رصد

کد خبر: ۱۲۰۴۳۱
تاریخ انتشار: ۰۹ آذر ۱۳۹۵ - ۱۳:۳۷

با هر متد و منطقی که دوران پس از انقلاب را برهه بندی کنیم، بی گمان دوره هشت ساله حضور فیزیکی و نقش متافیزیکی محمود احمدی نژاد و حلقه هم باوران و یاورانش در اریکه مهم ترین قوه از ارکان نظام جمهوری اسلامی ایران، برخوردار از ویژگی هایی است که می توان آن را یک فصل به کلی متفاوت از گذشته و آینده در تاریخ این زمان ایران دانست. اگر دهه نخست پس از انقلاب- یعنی از بهمن ۵۷ تا پایان جنگ تحمیلی و با اندکی رواداری تا درگذشت امام خمینی (ره)- یک فصل با ویژگی های متمایز فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و حتی ادبی و زبانی و روانشناختی نسبت به پیش از انقلاب بود و اگر دوران هشت ساله ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی نیز، خواسته و ناخواسته اما به واقع فصل دگردیسی و از این پهلو به آن پهلوشدن و پوست انداختن تدریجی کالبد و تحول زیرپوستی در لایه بندی اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی جامعه و برکشیدن «نشاء طبقات جدید» – کم یا بیش کامیاب یا ناکام- شد و نوعی بازتعریف در مناسبات درونی ساختار و هرم قدرت بود و اگر دوم خرداد ۷۶ و دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی، برهه ای بحرانی شبیه دوران«بلوغ جوانی» بود، همراه با آشکارشدن همه یا بیشینه صفات این دوره سرشار از «شور و بی قراری و شتابزدگی و دو رگه بودن حنجره و بلندای صدا و برون ریز فرهنگ لغات مخفی و شک فلسفی و پرسشگری وچون و چرا و کل کل فرزندان با والدین و آموزگاران درباره همه چیز و گاه کله شقی و سرکشی برابر بزرگترها البته از جنس اختیار طلبی و واکنش به هرچه رنگ و بوی آمرانگی داشت» و به واقع فصلی بسیار مهم و تاثیرگذار را در تحول فرهنگی، سیاسی و روانشناسی اجتماعی ایرانیان و «بازتولید شخصیت تحول خواه جامعه ایران» رقم زد، اینک که از پس دوران محمود احمدی نژاد از فراز چالش ها و کشمکش های رقابت سیاسی به آن دوره می نگریم، به آسانی و روشنی درمی یابیم که نه تنها به لحاظ «ریخت شناسی اجتماعی و فرهنگی» بلکه عمدتا به اتکای برخی دگردیسی های معنادار در بنیان های ارزشی و نگرشی، دست کم در بخش هایی از عرصه عمومی- هم در گستره جامعه و هم در سرای دولت به مفهوم عام آن- و نیز نوعی راز آلودگی و شورش زیرپوستی در مناسبات قدرت، این قابلیت را دارد که همچون دوره حکمرانی هرچند مستعجل «سلسله تک پادشاه» درتاریخ ایران مورد توجه و واکاوی قرار گیرد: سلسله ای که به گمان این قلم، شباهت و این همانی شکلی و محتوایی بسیار با خرده حکمرانی «فرقه ای مذهبی» در سنت و خاطره تاریخی ایرانیان داشته و دارد که نمونه اش را در «الگوی حسن صباح و فرقه اسماعیلی مسلک» او در گستره ای به مرکزیت قلعه الموت از سرگذرانده است تاریخ این سرزمین!

اینک اما در مجال کوتاه این نوشته قرار است تنها به وجه و وجهه فرهنگی دوره محمود احمدی نژاد بپردازم.

فرهنگ یا نافرهنگ یا «پادفرهنگ»؟

اگر فرهنگ در عام ترین تعریف و توصیف، مجموعه و منظومه ای باشد سپهرگونه شامل داشته ها و خواسته های ذهنی (درونی) و ارزش ها و بینش ها و باورها و زیرساخت های اندیشگی و احساسی و هنجاری و رفتاری و نیز شکل و محتوای زبانی همه این ها در گسترده یک جامعه یا جماعت (Society/ community) نخستین پرسش این است که آیا در دولت محمود احمدی نژاد از چیزی به نام «دیدگاه فرهنگی» می توان سراغ گفت؟ پاسخ این قلم به چنین پرسشی «آری» است اما، به گمان من دیدگاه فرهنگی احمدی نژادی نه «فرهنگ» بلکه «نافرهنگ» و حتی «پادفرهنگ» است. مفهوم سرراست و بی پرده این نام یا صفت ها، «بی فرهنگ» بودن نیست بلکه آشکارترین عارضه اش دچار شد جامعه به وضعیتی از جنس بحران هویت فرهنگی است، چیزی از جنس بی هنجاری یا «آنومی»!

می دانیم که بنیان و جان مایه دیدگاه های احمدی نژاد در همه عرصه های اعتقادی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و حتی زبانی بر اصالت «نفی موجود برای انکار اصل وجود» استوار بوده، پس دیدگاه فرهنگی وی را می توان در واقع، تجلی گاه منظومه ای در هم برهم دانست که لازمه اش، «نافرهنگ» گستری در عرصه عمومی جامعه است. این است راز و رمز واگشایی گاوصندوق سر به مهر «پارادوکس های نگره فرهنگی احمدی نژاد» که در آن دوقلوهای به هم چسبیده ای همچون «بنیادگرایی دینی و باستان گرایی ایرانی» می گنجد، «موعودگرایی و مهدویت مآبی، کنار پراگماتیسم لیبرال نما»ی جانبداری از آزادی حضور بانوان در ورزشگاه ها هنگام برگزاری مسابقات مردانه و از این دست، قرار دارد.

«پادفرهنگ» احمدی نژادی با چه مشخصه هایی شناخته می شود؟

عوامگرایی آکادمیک: «آقای دکتر، مردی از جنس مردم» ، این نخستین و شاخص ترین کلیشه آشکار شخصیت و نگره فرهنگی محمود احمدی نژاد بود که از همان روزهای آغازین برگزیده شدنش از سوی دومین شورای شهر تهران به عنوان شهردار پایتخت ایران، به ویژه به یاری بی دریغ هم اندیشان فکری و همراهان سیاسی اش در رسانه ملی بر ذهن و زبان افکار عمومی، جاری و دوانده شد و البته در دوران ریاست جمهوری اش به قواره یک «قابوسنامه» در ادبیات سرشار از واژه ها و کنایه های گفتاری و حتی زبان بدنی او نمود پیدا کرد. جلوه های اصرار بر این دوگانه: «معلم دانشگاه- مردی از جنس توده»را در جای جای برنامه های ارتباطی اش از یک سو با جماعتی از آکادمیسین ها و تکنوکرات ها و از سوی دیگر با لایه های توده وار یا شاغلان حرفه های خدماتی دیده ایم. آن سخنرانی مشهور در فلان دانشگاه آمریکا و پوشیدن لباس کار رفتگران و نشستن بر سفره آنان، در واقع دو روی همین سکه «عوامگرایی آکادمیک» بود، در نگره «پادفرهنگ» احمدی نژادی. البته واقعیت این است که هرچه زمان می گذشت و درون مایه واقعی نگاه و زبان فرهنگ احمدی نژاد آشکارتر می شد، از چگالی آن چهره برساخته استاد دانشگاهی اش کاسته و جنبه سرشتی تر شخصیت وی برجسته تر شد. به گونه ای که اگر اینک از هر شهروند ایرانی خواسته شود که چند جمله مشهور از گفته های احمدی نژاد را که در خاطر دارد به زبان آورد، بی تردید عبارت هایی از این دست است که : «آن ممه را لولو برد» یا «آن قدر قطعنامه بدهید که قطعنامه دان تان پاره شود.»

موعود گرایی و مهدویت مآبی منهای روحانیت: دومین کلیشه برجسته و پایدار در «پادفرهنگ» احمدی نژادی، تاکید و اصرار بر نوعی «مهدویت گرایی اغراق گونه و داعیه دارانه» از موضع القای نوعی ارتباط معنایی و حتی هدایتمندانه با امام غایب (عج) بوده است. هم در دوره کوتاه شهرداری تهران، گسترده ترین فعالیت های فرهنگی و تبلیغات شهری سازمان فرهنگی هنری شهرداری به ریاست یار غار و در واقع مرید یا مرادش- اسفندیار رحیم مشایی- و هم از نخستین روزهای دوره نخست ریاست جمهوری اش با تصویب بودجه دولتی برای توسعه مسجد جمکران و برگزاری جشن ها و مراسم در آن مکان و گزاره های فراوانی که در مواضع گوناگون برای نمایش نوعی ارتباط و عنایت ویژه از عالم غیب ارائه می کرد، حکایت از این «موعودگرایی فرا روحانیت» دارد. نمونه طنزگونه این گرایش را در ماجرای مشهور ادعای «هاله نور» به خاطر داریم. نکته مهم و حساسیت برانگیز در نگرش «موعودگرا و مهدویت مآب» احمدی نگاد، برداشت ها، اظهارنظرها و داعیه های رازآلود و گاه گزافه گویانه و مخالف با سنت رایج در میان روحانیت شیعه پیرامون باورهای دینی و مذهبی و چند و چون مقوله ارتباط با امام غایب (عج) بود. انگاری با نوعی فرقه خاص و متفاوت مذهبی مواجه شده باشند! سایه «موعودگرایی احمدی نژادی» بسی فراتر از عرصه های اعتقادی و حتی فرهنگی بر نظام سیاست گذاری و برنامه ریزی و تصمیم گیری های دولت و انتخاب همکاران او سنگینی می کرد. در همان دوره بود که بازار داعیه داران ارتباط با عوالم ماورایی و پیشگویی از رخدادهای آینده و تاثیرگذاری بر روندهای جاری، داغ شد و به اندازه ای رونق گرفت که سرانجام طشت رسوایی و دکانداری برخی از آنان که گفته می شد ارتباط هایی نیز با چهره های شاخص همراه احمدی نژاد داشته اند، بر زمین افتاد و بعدها به دستگیری انان از سوی مراجع امنیتی انجامید.

درویش مآبی و خرقه پوشی: در منظومه اعتقادی و فکری و نافرهنگی جریان احمدی نژادی، رابطه مرید و مرادی جایگاه مهم و انکارناپذیری داشته است. نوع رفتار او از آغاز انتخاب همکاران و شکل گیری کابینه و عهدنامه یا سوگندنامه وفاداری آنان و به ویژه برخورد آمرانه و بی چون و چرا و تمکین طلب او با مدیران زیرمجموعه اش، فراتر از روابط متعارف سلسله مراتب اداری، و برکناری های آنی و پی در پی آنان که چنین رویکردی را برنمی تافتند، حکایت از تلقی «رابطه مرید و مرادی» در یک حلقه درویش مآب و خرقه پوش دارد. در «پادفرهنگ» احمدی نژادی، جایی برای ناهمراهی یا پرسش و تحفظ و ملاحظه از هر موضعی که باشد، نیست. دستور را باید همچون «نظر مولا و مراد« جامه عمل پوشاند زیرا که خیر و مصلحت در آن است و بس! معلوم است که پشتوانه و نیروگاه اصلی چنین ولتاژی، همان ویژگی موعودگرایی و داعیه عنایت ویژه از سوی امام غایب (ع) است! فراموش نکرده ایم که محمود احمدی نژاد هنگام اعلام آغاز پرداخت یارانه نقدی به شهروندان، از چه تعبیری استفاده کرد. گویی وجوه پرداختی را از ناحیه مقدسه دریافت کرده است!

آلیاژ بنیادگرایی و باستان گرایی: پادفرهنگ احمدی نژادی یک عنصر آلیاژگونه مکانیکی و ناچسب دارد که از دو عنصر بنیادگرایی دینی و باستان گرایی به اصطلاح ملی تشکیل شده است. هدف این آلیاژ لابد صید همزمان ماهی خاویاری و صدف دریایی بوده است؛ اما از قضا برعکس، مشکل این آلیاژ باورناپذیری آن از سوی هر دو بخش بنیادگرا و ملی گراست. متاسفانه اما به هر حال بخش گسترده ای از منابع کشور در چنین رویکردی از عرصه تلاش به ظاهر فرهنگی ، هزینه شده است.

فیگوراتیسم فرهنگی و هنری و رسانه ای: پادفرهنگ احمدی نژادی درست برخلاف ذات بنیادگرا و بسته و بی پرنسیب و برخوردار از همه ویژگی های پیش گفته، می کوشد با ظاهری بزک کرده و جذاب و روادارنما جلوه کند. این است که به رغم همه تنگناها و محدودیت سازی ها و خانه نشین کردن های بسیاری از تولیدکنندگان آثار خلاقه فرهنگی و هنری و رسانه ای، گاه در مقام شعار و نمایش و ادعا و حتی دفاع موردی از یک اثر یا اقدام یا موضع آزادمنشانه فرهنگی و هنری و رسانه ای، نوعی لیبرال مآبی در این قلمرو- فرهنگ عمومی یا فرهنگ به مفهوم خاص- را به نمایش می گذارد.

به گمان این قلم، مهم ترین و البته ساده ترین شیوه برای سنجش دیدگاه فرهنگی احمدی نژاد- که من از آن به عنوان «نافرهنگ» یا «پادفرهنگ» یاد کرده ام- این است که به خاطر آوریم که در کارنامه فرهنگی دوران احمدی نژاد تقریبا هیچ اثر یا تلاش فرهنگی، هنری، رسانه ای شاخص و برجسته و افتخارآمیز که حاصل نقش آفرینی دولت او باشد- و نه محصول تلاش توانفرسای تولیدکنندگان مستقل آثار خلاقه- سراغ نداریم. این نوشته بر آن است که در نگره فرهنگی احمدی نژاد سخن از باز یا بسته بودن فضا، خارج از موضوع است. سخن اصلی، نافرهنگی است و هژمونی نوعی مناسک «فرقه حلقوی» با خرقه پوشی نوین. همین!

منبع: ماهنامه مهرنامه، شماره ۴۹

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

پاکستان هم به فکر نجات پول ملی‌اش از چنگال دلار افتاد

دلالان ارز گیج شدند!

بیشتر ایرانی ها این نام را شنیده اند!

کاهش قیمت در بازار خودرو ادامه دارد

جنسی که آمریکا تحریم نکرد!

حقوق کارکنان وزارت نفت 36.5درصد اضافه شد

ثبات نسبی قیمت‌ها در بازار

چرا سکه و طلا دوباره گران شد؟

رکورد تورم در دولت روحانی شکسته شد

ششمین کشتی شکر پهلو گرفت

خرید اقساطی از دیجی کالا و 50 فروشگاه دیگر – بدون چک و ضامن

حال و هوای صحبت در مقابل رهبر انقلاب

واکنش خانواده هاشمی به اظهارات عباس عبدی

فرید زکریا:‌ ترامپ ملی گرایی ایرانیان را دست کم گرفته

پیام‌های متناقض کاخ سفید برای خاورمیانه

ناصری: مردم تفاوتی میان اصلاح‌طلب و اصولگرا قائل نیستند

توصیه مهم رهبرانقلاب به نامزدهای ریاست جمهوری چه بود؟

دیدار جمعی از دانشجویان با رهبر انقلاب

ریابکوف: کمیسیون اجرای برجام باید زودتر تشکیل شود

یک سناتور دیگر ادعای ترامپ علیه جان کری را تکرار کرد

ترامپ بازهم برای خودش نوشابه باز کرد

ربوده شدن صندوق‌های رای‌گیری در شمال هند

کناره‌گیری دو دستیار ارشد دیگر کاخ سفید

پیشنهاد کشوری در حاشیه خلیج فارس برای میزبانی از عمر البشیر

اختلافات درباره پایان یا تداوم ریاست جمهوری اشرف غنی بالا گرفت

نشنال اینترست: بدهی ۲۲ تریلیون دلاری آمریکا همچنان در حال افزایش است

طرح جدید عراق برای تامین امنیت منطقه سبز بغداد

حمله سایبری هکر‌های داعشی به وب‌سایت پلیس هند

دولت موقت در اتریش تشکیل شد

حمله به پایگاه هوایی روسیه در سوریه

توصیف مقام عرفانی حضرت زهرا(س) در محضر رهبر انقلاب

ماجرای مادری عجیب با 38 فرزند

تعریفی متفاوت از خانه و خانواده

شعری که دانش آموزان آمریکایی می خوانند

بریدن لاله گوش مردم برای زورگیری

جلوگیری از گرانفروشی برنج در یک فروشگاه زنجیره‌ای معروف

غافلگیری وانت مزدا در سیل

تابستان پروانه شکار صادر نمی‌شود

مرگ ۲ کودک در سیل شهرستان میبد

نتایج کنکور دکتری ۹۸ امروز منتشر می‌شود