رصد

کد خبر: ۱۲۱۵۰۶
تاریخ انتشار: ۲۶ دی ۱۳۹۵ - ۱۵:۰۹

حکومت دینی و حقوق انسان عنوان کتابی در 155صفحه درباره چگونگی تضمین حقوق «انسان» - صرف نظر از عقیده، نژاد، مذهب یا سایر امتیازات در حکومت دینی و اسلامی است. در این اثر، پنج تن از شاگردان فقیه عالیقدر، آیت ا... العظمی منتظری (طالب ثراه) با طرح بیست پرسش از محضر ایشان نظرات استاد خود را در این باره جویا شده اند. آنان در مقدمه پرسش های خود آورده اند: «همان گونه که می دانید یکی از مسائل اساسی و بحث انگیز در حوزه اندیشه سیاسی، نظریه اسلام درباره سیاست و به طور کلی حکومت دینی است. علما و دانشمندان اسلامی در این زمینه نظریات گوناگونی ارائه کرده اند که برخی از آن ها هیچ گونه سنخیتی با نظام های مردمی نداشته و آرای عمومی را در ساختار حکومت موثر ندانسته است. هرچند فقهای شیعی به علت منزوی بودن از حکومت در طول تاریخ کمتر متعرض اصل این مبحث شده اند و آن دسته هم که به آن پرداختند به حداقل اکتفا کردند، ولی با همتی که حضرتعالی به کار بردید و طی مدت چهار سال بحث و تحقیق مداوم بیش از 2500صفحه در این زمینه ارائه فرمودید، گام مهمی در روشن تر شدن زوایای مبهم اندیشه سیاسی شیعه در زمان غیبت برداشته شد و این مهم با ارائه نظریه «انتخاب» جلوه بیشتری پیدا کرد؛ اما این همه آغاز راهی بود که باید پیموده می شد و به تعبیر حضرتعالی: «راه باریکی بود که گشوده شد و می بایست توسط صاحبان اندیشه توسه و ادامه می یافت». با پیداشی حاکمیت دینی در ایران و گذشت زمان و آشکار شدن نقاط ضعف و قوت آن سوالات و ابهامات بیشتری در این زمینه مطرح شد؛ و خوشبختانه جنابعالی نیز در این دوران در جهت پاسخ به این سوالت و تبیین ابهامات گام های بلندتری برداشتید.

اینجانبان که سالیان متمادی از محضر پرفیض حضرتعالی بهره مند شده ایم و با اندیشه سیایس شما آشناییم، در عین حالی که اندیشه جنابعالی را یکی از دیدگاه ها مردمی در حوزه اندیشه سیاسی شیعه می دانیم اما با نکات مبهم و سوال برانگیزی نیز مواجه هستیم که بهترین راه را برای رفع ابهامات در میان گذاشتن آن ها با شخص حضرتعالی دانستیم

آیت ا...العظمی منتظری پس از حدود سه ماه پرسش های شاگردان خود را پاسخ داده و تصریح

از منظر آیت ا... منتظری «جهاد ابتدایی به معنای لشکرکشی جهت سرکوب عقیده انحرافی و وادار کردن مردم کافر به عقیده توحید یا کشورگشایی و توسعه قلمرو حکومت اسلامی – که ویژگی حکومت های غیرعادل و غیرالهی است – در اسلام وجود ندارد و اساسا در قرآن جهاد ابتدایی به معنای ذکر شده مطرح نیست؛ بلکه دستور جهاد و قتال پس از شروع قتال توسط دشمنان یا نقض پیمان و تصمیم آنان بر اخراج پیامبر(ص) از مکه یا ایجاد فتنه های نظامی و غیرنظامی و یا برای دفع ظلم از مظلومان و مستضعفایی که برای نجات خود استمداد می کنند، مطرح شده است
کرده است: «مسئله حاکمیت اسلامی زوایا و نکات مبهم فراوانی دارد که هنوز در حوزه های علمیه و مجامع دانشگاهی آن گونه که شایسته است مورد بحث علمی جدی واقع نشده است؛ لذا انتظار می رود این مسئله و نقاط مبهم آن با استناد به کتاب و سنت و با استفاده از علوم مربوطه روز در مجامع علمی حوزه و دانشگاه مورد بحث آزاد و علمی قرار گیرد و فارغ از جنجال ها و کنش ها و واکنش های سیاسی و غیرعلمی به نظرات اندیشمندان و محققان در این ارتباط توجه شایسته مبذول گردد

برخی از سرفصل های مهم در پرسش های بیست گانه شامل موضوعاتی است که در ادامه می آید:

1 – ولایت فقیه، ماهیت، شکل و شرایط آن

این مبحث، پنج پرش نخست کتاب را در بر گرفته است و به ماهیت ولایت فقیه و تصویر آن در فرض تفکیک قوا، ادله عقلی و نقلی حق انتخاب حاکم توسط مردم، مبداء ولایت بر اساس نظریه انتخاب، معیار دینی بودن نظام سیاسی، هدف یا وسیله بودن تصدی امور توسط فقیهان و تبیین شرط اعلمیت در فرض تفکیک قوای حاکمیت دینی پرداخته است. مولف عالیقدر در بخشی از پاسخ های خود نوشته است: «سیره قطعی عقلا در جوامع آزاد از دیرزمان چنین بوده است که برای تصدی امور خود، فردی لایق را مطابق با مقتضیات زمان تعیین می کرده اند و این سیره به طور خاص از طرف شارع نه تنها ردع نشده، بلکه امضا نیز شده است. علاوه بر آن، از کلمه «اولی» در آیه شریفه «النبی اولی بالمومنین من انفسهم» - که افعل التفصیل است فهمیده می شود که مردم نیز بر نفوس خود ولایت دارند، منتها ولایت پیامبراکرم(ص) از ولایت آنان بالاتر و در مقام تزاحم ارجح است.

همچنین به طور عام، فحوا و مفهوم اولویت قاعده سلطنت نیز این است که مردم حق تصرف در شئون و امور خود را دارند. مفاد قاعده سلطت همان تأیید شرعی تسلط مردم بر اموال خود و ارشاد شارع به حکم عقل عملی آن ها و امضای سیره آنان در این زمینه است ... بدیهی است هنگامی که مردم بر اموال خود سلطه و ولایت دارند، به طریق اولی بر نفس خود و شئون آن سلطه و ولایت دارند؛ زیرا تکوینا سلطه بر مال فرع بر سلطه بر خود و معلول آن است. چراکه مال انسان محصول عمل انسان است و عمل او محصول قوای علمی و عملی اوست و جون وی تکوینا مالک و صاحب اختیار قوای خود است، طبعا مالک و صاحب اختیار محصول آن نیز است؛ پس تأیید شرعی تسلط مردم بر اموال خود به طریق برهان «انی» کاشف از تأیید شرعی تسلط آن ها بر نفس و شئون و تعیین سرنوشت آن ها توسط خودشان است.» (ص 16 و 17)

2 – کاربرد خشونت در حکومت دینی

بررسی موارد کاربرد خشونت در حکومت دینی عنوان چهار پرسش دیگری است که در این کتاب مطرح شده است. از جمله از تشکیل حکومت بدون رضایت مردم در فرض اضطرار، چگونگی برخورد با مخالفان دینی و سیاسی و ماهیت جهاد ابتدایی و حکم ترور در اسلام پرسیده شده است. در پاسخ به یکی از این پرسش ها، سیره عملی حضرات معصومین(ع) در برخورد با مخالفان مذهبی و سیاسی نیز چگونگی برخورد پیامبراکرم(ص) با یهود بنی قریضه و منافقان، از نظر تاریخی بررسی شده است.

از منظر آیت ا... منتظری «جهاد ابتدایی به معنای لشکرکشی جهت سرکوب عقیده انحرافی و وادار کردن مردم کافر به عقیده توحید یا کشورگشایی و توسعه قلمرو حکومت اسلامی که ویژگی حکومت های غیرعادل و غیرالهی است در اسلام وجود ندارد و اساسا در قرآن جهاد ابتدایی به معنای ذکر شده مطرح نیست؛ بلکه دستور جهاد و قتال پس از شروع قتال توسط دشمنان یا نقض پیمان و تصمیم آنان بر اخراج پیامبر(ص) از مکه یا ایجاد فتنه های نظامی و غیرنظامی و یا برای دفع ظلم از مظلومان و مستضعفایی که برای نجات خود استمداد می کنند، مطرح شده است

وی با برسی آیات متعدد جهاد در قرآن کریم و حمل آیات مطلق بر آیات مقید به نتیجه فوق دست می یابد و در نهایت با استناد به آیات 8 و 9 از سوره ممتحنه می نویسد: «علاوه بر این در سوره ممتحنه آمده است: «لا ینها کم الله عن الذین لم یقاتولکم فی الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبروهم و تقسطوا الیهم ان الله یحب المقسطین انما ینهاکم الله عن الذین قاتلوکم فی الدین و اخرجوکم من دیارکم و ظاهروا علی اخراجکم ان تولوهم...»؛ «خداوند شما را از دوستی و عدالت با کسانی که با شما در راه دین تان قتال نکرده و شما را از خانه و کاشانه تان بیرون کرده اند نهی نمی کند، به درستی که خداوند عدالت پیشگان را دوست می دارد همانا شما را از دوستی و احسان با کسانی نهی می کند که با شما در دین تان جنگیدند و شما را از خانه و کاشانه تان بیرون کردند و بر بیرون کردن تان کمک نمودند ... »

از این آیه شریفه به خوبی استفاده می شود که وقتی نیکی و احسان به کفاری که با مسلمانان نمی جنگند و در توطئه های دیگر همچون اخراج مسلمانان از مکه و کمک به اخراج آنان شرکت ندارند جایز است با این که از نظر اعتقادی آنان کافر بوده اند به طریق اولی جنگ با آنان مورد نهی و منع شاعر است؛ یعنی ملاک جنگ با کفار صرف عقیده آنان نیست، بلکه عمل و برخورد آنان با مسلمانان ملاک است. در تفسیر المیزان این قول را که این آیه را آیه «فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم...» نسخ کرده است، چنین مردود دانسته که آیه مورد بحث فقط شامل اهل ذمه و کفار معاهد می شود، در صورتی که آیه «فاقتلوا المشرکین...» فقط اهل حرب یعنی کفار غیرمعاهد و غیرذمی را در بر می گیرد. پس با توجه به این که بین دو آیه مذکور تعارضی با یکدیگر در دلالت وجود ندارد نمی توان گفت که آیه مورد بحث را ایه «فاقتلوا المشرکین» نسخ کرده است. البته اگر کفار حربی را در اصطلاح فقهی آن یعنی همه غیرمسلمانانی که معاهد یا در ذمه مسلمانان نباشند معنا کنیم، این اشکال به صاحب تفسیر المیزان وارد است که آیه احسان اطلاق دارد و به ویژه با توجه به آیات قبل و بعد از آن، شامل هم کسانی می شود که در صدد قتال و محاربه با مسلمانان نبوده ند؛ اعم از این که اهل ذمه معاهد باشند یا نباشند؛ و برای مقید ساختن آیه به دسته ای خاص وجهی به نظر نمی رسد؛ مخصوصا این که در آن از عدالت نیز سخن به میان آمده است که حسن آن نسبت به همه موجودات است. گذشته از این که صحت اطلاق «مشرک» به اهل کتاب در لسان آیات قرآن، معلوم نیست.» (ص 64 و 65)

اما مفصل ترین پاسخ به موضوع ترور در اسلام اختصاص یافته است. فقیه عالیقدر با بررسی دو عنوان «فتک» و «اغتیال» و احادیث پیرامون آن ها به ترورهایی که در برخی کتب تاریخی دستور آن به پیامبر اکرم(ص) نسبت داده شده است اشاره کرده اند و در فرض صحت این نقل های تاریخی یکایک آن ها را بررسی کرده اند و به این شبهه که اخیرا از سوی مخالفان اسلامی بسیار تکرار می شود، پاسخ داده اند.

3 – حقوق فطری انسان و فقه سنتی

شاگردان آیت ا... در پرسش شانزدهم خود به مطلبی از رساله حقوق ایشان در زمینه حقوق فطری انسان اشاره کرده، پرسیده اند: حضرتعالی در «رساله حقوق» به حقوق اساسی و بنیادینی اشاره کرده اید که «محصول ضرورت ها و مقتضیات خاص اجتماعی و شرایط زمانی و مکانی نیست» و «قبل از هر چیز حق هایی فطری هستند و لذا فی نفسه ثابت، غیرقابل سلب و ذاتی می باشند و انسان ها به خاطر انسان بودن شان و به دلیل کرامت انسانی باید از آن ها برخوردار باشند. این گونه حق ها ریشه در قانون گذاری یا اراده حکومت ندارند، بلکه ریشه در فطرت داشته و از بدیهیات عقل عملی به شمار می آیند و دیدگاه شریعت نسبت به آن ها نیز ارشادی است». (رساله حقوق، چاپ چهارم، ص 15)

اولا: آیا پایبندی به این سخنان مستلزم بازنگری در فقه سنتی نخواهد شد؟

ثانیا: برای شناسایی این دسته از حقوق چه ملاکی وجود دارد؟ و اگر در متون دینی به مواردی برخورد کردیم که با این گونه حقوق در تعراض بود، کدام یک مقدم اند؟

ثالثا: حضرتعالی برخلاف مشهور اصولیون و فقها برائت عقلی را قبول نداشته و عقلا قائل به اصاله الحظر هستید این مبنای جنابعالی با دیدگاه فوق چگونه قابل جمع است؟

آنان در ادماه نظر استاد را در موارد زیر جویا شده اند:

1 – اگر انسان از جهت انسانیت خوش محترم و دارای حقوقی است، آیا همه افراد بشر در استیفای حقوق انسانی اعم از حقوق مدنی، جزایی و تجارت و نیز تصدی مشاغل مختلف، با یکدیگر برابرند، یا نوع دین و مذهب آنان در این زمینه موضوعیت دارد و مجب برخورداری یا محرومیت آنان از این قبیل حقوق می گردد؟

2 – آیا زنان و مردان در بهره برداری از حقوق انسانی متساوی اند؟ در این صورت، امتیازات ویژه مردان در احکامی همچون نکاح، طلاق، حضانت، شهادت، قضاوت، ولایت، دیات، ارث و ... چگونه توجیه می شود؟

3 – اگر انسان ها در دنیا و نه از حیث تکلیف در انتخاب دین و عقیده، ابراز آن، تغییر آن، عمل بر طبق آن یا ترک اعمال دینی آزادند، احکام فقهی مرتد اعم از فطری یا ملی با هم شقوق آن ها چگونه ارزیابی می شود؟ همچنین چرا در برخی شرایط تارکان واجبات دینی مستوج تعزیر هستند؟

4 - فعالیت احزاب و رسانه های مستقل جمعی در حکومت دینی

در نهایت آخرین موضوع مورد سوال، محدوده فعالیت احزاب و رسانه های مستقل جمعی اعم از دیداری، شنیداری، مطبوعات، اینترنت و ... در حکومت دینی است. آیت ا...العظمی منتظری در قسمتی از پاسخ خود می نویسد: در حکومت دینی محدوده فعالیت احزاب و رسانه های مستقل جمعی که نظام اجاماعی مورد پذیرش اکثریت را قبول دارند، نظارت بر عملکرد حاکمیت و انتقاد منطقی از آن [...] و منعکس نمودن نظرات و افکار مختلف در جهت رشد و شکوفایی نیروها و ارائه طرق صلاح و فساد و توجه دادن کارگزاران به مفاسد و خطرات احتمالی در روند جریان امور کشور است و احزاب مستقل، علاوه بر آن جه ذکر شد، می توانند برای اداره بهتر کشور کادرسازی کرده و افراد کادر را به مردم معرفی کنند تا برای پست های حساس انتخاب شوند.

احزابی که ساختار سیاسی حاکم یا اصل حکومت دینی مورد پذیرش اکثریت را قبول ندارند، حق فعالیت سیاسی، تبلیغ، انتقاد و اظهارنظر با مراعات حقوق اکثریت برای آنان محفوظ است.

احزب غیردینی و اقلیت های مذهبی نیز در محدوده بیان نظریات و عقاید خود آزاد هستند، آن ها نیز می توانند به شکل منطقی و معمول از حاکیت دینی انتقاد کند و مصالح و مفاسد را خاطرنشان سازند. بلکه می توانند در چارچوب میثاق مورد پذیرش اکثریت، در امر حاکمیت نیز مشارکت داشته باشند. البته هیچ حزبی اعم از دینی و غیردینی حق توهین به مقدسات اکثریت یا افترا یا مانند آن را ندارند. همان گونه که نظام منبعث از آرای اکثریت نیز چنین حقی را نسبت به اقلیت سیاسی یا مذهبی ندارد.

[...] در زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه آله) و حضرت امیر (علیه السلام) نیز مراکز دینی سایر ادیان و فرقه ها تحت شرایط و قیودی وجود داشته و منعی از طرف حاکمیت اسلامی وجود نداشته است.

حضرت امیر(علیه السلام) در نامه به مالک اشتر نسبت به قشرهای مختلف مردم مصر می فرماید: «فانهم صنفان: اما اخ لک فی الدین او نظیر لک فی الخلق»؛ از این جمله فهمیده می شود که از نظر آن حضرت، غیرمسلمانان مصر که از پیروان ادیان و مذاهب گوناگون و حتی غیررسمی و شناخته نشده بودند از حقوق شهروندی برخوردار بوده و می بایست در حاکمیت دینی احساس امنیت کنند.» (ص153 و 154)

منبع: ماهنامه چشم انداز، شماره 101

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

گوشت ارزان شد

بزرگترین شرکت‌های دولتی جهان را بشناسید

راه کنترل اجاره بها از زبان وزیر راه

افتتاح حدود 4 هزار و 500 میلیارد تومان طرح با حضور رئیس جمهور

ساخت استادیوم سلماس پس از 10 سال

بهره برداری از دو مجموعه کشت و صنعت در پلدشت

قیمت خودرو لحظه ای شد؛ کاهش 9 میلیون تومانی پراید!

تکذیب یک خبر درباره خودپرداز‌ها

شورای رقابت: شریعتمداری بازار خودرو را بهم ریخت!

مرغ و تخم مرغ کوتاه آمدند

استعلام ‌‌‌‌‌خلافی خودرو در چند دقیقه!

بلوف جنگی!

رجزخوانی های ترامپ به روایت تصویر

دایی: نه سیاسی هستم و نه می‌خواهم سیاسی شوم

اندر احوالات دلقک های اپوزیسیون!

هشدار معنادار ظریف درباره ناوگروه "آبراهام لینکلن"

صوت/ بیانات رهبرانقلاب در دیدار به شعرا

اظهارات حداد عادل درباره گلایه‌های رهبر انقلاب از صدا و سیما

مشاور ظریف: برای گفت‌وگو با عربستان منعی نداریم

روحانی وارد شهرستان ماکو شد

سفره های افطار خیابانی در پاکستان

ماکرون: حیات اتحادیه اروپا در خطر است

دستگیری مقام های فاسد روس همچنان ادامه دارد

تهدید خلیفه حفتر به نابود کردن کشتی‌های ترکیه

شناسایی 8 گروه تروریستی و بازداشت 100 نفر در فضای کشورهای همسود

مانور نظامی آمریکا با ناو آبراهام لینکلن

دو میلیون کودک افغان سوءتغذیه دارند

جولان داعش در شمال افغانستان

چین هم ترامپ را شناخت

اعتراف رژیم صهیونیستی درباره حزب الله

دستگیری 570 سارق، مالخر و قاچاقچی در رعد 25

رانندگی پسر بچه ۴ ساله با بیل مکانیکی در بیضا

همت بالای بانوی کار آفرین در شهرستان ایذه

شخم زدن مزرعه سیر

مرگ دختر جوان با «تب کنگو» تایید شد

ماجرای زندگی یک هفته‌ای دزدان در خانه‌ای در تبریز چه بود؟

این جا صحرای هامون؛ بخوانید دریاچه هامون

آتش 5 هزار کانادایی را از خانه‌ها بیرون کرد

پیغام روزه‌اولی‌ها برای روزه‌خوارها

مولودی زیبا و دو زبانه "حسن کاتب"؛ یا حسن یا مولا