی و خان بازق	ذکر نشده	روشنایی و فرش مسجد روستای اسحاق­آباد و مسجد گوهرشاد
۴	۱۱۳۲	محمدابراهیم بیک مختاری بیات	ربع مزرعه دشدیش از بلوک اسحاق‏آباد نیشابور و نصف مزرعه عبدل‏آباد از بلوک اسحاق‏آباد نیشابور و شش­هفتم از نصف مزرعه دولت‏آباد کلان بلوک درب قاضی و یک طاق و نیم از مدار دوازده سهم آب قریه فوشجان بلوک مازول با اراضی و صحاری	متولی مسجد گوهرشاد	تعمیر و روشنایی و وظیفه فراشان و بوریا و تطهیر و تنظیف و ائمه جمعه و جماعت این مسجد بشود. یک عشر از درآمد حاصله از آن ناظر املاک مزبور است که ارشد ائمه مسجد گوهرشاد است و به صیغه حق‏التولیه آن یک عشر را اخذ و تصرف نماید و اگر مازادی بر مخارج یاد شده داشت، صرف صلحای مستحقین شود به این صورت از کل عواید یک عشر حق ناظر و یک عشر از مابقی خرج مصالح مسجد شهر نیشابور و بقیه خرج مسجد گوهرشاد شود.
۵	۱۱۳۴	سید میرزا و دیگران	نه قطعه باغات دالستان و محوطه‏های مزروعی در قریه ازغد	متولی مسجد گوهرشاد	مصرف تعمیرات و روشنایی و مرمت و وظیفه حفاظ و طلاب علوم دینی
۶	۱۲۰۳	برادران شوریابی	همگی مجری‏المیاه و مزرعه میناآباد (میرکاکا) از بلوک تاغنکوه بخش فدیشه نیشابور	حاکم شرع	صرف حصیر و چراغ مسجد جامع و تعمیر سایر مصارف ضروری شود
۷	۱۲۶۱	مستشارالملک	سه­چهارم از مزرعه گوندوک و نصف قنات و نیمی از مزرعه سیاسک و دو باب دکان در بازار مشهد	پسر واقف و اولاد او	روضه‏خوانی در مسجد گوهرشاد و نهار خدمه این مسجد
۸	۱۲۷۶	سیدعبدالله	یک ربع از یک باب دکان واقع در حاشیه خیابان علیا، نزدیک کوچه چهارباغ	اولاد واقف و متولی مسجد گوهرشاد	تلاوت قرآن
۹	۱۲۷۶	همسر قوام‌التولیه	یک باب منزل واقع در کوچه زیر نقاره‏خانه	اولاد واقف و متولی مسجد گوهرشاد	وقف روضه‏خوانی
۱۰	۱۲۷۶	بی‌بی شمس‌الحاجیه	یک باب دکان واقع در حاشیهی خیابان علیا نزدیک کوچه‏ چهارباغ و تلگراف‏خانه و نیز سه‏چهارم از یک باب دکان متصل به دکان یاد شده	شوهر واقف	صرف زیارت نجف، کربلا و مشهد و تلاوت قرآن
۱۱	۱۲۸۲	خسرومیرزا	دو باب دکان در کوچهی سیاه‏آب پایین خیابان	متولی مسجد گوهرشاد	روضه­خوانی در مسجد گوهرشاد
۱۲	۱۲۸۳	امی‌خانم، دختر بهاءالدین ابرده‌ای	نصف از یک باغ میمی و مشجر واقع در ابرده	متولی مسجد گوهرشاد	منافع آن صرف کلیه مخارج مسجد گوهرشاد شود
۱۳	۱۲۹۶	نجدالسلطنه	مزرعه‏ شهر کهنه جلگه‏رخ از توابع تربت­حیدریه	متولی مسجد گوهرشاد	صرف مقبره واقف و روضه‏خوانی در مسجد گوهرشاد و خرید پوستین برای زوار امام رضا – علیه‏السلام – و فقرا و کتابخانه مسجد گوهرشاد و خرید کتاب برای طلاب
۱۴	۱۳۳۲	سیدسعید طباطبایی	یک باب منزل در مشهد و یک قطعه باغ در ابرده­سفلی و دو سهم مزرعه‏ هاشم‏آباد تبادکان و پنج­هزار جلد کتاب خطی و چاپی	متولی مسجد گوهرشاد	تلاوت قرآن و روضه‏خوانی در مسجد گوهرشاد و زیارت حضرت رضا – علیه‏السلام- و خرید کتاب و صحافی و مرمت آن

 

 

 

مطالب مرتبط

• ديپلماسي موقوفه‌ها
• شفاف سازي عملکرد مالي موقوفات