رصد

کد خبر: ۱۲۱۷۹۱
تاریخ انتشار: ۱۱ بهمن ۱۳۹۵ - ۱۱:۲۹
اگر چه پیروزی شگفت آور دونالد ترامپ باعث شد تا تام و بسیاری دیگر ز رسانه ها او را به عنوان چهره سال خود برگزینند، اما همه اذعان دارند که موفق ترین سیاستمدار جهان در سال 2016 کسی نبود جز ولادیمیر پوتین. مردی که دوست داشت در قامت پطر کبیر یا استالین جدید روس ها، احیاگر موقعیت روسیه باشد، اکنون در جایگاهی قرار گرفته که بسیاری از راه ها به او ختم می شود. پیروزی در سوریه و به خصوص نبرد سرنوشت ساز حلب، تحمیل نسبی اراده خود در ماجرای کریمه و اوکراین، آشفته ساختن آمریکایی ها در ماجرای مداخله در انتخابات ریاست جمهوری، تثبیت نسبی بازارهای نفنی از طریق همگرایی با اوپک، تداوم تقویت روابط راهبردی با چین و هندوستان و نهایتاً حفظ روابط با همه طرف های مدعی در خاورمیانه همگی نشان دهنده سالی پربار برای روس هاست.

آن ها در عین حال شاهد از میدان به در شدن هیلاری کلینتون و تیم ضد روس او، ظهور دونالد ترامپ، روادید برگزیت و افول اتحادیه اروپا و نهایتا اوج گیری پوپولیست های طرفدار خود در قاره سبز بودند. روس ها سال 2016 را به پایان بردند که موفق شدند با کمک ایران و همراه کردن ترک ها، مسیر جدیدی برای حل بحران سوریه بگشایند؛ مسیری که ویژگی مهم آن حاشیه ای بودن ایالات متحده در جریان آن است. در وضعیتی که انواع و اقسام بحران ها، سیاستمداران ربی را به بازیگرانی محتاط بدل کرده، پوتین موفق شده تا تصویر مردی جدی، مخاطره جو، با اراده و دارای قدرت محاسبه را از خود ارائه کند. هر چند کم نیستند کسانی که معتقدند او تصویر را با تحمیل هزینه های بسیاری به روسیه به دست آورده؛ ولی حداقل در کوتاه مدت او مرد موفق سیاست بین المللی است.

**پوتین ترامپ: در جست و جوی مسیری تازه

روس ها و آمریکایی ها در دوران بعد از فروپاشی مسیر پر فراز و نشیبی طی کرده اند. روابط نزدیک در دوران یلتسین، وقتی نتایج مورد انتظار را برآورده نکرد، خود به یکی از کاتالیزورهای چرخش از غربگرایی به ملی گرایی در روسیه در دوره اول پوتین بدل شد. مدودف که می کوشید از زیر سایه پوتین خارج شود و مسیر جدیدی در تعامل با غرب بگشاید، در پایان دوره اش مشاهده کرد که در ازای آن همراهی در ماجرای تحریم های ایران و مداخله در لیبی، تنها چیزی که عایدش شدهف حذف روسیه از معادلات بوده است. بازگشت پوتین به کرملین آغاز مسیری نو در سیاست خارجی روسیه بود. روسیه کوشید با تقویت حضور خود در عرصه های مورد مناقشه، غرب را وادار به احترام به خود کند. سیاستی که باعث شد پوتین به محبوبیتی بی سابقه میان روس ها دست یابد و طی چند سال گذشته در صدر قدرتمندان جهان قرار گیرد. اشغال کریمه و مداخله در جنگ داخلی سوریه اصلی ترین حوزه های تلاش روسیه برای بازیابی موقعیت خود در نقشه سیاست جهانی بود. نتیجه چنین سیاستی اما شکل گیری دورانی بود که طی آن روابط ایالات متحده و روسیه رو به وخامت گذاشت، انتقادها علنی تر و جدی تر شد و نهایتاً کار به جایی رسید که به دنبال اشغال کریمه و تحریم روسیه، روابط شخصی و دیدارهای اوباما و پوتین قطع شد. وقتی ماجرای دخالت سایبری روسیه در انتخابات آمریکا مطرح شد، در اقدامی کم سابقه اوباما در آخرین روزهای حضور خود، دیپلمات های روسی را از کشورش اخراج کرد.

این روزها روس ها از این که آمریکایی ها از آن ها می ترسند و به آن ها احترام می گذارند، خوشحال هستند. اظهارات ضدروسی در آمریکا رو به افزایش است و مسئولان امنیتی گزارش های متقنی از مداخله روسیه در روند انتخابات آمریکا منتشر می کنند. یک نفر اما قصد شنیدن این حرف ها را ندارد. دونالد ترامپ بی محابا از پوتین ستایش می کند، ماجرای کریمه را به هیچ می گیرد، انتقادی از وضعیت حقوق بشر در روسیه مطرح نمی کند، سخنی از بمباران های روسیه در سوریه به میان نمی آورد و حتی به گونه ای بی سابقه گزارش دستگاه های اطلاعاتی پیرامون دخالت روسیه را ساختگی می داند. او حتی گفته است امکان رفع تحریم های روسیه وجو دارد. این ها همه آن چیزی اس که روس ها به دنبال آن بوده اند. پوتین هم متقابلاً از او ستایش می کند، از انتظار خود برای گفت و گو با او سخن می گوید و از او در مقابل اتهامات مطرح شده دفاع می کند. همه این ها به خاطر آن است که پوتین به آینده ای چشم دوخته که بتواند با ترامپ دست به معامله های پرسود بزند. بسیاری معتقدند کنش روس ها طی سال های گذشته بیش از هر چیزی در راستای خلق مزیت های استراتژیک به منظور معامله با غرب و به خصوص آمریکا بوده است. این هدفی است که گویا اکنون از همیشه در دسترس تر است. آنچه از شواهد برمی آید آن است که ترامپ مایل است تا چیزی که روس ها در پی آن هستند، به ان ها بدهد. اگر این اتفاقات بیفتد، پوتین و ترامپ دوستانی خوبی خواهند بود. تحقق چنین رویایی می تواند باعث شود تا پوتین همچنان در لیست اخبار جهان باقی بماند و از این که قدرتمندترین مرد جهان است لذت ببرد.

** آخرین وسوسه ی پوتین

آخرین سیاست روس ها در خاور میانه حفظ ارتباط حسنه با همه طرف های درگیر است. ان ها طی سال های گذشته روابط خود با مصر سیسی را به نحو قابل ملاحظه ای رشد داده اند. با اسرائیل روابط بسیار حسنه ای دارند، با سعودی ها در بازار نفت همکاری می کنند و نهایتاض با ایران هم به هماهنگی قابل ملاحظه ای دست یافته اند. تنها نقطه تاریک این عرصه، روابط تیره شده با ترکیه بود. در حالی که به دنبال ساقط شدن هواپیمای جنگی روسیه توسط ترک ها و به دنبال آن قتل سفیر روسیه در آنکارا، بسیاری منتظر اوجگیری تنش ها بودند، دو طرف از همان اتفاقات استفاده کردند تا باب جدیدی از روابط را بگشایند. امروز این مسیر جدید به جایی رسیده که ترک ها ترجیح می دهند تا با فاصله گرفتن از آمریکایی ها و اروپایی ها به واسطه حمایت از کردهای سوریه، مسیر حل بحران را در تعامل با مسکو جست و جو کنند.

شواهدی بر این امر وجود دارد که بازیگران منطقه ای تمایل بسیاری دارند تا با نزدیک کردن خود به روسیه و شکل دادن به مصالحه های دوطرفه، آن ها را راضی کنند از همراهی با ایران دست بردارد. نمونه ای از چنین تحرکاتی را می توان در تلاش های دیپلماتیک اخیر ترکیه مشاهده کرد که به نحوی مشخص به دنبال حاشیه سازی ایران در معادلات آستانه است. روس ها طبعاً علاقه ای ندارند روابط خود را با ایران برای نزدیکی به یکی از طرف های درگیر در خاورمیانه تخریب کنند؛ هرچند هیچ گاه این فرصت را از دست نمی دهند تا خود را بازیگر اصلی تحولت سوریه تعریف کنند. لاوروف مدعی شده بود بدون مداخله روسیه، مخالفان اسد طی دو هفته دمشق را اشغال می کردند.

اما وقتی پای آمریکا به ماجرا باز شود؛ تفاوتی جدی در ماجرا شک می گیرد. ترامپ عنوان کرده تحریم های روسیه می تواند لغو شود؛ به شرط آن که مسکو در جنگ علیه تروریسم در کنار آمریکا باشد. گروهی همگرایی واشنگتن مسکو در جنگ علیه تروریسم را فرصتی برای ایران می دانند. فرصتی برای تعامل که می تواند از کانال روسیه برقرار شود. اما نکته مغفول مانده در چنین تحلیلی آن است که آمریکایی ها و در سطح پایین تر ترک ها و سعودی ها بیش از هر چیزی در ابراز تمایل به نزدیکی به روس ها در ماجرای خاورمیانه، تمایل دارند تا با ارائه پیشنهادهای اغوا کننده، روس ها را راضی کنند در برنامه های آن ها برای حذف یا حداقل حاشیه ای کردن ایران از معادلات منطقه ای و کاستن از نفوذ فزاینده ایران و شیعیان در منطقه همراهی کند. پوتین اکنون در موقعیتی قرار گرفته که پیشنهادها برای وسوسه کردن او برای معامله بر سوریه و ایران به سوی او در جریان است.

** ایران و روسیه؛ تکرار بازی گذشته؟

گروهی در ایران به روسیه و سیاست خارجی آن کشور در خصوص جمهوری اسلامی ایران بدبین هستند. آن ه علاوه بر گذشته تاریخی، به تجربیاتی اشاره می کنند که روس ها طی حدود سه دهه گذشته در جریانات بازی بزرگ خود با غرب و آمریکا؛ ایران را تنها گذاشته و مسیر خود را رفته اند. روس ها در دهه 90 به رغم توافقات تسلیحات با ایران، در توافقی با آمریکا، تعهدات خود را اجرا نکردند، سال ها تحویل نیروگاه بوشهر را به تعویق انداختند، در ماجرای منازعه هسته ای، به چهار قطعنامه شورای امنیت علیه ایران رأی مثبت دادند و رفتاری داشتند که از آن اغلب تحت عنوان «بازی با کارت ایران» یاد می شود.

در مقابل اما شواهدی جدی وجود دارد که نشان می دهد روس ها طی سال های اخیر کوشیده اند تا سطح و نوع جدیدی از روابط را با ایران تعریف کنند. سند تدبیر سیاست خارجی روسیه که چندی قبل به امضای پوتین رسید، برای نخستین بار از ضرورت «توسعه همکاری های همه جانبه با ایران» سخن می گوید. هر چند این سند ایران را جزو متحدان راهبردی روسیه تعریف نمی کند؛ ولی طیف متنوع همکاری ها و رفت و آمدها نشان می دهد روابط تهران مسکو در یکی، دو سال اخیر از کیفیت متفاوتی برخوردار شده است. این امر در سایه همگرایی در سوریه به دست آمده است. اما سوال این است که این همگرایی میدانی، در میدان دیپلماسی هم ادامه خواهد یافت یا آن که باید نگران اختلاف مواضع دو طرف و نوع بده بستان های روسیه با امریکای ترامپ و بازیگران منطقه ای باشیم. مانورهای اخیر ترکیه در جریان نزدیکی به روسیه و فرایندهای منتهی به اجلاس آستانه به این تردید دامن زده که مبادا روس ها مجددا در سر بزنگاه های مهم در پی آن باشند که مصالحه با غرب و ترکیه بر سر سوریه را با هزینه تضعیف موقعیت ایران و حاشیه ای کردن نقش ما انجام دهند.

هر چند چنین تردیدهایی جدی است و باید مورد توجه دستگاه سیاست خارجی ما قرار گیرد؛ اما به دلایلی احتمال کمتری دارد که روس ها در روندهای جای مسیر گذاشته را دنبال کنند. دو کشور هماهنگی بی سابقه ای پیرامون فرایند امرو دارند و شواهد مربوط به اختلاف مواضع در این حوادث اندک بوده است. در عین حال آنچه توان روسیه و سایر بازیگران را برای حاشیه ای کردن ایران معادلات منجر به صلح را کاهش می دهد آن است که ایران و متحدان منطقه ای آن، اصلی ترین نیروهای حاضر در میدان نبردهای خاورمیانه هستند. اکنون شیعیان در خاورمیانه در شبکه ای به هم پیوسته و در هم تنیده در عراق، سوریه و لبنان می جنگند و این حضور میدانی باعث می شود خطر نادیده انگاشتن ایران در جریان بده بستان های پشت پرده کاهش یابد. به همه این ها باید افزود که روسیه در جریان بازسازی چهره خود در مقام یک بازیگر بین المللی، تمایل دارد از خود تصویر قدرتی بزرگ، مسئولیت پذیر و دارای تعهد نسبت به متحدانش ارائه کند. تحقق چنین تصویری با چرخش های ناگهانی و بدل کردن متحدان به کارت بازی انطباق چندانی ندارد.

فرجام سخن

پوتین و ترامپ در اندیشه شکل دادن به معامله ای بزرگ میان خود هستند. دلیل شکل گیری چنین امکانی هم به خاطر آن است که ترامپ به رغم لحن خصمانه علیه چین و حتی ناتو، ابایی ندارد عنوان کد به روس ها احترام می گذارد و حاضر به امتیاز دادن به آن هاست. چنین صدایی طی سال های اخیر در واشنگتن طنین ضعیفی داشته و روس ها به شدت دنبال آن بوده اند. ساختارهای شکل دهنده به سیاست خارجی آمریکا و حتی برخی از اصلی ترین چهره های تیم ترامپ حامی سختگیری با روسیه هستند. از این رو است که بسیاری در واشنگتن با این تحلیل جیزم کلپر، رئیس سازمان اطلاعات ملی آمریکا همسو هستند که سال های آینده، سال های افزایش تنش با روسیه خواهد بود. در نتیجه حداقل در مقاطع اولیه، آمریکا در نحوه تعامل با روسیه درگیر نوعی جدال شخصی رئیس جمهور با ساختار نهادینه تصمیم گیری خواهد بود.

همان طور که شکاف میان قدرت های بزرگ فرصت هایی را در قدرت های کوچک و متوسط قرار می دهد، همگرایی آن ها می تواند حاوی تعدیداتی برای آن ها باشد. اگر پوتین و ترامپ موفق به گشودن مسیری به سوی بده بستان های جدی شوند، این بده بستان می تواند با هزینه تأمین خواسته های ترامپ و تیمش و همچنین متحدان منطقه ای آمریکا برای همسویی با اقدام در راستای حاشیه سازی ایران باشد. هر چند احتمال چنین رویدادی در وضعیت کنونی به مراتب کمتر از گذشته است، ولی هوشیاری هم لازمه حرکت در شرایط پیچیده در حال دگرگونی است.

منبع: ماهنامه همشهری دیپلماتیک، شماره 96

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

گوشت ارزان شد

بزرگترین شرکت‌های دولتی جهان را بشناسید

راه کنترل اجاره بها از زبان وزیر راه

افتتاح حدود 4 هزار و 500 میلیارد تومان طرح با حضور رئیس جمهور

ساخت استادیوم سلماس پس از 10 سال

بهره برداری از دو مجموعه کشت و صنعت در پلدشت

قیمت خودرو لحظه ای شد؛ کاهش 9 میلیون تومانی پراید!

تکذیب یک خبر درباره خودپرداز‌ها

شورای رقابت: شریعتمداری بازار خودرو را بهم ریخت!

مرغ و تخم مرغ کوتاه آمدند

استعلام ‌‌‌‌‌خلافی خودرو در چند دقیقه!

بلوف جنگی!

رجزخوانی های ترامپ به روایت تصویر

دایی: نه سیاسی هستم و نه می‌خواهم سیاسی شوم

اندر احوالات دلقک های اپوزیسیون!

هشدار معنادار ظریف درباره ناوگروه "آبراهام لینکلن"

صوت/ بیانات رهبرانقلاب در دیدار به شعرا

اظهارات حداد عادل درباره گلایه‌های رهبر انقلاب از صدا و سیما

مشاور ظریف: برای گفت‌وگو با عربستان منعی نداریم

روحانی وارد شهرستان ماکو شد

سفره های افطار خیابانی در پاکستان

ماکرون: حیات اتحادیه اروپا در خطر است

دستگیری مقام های فاسد روس همچنان ادامه دارد

تهدید خلیفه حفتر به نابود کردن کشتی‌های ترکیه

شناسایی 8 گروه تروریستی و بازداشت 100 نفر در فضای کشورهای همسود

مانور نظامی آمریکا با ناو آبراهام لینکلن

دو میلیون کودک افغان سوءتغذیه دارند

جولان داعش در شمال افغانستان

چین هم ترامپ را شناخت

اعتراف رژیم صهیونیستی درباره حزب الله

رانندگی پسر بچه ۴ ساله با بیل مکانیکی در بیضا

همت بالای بانوی کار آفرین در شهرستان ایذه

شخم زدن مزرعه سیر

مرگ دختر جوان یزدی با «تب کنگو» تایید شد

ماجرای زندگی یک هفته‌ای دزدان در خانه‌ای در تبریز چه بود؟

این جا صحرای هامون؛ بخوانید دریاچه هامون

آتش 5 هزار کانادایی را از خانه‌ها بیرون کرد

پیغام روزه‌اولی‌ها برای روزه‌خوارها

مولودی زیبا و دو زبانه "حسن کاتب"؛ یا حسن یا مولا

دستگیری ۵ سارق جواهر فروشی در لندن