رصد

کد خبر: ۱۲۱۶۲۸
تاریخ انتشار: ۰۴ بهمن ۱۳۹۵ - ۰۹:۴۶
اتفاقات ریز و درشت زیر پوست جامعه ایرانی، به تدریج در حال نمایان شدن است. اگر فعل و انفعالات نگران کننده این حوزه قبلا به واسطه برخی علایم از سوی جامعه شناسان، نشانه یابی شده یا پیش لرزه های آن در دستگاه های زلزله سنج کارشناسان علوم اجتماعی، ارتعاشاتی را ثبت می کرد، امروز تکانه های جدی تر حاکی از زلزله ای است که می تواند مهیب تر هم جلوه کند.

ماجرای قتل های اخیر در اراک و ده ها حادثه دیگر در سراسر ایران که ابزار آن، سلاح گرم و علت آن، انتقام گیری با حس نبودن قانون است، به قدری تکان دهنده بوده که همه طرف ها را نسبت به آن حساس کند. علی اصغر سعیدی، جامعه شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در گفت وگو با تجارت فردا، صریح تر از گذشته نسبت به گسترش خشونت های عریان در جامعه هشدار می دهد.

-- پس از کرمان این بار در اراک یک نفر با سلاح دست به جنایت زد و شش نفر را کشت. پیش از این هم در چند اتفاق مشابه شاهد این قبیل حوادث در کشور بودیم. چرا استفاده از اسلحه برای حل مسائل خانوادگی با این دامنه خشونت ترویج یافته است؟

هنوز در این زمینه تحقیق نشده است. متأسفانه وقتی این قبیل اتفاقات در جامعه رخ می دهد، مدتی در رسانه ها به آن پرداخته می شود و بعد از مدتی کنار می رود، در حالی که ما در کشورهای غربی می بینیم با پایان کار رسانه ها و اطلاع رسانی خبر مورد نظر، محققان و پژوهشگران تحقیقات خود را شروع می کنند. به همین دلیل درباره اتفاقاتی مثل حادثه اراک فقط می توانیم به حدسیات و استنباط های فردی پایبند باشیم. به نظر من مورد کشتار با سلاح در شهر اراک باید خیلی جدی گرفته شود. من به مسئله جرم، ملی و استانی نگاه می کنم و از زاویه فردی آن را بررسی نمی کنم. معمولا در گذشته جرم را نقص در فرد و خانواده اش می دانستند اما الان بیشتر نقص را در جامعه مطرح می کنند. بر همین اساس اگر بخواهیم جامعه اراک را مورد بررسی قرار دهیم، از منظر اجتماعی مشکلات زیادی را در آن پیدا می کنیم. در مرحله اول، اراک شهری است که بیشتر جمعیت آن را جوانان تشکیل می دهند و به دلیل دانشگاه های زیادی که دارد، پذیرش دانشجو در این شهر زیاد است. از طرف دیگر اگر از روی همین عکس هایی که درباره حادثه تیراندازی منتشر شده، بررسی کنیم، حتی از شیوه معماری ساختمان ها هم یک نوع نابرابری در شهر دیده می شود. افرادی که درگیر این نوع جوامع می شوند، جوان هایی هستند که گرفتار خرده فرهنگ ها شده اند. در این خرده فرهنگ ها ارزش هایی خاص رواج پیدا می کند که بیشتر سرخوردگی و تناقضات جامعه را در پی دارد. این افراد ممکن است از جایگاه پایین خود در جامعه سرخورده شوند و دست به جرم بزنند. در زمینه نوع جرمی که در مورد حادثه اراک وجود دارد، دو مسئله مهم دیده می شود . مسئله اول جرم مسلحانه یا استفاده از سلاح و دومین مسئله ارتباط موادمخدر با این پرونده است. این مسائل نشان می دهد ما با نوعی جرم شبکه ای رو به رو هستیم که به نظر من خیلی خطرناک است. اگر میزان این جرم ها بالا رود در حوزه های اقتصادی هم تأثیر خود را نشان می دهد. بخشی از اقتصاد غ یررسمی را این نوع معاملات غیرسازمان یافته تشیکل می دهد. از طرف دیگر بحث خانواده است که در سوال شما مطرح شد. این اتفاقات شکافی عمیق را در خانواده ها نشان می دهند، وقتی خانواده ها گرفتار مشکلات زیادی از جمله فقر و شرایط فقر می شوند، روی پیوندهای خانوادگی آن ها تأثیر می گذارد. تحقیقاتی که در این زمینه شده است نشان می دهد، بیکاری جوانان در فقر خانواده ها اثر دارد و می تواند یکی از عوامل بروز این نوع حوادث و انحرافات باشد. البته باید بقیه عوامل را هم در نظر گرفت. صنعتی بودن یکی دیگر از مشکلاتی است که جامعه اراک دارد. من زمانی برای تحقیق به این شهر صنعتی رفته بودم و شنیدم یکی از کارفرماها می گفت ما ترجیح می دهیم کارگران خود را از اراکی ها استخدام نکنیم، مثلا خرم آبادی ها را می گیریم. وقتی از او علت را پرسیدم، گفت: ممکن است ساکنان اراک علیه منافع کارفرمای خود اتحادی به وجود بیاورند. این تمهید باعث می شود این شهر به دلیل اشتغالی که برای افراد ایجاد می کند، گروه ها و فرهنگ های مختلفی را به آنجا بکشاند و نظم همسایگی و آشنایی را برهم بزند. طبیعتا وقتی این افراد از شهرهای دیگر به اراک می آیند، نوعی برخوردهای فرهنگی شکل می گیرد که ممکن است تضاد هم در این میان ایجاد شود. در ارتباط با موضوع پذیرش دانشجو از شهرهای مختلف که در ابتدا به آن اشاره کردم، باید بگویم که این اتفاق یکی از پیامدهای ناخواسته اجتماعی گسترش آموزش عالی است که همه در گذشته به آن اشاره می کردند و الان خود را نشان می دهد، نوعی خرده فرهنگ های دانشجویی که می تواند جرم هم در آن وجود داشته باشد. به هر حال گروه های جوان وقتی کنار هم قرار می گیرند، تنها گروه همسالانی هستند که به لحاظ جایگاه سنی در آن ها ماجراجویی اتفاق می افتد و در داخل شهرها رشد می کند. البته ممکن است غیر از این موارد خرده فرهنگ های جرم هم در این شرایط رشد کند که فقر و شرایط فقر در آن موثر است. اما اخیرا مفهومی که از آن زیاد استفاده می کنند که به نظر من باید جرم شناسان و متخصصان ساماندهی آسیب های اجتماعی و نظام های رفاهی به آن توجه کنند، بحث طرد اجتماعی است. تقریبا بیکاری جوانان نوعی طرد اجتماعی هم برای آن ها به همراه دارد، مخصوصا اگر دوران بیکاری طولانی شود. غیر از این که ویژگی های تعاملات اجتماعی و گرفتن هویت در آن ها از بین می رود، این افراد در جامعه ادغام نمی شوند. این اتفاق نوعی همبستگی اجتماعی بین این گروه های سنی به وجود می آورد که به سبب طردشان جدا از بقیه جامعه هستند. این افراد بین خود همبستگی دارند و ما تحت عنوان باند یا شبکه از آن نام می بریم. چون جذب جامعه بزرگ تر نشده اند به همین دلیل همبستگی بین آن ها شدید است. هر اتفاقی هم برای این گروها بیفتد چون از جامعه طرد هستند، جامعه بزرگ تر هیچ عکس العملی نسبت به آن ها نشان نمی دهد. تقریبا مشابه با وضعیت حاشیه نشین ها هستند. مثلا وقتی می شنویم که شهرداری خانه حاشیه نشین ها را خراب کرده هیچ عکس العملی نشان نمی دهیم و مثلا می گوییم این ها غیررسمی و غیرقانونی هستند. وضعیت این دسته از جوان ها هم تقریبا به این کشل است. حالا تصور کنید عده ای جوان که با هم همبستگی و شبکه دارند، مشکلات اقتصادی داشته باشند، سطح انتظارات آن ها هم با وسایل ارتباط جمعی بالا رفته باشد، امکانات و پول هم ندارند، به همین دلیل دست به خشونت های بی سابقه ای می زنند که این اتفاق اراک یکی از آن هاست. این قبیل وقایع برای یک جامعه خیلی خطرناک است و باید به آن ریشه ای پرداخته شود.

-- فکر می کنید مسائل و مشکلات در جامعه بزرگ تر شده است یا دامنه تحمل افراد جامعه کاهش یافته؟

به نظر من تحمل امری ذاتی برای هر جامعه ای نیست. یعنی نمی توان گفت مثلا جامعه انگلستان ویژگی تساهل دارد. البته اگر به تاریخ اجتماعی این کشور نگاه کنیم، می بینیم در دوره هایی از تاریخ تساهل، مدارا و تحمل جامعه کم بود اما به تدریج که ریشه های عدم تساهل و مدارای اجتماعی خشکانده شد، تساهل مردم هم افزایش پیدا کرد. به عنوان مثال من دیده ام که مردم لندن با تحمل کافی در صف اتوبوس می ایستند اما بعد از مدتی اگر اتوبوس خیلی دیر کند و از زمان مقرر بیشتر شود، وقتی اتوبوس به ایستگاه آمد همه مسافران به او تذکر می دهند. این نشان می دهد که اگر نظم اجتماعی در کشورها برقرار شود، به افزایش ظرفیت و مدارای آدم ها کمک می کند. به همین دلیل اگر عدم تحمل را در جامعه ایرانی می بینیم که باعث بروز این قبیل انحرافت می شود، باید زمینه های اجتماعی آن را پیدا کنیم. به نظر من یکی از این زمینه های اجتماعی به مصرف بودن جامعه بر می گردد. آرزوها و آمالی که افراد در این جامعه دارند به شدت بالا رفته است. این افزایش خواسته ها از طریق اطلاعات و ابزارهای جهانی شدن و با کمک شبکه های اجتماعی ایجاد شده است. در همین حال ما در کشور جامه جوانی داریم که پتانسیل بالایی دارند، در حالی که امکانات لازم برای رسیدن به این آرزوها برای آن ها متناسب نیست. به نظر من یکی از دلایلی که صبر و تحمل افراد لبریز می شود و ممن است به شکل جرم بروز کند، همین مقایسه نیازهاست. من تحقیقی در مورد نیازهای مقایسه ای در ایران دارم (نیازهای مقایسه ای، نیازهای فرد با داشته های یک منطقه دیگر است. مثلا کهگیلویه با تهران و تهران با لندن ) این مقایسه نوعی نیاز در جامعه به وجود می آورد که در حال رشد است.

-- از دید جامعه شناسی چرا افراد به جای طی مراحل قانونی وصبر برای رسیدن به نتیجه، راه هایی این چنین خشونت بار را که سرنوشت نامعلومی دارد انتخاب می کنند؟

اگر رسیدگی به تظلمات و دادخواهی افراد جامعه سیستماتیک و کارآمد نباشد، افراد به صورت فردی دست به دادخواهی می زنند. در حالی که دستگاهی در دولت و قوه قضاییه است که مسئولیت این کار را بر عهده دارد، اما انگار مردم خودشان می خواهد عدالت را اجرا کنند. دلیل دیگر این است که این امکان وجود دارد که در خیلی مناطق نسبت به بعضی جرم ها یا قانونی وجود ندارد یا مجازاتی به اندازه ای که لازم است، اعمال نمی شود. دلیل دیگر هم می تواند به موضوع اختلافات خانوادگی و همسایگی برگردد. نهادهای حل اختلاف سنتی در ایران خیلی تضعیف شده است. اگر مراجعات پلیس 110 را بررسی کنیم، می بینیم که بیش از 70درصد آمار کسانی که به 110 شکایت می کنند به دلیل اختلافات همسایگی است. این آمار نشان می دهد اتفاق مهمی در جامعه ما رخ داده است. ما در جامعه شناسی به این موضوع می گوییم یک حرکت اجتماعی اتفاق افتاده است. افراد در محل های زندگی خود ثابت نیستند و دائما در حال رفت و آمد هستند از این رو منطقه به منطقه دیگر می روند و شیوه زندگی گذشته که همسایه ها با هم 20 یا 30سال زندگی می کردند و نهادهای حل وفصل، بزرگی و ریش سفیدی در محلات بود در جامعه شهری تضعیف شده است.

-- در روزهای اخیر رئیس پلیس آگاهی ناجا اعلام کرد ورود اسلحه به کشور به دلیل ناایمن بودن کشورهای همسایه است، به نظر شما دسترسی آسان به اسلحه باعث بروز این اتفاقات شده یا میل به مصرف آن در جامعه افزایش یافته است؟

بله، می تواند دسترسی آسان هم تأثیر داشته باشد، اما مرزهای ایران که تغییر نکرده است، مرزهای ما امروز به همان میزان باز است که در گذشته بود. اتفاقا میزان نظارت هم شاید افزایش داشته باشد. به نظر من جاذبه تقاضای سلاح در این موارد دخالت دارد و به این موضوع باید توجه کرد. معمولا جمعیتی که شاغل باشند و در آن ها نظم نسبی اجتماعی حاکم باشد، به رغم این که ممکن است در مناطق حاشیه ای نزدیک محل زندگی شان امکان دسترسی به سلاح وجود داشته باشد اما هیچ تمایلی به استفاده از آن نخواهند داشت. معمولا در زمینه فقر، باندها و سطح انتظارات باعث می شود، فرد شرایط را برای رسیدن به امکانات و پول در دسترس نبیند و برای رسیدن به پول و نیازهای خود از اسلحه و خشونت استفاده کند. به نظر من این زمینه ها خیلی مهم تر است. اگر این تقاضاها کاهش پیدا کند، شاید بقیه عوامل هم کاهش پیدا کند. اگرچه سلاح وجود دارد اما این سلاح ها هم از طرق همین شبکه ها به دست می آید و فرد عادی نمی تواند دسترسی به این سلاح ها داشته باشد. بنابراین من تأکیدم روی شرایط افزایش تقاضای سلاح است تا چگونگی عرضه آن.

-- جنبه بازدارندگی قوانین هم در این میان مهم است؛ یک از وظایف قوه قضاییه در قانون اساسی، پیشگیری از وقوع جرم است. چقدر می توان با تکیه بر قوانین موجود به این پیشگیری ها توجه کرد؟ آیا ضعف قانون است یا اجرای آن؟

سوال مهمی است. در کشورهای غربی به دلیل افزایش مهاجرت ها جرم هم افزایش پیدا کرده است. در انگلستان بین هر چهار نوجوان یک نفر به سلاح چاقو دسترسی دارد. انواع جرم های سازمان یافته در آن جا هم افزایش یافته است. در این زمینه دو نگاه وجود دارد که بین سیاست های چپ و راست در مورد پیشگیری از وقوع جرم اعمال می شود. یک نگاه این است که باید کنترل اجتماعی به وجود آید. می توان گفت بخشی از این اقدامات به سیاست های کنترل اجتماعی بر می گردد. مثلا نیروهای مختلف نظامی و گشت را مأمور رسیدگی به جامعه می کنند و برای این که هزینه های این کار را کاهش دهند سعی می کنند مردم را هم درگیر کنند که مثلا هر فردی مواظب اطراف خود باشد و هر جرمی که اتفاق افتاد فوری به پلیس خبر دهند. این نوع پیشگیری ها به فرایند اجتماعی شدن و آموزش کودکان بر می گردد.

به نظر من در تمام این موارد ما در ایران ضعف عمل می کنیم. گشت های نیروی انتظامی ما کم است و فرایند اجتماعی شدن که فرایندی است که هنجارها را در جامعه درونی می کند در ایران شکل نگرفته، به همین دلیل ما هنوز در آموزش عالی با دانشجویانی مواجه هستیم که آداب اولیه رعایت نظم در رفتن به کلاس، رستوران و جاهای دیگر را متأسفانه نمی دانند. به این خاطر متوجه می شویم که آموزش غیررسمی که گرفته می شود در آموزش وجود دارد و به طور پوشیده و پنهان برای کنترل اجتماعی و کاهش جرم کار می کند، در آموزش و پرورش ما وجود ندارد. از طرف دیگر نظام رفاهی ما مشکل دارد. در ایران بیشتر به این موضوع می پردازیم که باید بیمه وجود داشته باشد، کسانی که مشکلات ملای دارند تحت حمایت اجتماعی کمیته امداد قرار بگیرند اما هیچ وقت رابطه بین جرم و فقر را بررسی نمی کنیم.

این رهیافت ها بیشتر برای پیشگیری از جرم در نظر گرفته می شود که ما فاقد آن هستیم. ما به جرم به عنوان یک آسیب اجتماعی نگاه نمی کنیم. فقدان یک نظام رفاهی باعث بروز آسیب های اجتماعی می شود، در حالی که آسیب اجتماعی جدا از یک نظام رفاهی دیده می شود. حتی به لحاظ سازماندهی هم وقتی موضوع را بررسی می کنیم، می بینیم وزارت کشور یک کار مستقل انجام می دهد و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی هم کار خودش را می کند. اخیرا هم یک سازمان مدیریت اجتماعی راه اندازی شده که به چهار آسیب اجتماعی خاص توجه می کند. این در حالی است که به لحاظ سازماندهی این سازمان ها باید در کنار هم کار کنند. مثلا در کشورهای اروپایی این دو سیاست را کنار هم به کار می گیرند. سیاست پیشگیری از لحاظ عدم تحمل این نوع جرم ها که مجازات بدون ارفاق گفته می شود، هرگونه جرمی را تحمل نمی کند. ممکن است هزینه های دولتی آن بالا رود، تعداد زندانی ها و دادرسی ها افزایش یابد اما اعتقاد دارند این کار از وقوع جرم پیشگیری می کند. از طرف دیگر بررسی می کنند که این افراد مطرودین اجتماعی هستند یا مشکل اشتغال و آموزش داشتند و مطابق با آن این پرونده ها را ارزیابی می کنند.

-- ایرانیان به گذشت، عطوفت و بنی آدم اعضای یکدیگرند شناخته می شوند؛ چرا این فرهنگ کم رنگ شده است و برعکس عدم گذشت، تلافی کردن و تصفیه حساب شخصی در حال افزایش است؟

تقریبا سر این مسئله بین همه گروه های فکری وفاق وجود دارد که جامعه ایران جامعه ای در حال گذار است. در گذشته نهادها، انجمن ها و روابط همسایگی اختلافات را برطرف می کرد و کاهش می داد، افراد یک نوع نظم سنتی را ترویج می دادند که ما در جامعه شناسی به آن فرایند اجتماعی شدن می گوییم، ما می آموختیم بردبار باشیم، بزرگ ترها این را به ما می گفتند. این قبیل روابط سنتی در محلات، مساجد و همساگی وجود داشت. اکنون این روابط ضعیف شده است و جای آن امری نیامده است. امری که باید جای این روابط سنتی بایید، نهادهای نظارتی و رسانه ها هستند. به نظر من رسانه ها می توانند در این زمینه کمک موثری کنند. مثلا اتفاقی که در لندن و منچستر افتاد، هنوز در رسانه ها و پژوهش های میدانی آن کشور مورد بحث است. بسیاری از نهادها برای تحقیق در مورد این اتفاق به نهادهای پژوهشی مختلف پروژه می دهند که چه اتفاقی افتاد؟ و از این طریق جامعه را رصد می کنند. به نظر من رسانه ها باید نقش خود را به درستی بازی کنند. یکی از ابزراهای جایگزین، نهادهای سنتی رسانه است. با شما خیلی موافقم که مفاهیم راستگویی و گذشت در ایران ضعیف شده است و رسانه می تواند در این زمینه کمک موثری کند.

منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 209

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

کاپیتان کار، تعمیرات خودرو با روشی ‌‌‌‌‌‌جدید

محاسبه سود بانکی از مرکب به ساده تغییر می‌کند

بورس باز هم درجا زد

آیا طلا به روند صعودی ادامه خواهد داد؟

ارزانی دلار هم کمکی نکرد

مرغ ۱۵ هزار تومانی تخلف است

از دست رفتن رشد وال‌استریت با توقیف نفتکش انگلیسی

طلا و سکه ارزان شد

طلای جهانی رکورد 6 ساله را شکست

ما ایرانی ها با پولمان چه می کنیم؟

دست مریزاد هاشمی به بچه‌های سپاه

در فردو چه می‌گذرد؟

احمدی‌نژاد از ترامپ تعریف کرد

نشست مدیران ارشد بخش مسکن با رئیس‌جمهور

نفت‌کش بی بی سی هم به گِل نشست!

هم‌اندیشی فرمانده‌کل ارتش با مشاوران جوان

اعتراف امریکا به قدرت برتر پهپادی ایران

پاسخ 7 بندیِ شمخانی به ادعای بولتون

ظریف: با ایران بازی نکنید

وزیر خارجه بحرین از ایران خشمگین شد!

کاپیتان‌‌‌‌‌ کار، تعمیرات خودرو با روشی جدید

حضور "اون" در مراسم روز ملی فرانسه

اولین واکنش ملکه انگلیس بعد از توقیف نفتکش

نقشه دولت ترامپ برای "دلار"

بی اعتمادی عراق به نیروهای دموکراتیک سوریه

رژیم صهیونیستی دست به دامان رهبران دینی شد!

کسری بودجه جلوی مقامات بلغارستان برای خرید اف16 را نگرفت

نشت اطلاعات کار دست شرکت آمریکایی داد

ریخت و پاش آمریکا برای اطلاعاتی از یک رهبر حزب‌الله

ترامپ میانه خوبی با بانک ندارد

کاپیتان کار، تعمیرات خودرو با روشی جدید

بیمه بیکاری به کدام کارگران تعلق نمی‌گیرد؟

سرپرست وزارت آموزش و پرورش اولویت اولش را اعلام کرد

پایان نامه فوق لیسانس در باره خیار!

مردی همسرش را بخاطر پول خفه کرد

نظر معاون وزیر علوم درباره طرح حذف کنکور

ماجرای شهریه‌های 25 تا 35 میلیونی برخی مدارس لاکچری

آمار نهایی شرکت کنندگان در انتخاب رشته آزمون ارشد

بازار گرمی برخی پزشکان با رژیم تغییر جنسیت جنین

اجاره‌ بلای جان مدارس استیجاری