رصد

کد خبر: ۱۲۲۶۱۰
تاریخ انتشار: ۱۶ اسفند ۱۳۹۵ - ۱۲:۳۶
درک و فهم اقدام ها و تصمیم های جریان های سیاسی در ایران امروز قدری پیچیده و دشوار شده است به طوری که گاهی نمی توان مرزهای از پیش شناخته شده میان آن ها را مبنایی برای تفسیر رفتارهایشان قرار داد. علت این پیچیدگی چیست؟ چگونه می توان معیارهای تازه ای برای جناح بندی های سیاسی با توجه به واقعیت های امروز ارائه کرد؟

علت این که احساس می کنیم فهم و تفسیر رفتارهای سیاسی جریان های مختلف دشوار و پیچیده شده است این است که عوامل متعددی در تعامل با یکدیگر وضع موجود را شکل می دهند. تعداد زیاد این عوامل و تعدد روابط میان آن ها موجب این پیچیدیگ شده است. به نظر من برای درک بهتر اقدام ها و تصمیم های جریان های مختلف سیاسی باید به چند متغیر توجه کرد. نخستین عامل موثر «گفتمان های فکری- سیاسی» موثر در فضای امروز جامعه ما هستند. می دانید که گفتمان در نوشته و گفته های این روزها گاه جای «ایدئولوژی» را در نوشته و گفته های پیشین پر می کند اما به هر حال درباره محورهای مهمی که در جامعه ما طی سال های گذشته مطرح شده است گرایش هایی شکل گرفته که هنوز هم حضور خود را در مقاطع مختلف به رخ می کشند. یک محور این است که ما طرفدار «حکومت دینی» هستیم یا «حکومت فرادینی». منظورم از حکومت دینی این است که آیا برای دینداران و دین شناسان در عرصه سیاست امتیازهای خاصی قائلیم یا خیر؟ به علاوه آیا در عرصه قانون گذاری به یکی از برداشت های موجود از دین تقدم و اولویت می دهیم یا خیر؟ محور دوم اختلاف برخورد با تجدد است. آیا در مجموع تجدد (چه ریشه ها و چه دستاوردهای آن) را برای بشر گامی به پیش تلقی می کنیم یا آن را نوعی سقوط و دور شدن از اصالت های انسان میدانیم؟ به ویژه آیا در فهم واقعیت ها برای دانش های مدرن اعتبار قائلیم یا خیر؟ آیا ارزش های مدرن (آزادی، برابری و ...) را مقبول می دانیم یا خیر؟

محور سوم تفاوت گرایش های ایدئولوژیک در جامعه ما به نوع حکومت مطلوب باز می گردد. گرایش های مختلف صورت بندی های مختلفی از حکومت آرمانی خود ترسیم می کنند. مردم سالاری، اقتدارگرایی سنتی، اقتدارگرایی دیوانسالارانه و حکومت تمامیت خواه همگی طرفدارانی در ایران امروز دارند.

آخرین محور جهت گیری اقتصادی وا جتماعی این گرایش هاست. برخی برابری اجتماعی را هم مطلوب و هم ممکن می دانند برخی برابری اجتماعی را مطلوب، اما ناممکن تلقی می کنند وب رخی برابر اجتماعی را مطلوب و ممکن نمی دانند. هر یکی از این جهت گیرهایی ها به توصیه و تجویزهای خاصی در خط مشی گذاری می انجامد. از نظر گفتمان های فکری و سیاسی یا به تعبیر دیگر گرایش های ایدئولوژیک می توان چهار جریان اصلی را در ایران امروز از هم تشخیص داد: 1- جریان راست رادیکال (تندرو) 2- جریان راست محافظه کار 3- جریان راست نواندیش و 4- جریان چپ نواندیش. البته می توان جریان های فرعی و کوچک تری را نیز تشخیص داد که از اهمیت درجه دوم برخوردارند.

دومین عامل موثر به نظر من «خواسته های مطرح در عرصه عمومی» ایرا است. جریان های سیاسی برای آن که بتوانند مردم را پشت سر خود جمع کنند و سازمان دهند باید در مواضع خود به خواسته هایی توجه کنند که در عرصه عمومی کشور مطرح است و طرفداران خاص خود را دارد. به نظر می رسد چند خواسته مهم وجود دارد که بر موضع گیری جریان های سیاسی تاثیر بسیار می گذارد.

خواسته اول «رشد و رونق اقتصادی» است: خروج از رکود افزایش تولید، کاهش بیکاری و تحرک و انعطاف پذیری در اقتصاد، طبقات فرادست اقتصادی و قشر بالای طبقه متوسط قدیمی (کسبه) این خواسته را بسیار می پسندند.

خواسته دوم «توزیع مجدد منابع و ثروت و درآمد» است این خواسته نیز میان طبقه فرودست و کارگر و قشر پایین طبقه متوسط جدید طرفداران خود را دارد.

باید از تزریق ناامیدی و بی آیندگی به جامعه پرهیز کرد. با تقویت نهادهای مدنی بازسازی اخلاقی و هنجاری جامعه را دنبال کرد. این تصور که همه مشکلات را می توان با تغییر برخی از افراد از میان برد و کنار گذاشته شود. باید به تقویت پیوندهای اجتماعی و همدلی در جامعه همت کرد واز تک افتادگی مردم پیشگیری کرد.
خواسته سوم «مردم سالاری و افزایش مشارکت و رقابت سیاسی» است. بخشی از طبقه متوسط جدید و متوسط قدیم این خواسته را دنبال می کنند. خواسته چهارم «»داشتن سبک زندگی متفاوت از سبک زندگی رسمی» است. منظورم از سبک زندگی شکل خوردن، پوشیدن، سکنی، گذران اوقات فراغت به طور کلی «الگوی مصرف» است. بخشی از طبقه متوسط جدید این خواسته را محور جهت گیری های خود قرار می دهد. خواسته پنجمی نیز مطرح است که در مقاطع خاصی پررنگ می شود و خود را نشان می دهد و آن «نفی سلطه و تامین استقلال» است. جامعه هرگاه در این زمینه احساس خطر کند واکنش نشان می دهد. جریان های سیاسی بسته به این که کدام یک از این خواسته ها را توانمندتر در گردآوردن و انگیزه بخشیدن به مردم بدانند شعارها و رفتارهای خود را متناسب با آن تنظیم یم کنند. سومین عامل موثر به نظر من «توزیع واقعی قدرت» است. این جا منظورم از قدرت تنها قدرت سیاسی نیست. قدرت را به معنای کلی آن می گیرم یعنی «کنترل منابع». در هر جامعه ای ما سه منبع مهم داریم که میزان کنترل این منابع توزیع واقعی قدرت را نشان می دهند. این سه منبع عبارت اند» منابع مادی و تولید؛ منابع انسانی و مردم؛ و منابع ایده ها و دانش ها. جریان های مختلف توانایی های متفاوتی در کنترل این منابع دارند. گاهی شعارها و موضع گیری های سیاسی با هدف کسب این منابع یا حفظ آن صورت می گیرد. شعارها گاه پوششی آبرومند برای منابع هستند. به همین دلیل در هر موضع گیری باید پرسید چه منفعتی از این موضع گیری و برای چه کسی حاصل می شود؟ تنها با در نظر گرفتن هم زمان «باورها» و «منافع» می توان به درک روشن تری از مواضع رسید. گمان می کنم تا حدودی علت پیچیده شدن وضعیت و معیارهای ما برای تفکیک جریان های سیاسی مشخص می شود.

اگر شعارها همراهی ها و تعارض های جریان های مختلف سیاسی را در سال های پس از انقلاب بررسی کنیم خواهیم دید در هر مقطعی محور مفتاوتی برای تعیین رابطه میان این جناح ها وجود داشته است. مثلا چپ/ راست، اصلاح طلب/ اصولگرا، و ... این تغییر محور را چگونه می توان توضیح داد؟ آینده را چگونه می بینید؟

در جامعه شناسی سیاسی مفهومی به نام «شکاف های فعال اجتماعی» است. منظور از آن محورهایی است که مردم جامعه را به دو یا چند دسته تقسیم یم کند. حال اگر این شکاف ها مبنایی برای بسیج نیروهای جامعه و گردآوری منابع وس ازمان دهی سیاسی شود به شکاف فعال تبدیل شده است. در غیر این صورت شکافی غیرفعال است. برای نمونه دو گانه زن و مرد را در نظر بگیرید. اگر این تفاوت جنسی مبنایی برای شکل گیری احزاب و جنبش های اجتماعی شود این شکاف به شکاف فعال تبدیل شده است. در هر مقعطی از زمان در یک جامعه شکاف های فعال متعددی وجود دارد اما ممکن است یکی از آن ها اهمیت محوری پیدا کند و بقیه را تحت تاثیر خود قرار دهد. برای نمونه در آغاز انقلاب مسئله دفاع یا مخالفت با حکومت برآمده از انقلاب بقیه شکاف ها را تحت تاثیر خود قرار داد و آن ها را کم رنگ کرد. به همین دلیل در دو طرف دعوا شما هم چپ می بینید و هم راست، هم سنت گرا می بینید و هم تجددگرا، هم طرفدار مردم سالاری و هم اقتدارگرا. این که چطور یک شکاف اجتماعی اهمیت محوری پیدا یم کند و بقیه را به مرتبه بعدی می راند به عوامل مختلفی بستگی دارد. یکی از عوامل موثر تصوری است که نیروهای سیاسی از ریشه مشکلات جامعه دارند. تصور من این است که مثلا شکاف چپ و راست وجود دارد و مهم است اما امروز بیشتر تحت تاثیر شکاف های دیگر کمتر خودنمایی می کند. ممکن است چند مدت دیگر این وضعیت عوض شود و دوباره این شکاف محوریت پیدا کند اما در حال حاضر به نظر می رسد دو شکاف از اهمیت بیشتری برخوردارند. پیش از هر چیز در عرصه سیاست خارجی با این شکاف روبه رو هستیم. در یک سو طرفداران تنش زدایی، گفت و گو هم زیستی قرار دارند و سوی دیگر طرفداران عظمت طلبی و نمایش اقتدار نظامی و گسترش دایره نفوذ هستند. جریان اول از برجام دفاع می کند و آن را مبنای مناسبی برای تعامل می داند اما جریان دوم مخالف برجام است. راست محافظه کار مدافع برجام و راست تندرو مخالف برجام است. شکاف دوم بر سر سیاست داخلی است. یک سو معتقد است باید رقابت مسالمت آمیز سیاسی را گسترش دهیم و تنوع نیروهای سیاسی را به رسمیت بشناسیم و بگذاریم آینده را رقابت قانونی سیاسی تعیین کند، به طروی که هر جریان سیاسی متناسب با وزن اجتماعی خود از قدرت سیاسی برخوردار شود. مثلا اگر جریانی نماینده 10 درصد مردم جامعه است، حدود 10 درصد قدرت سیاسی را داشته باشد و نه مثلا 70 درصد. به علاوه تاکید می کند هر نهاد و جریانی باید به اندازه اختیار و قدرتی که دارد مسئول نتایج نیز باشد و بر تناسب میان اختیار و مسئولیت تاکید می کند اما در مقابل جریانی قرار دادر که بر یکپارچگی و نفی تفاوت ها تاکید دارد و خواهان محدود ماندن دایره رقابت میان اندکی از نیروهای سیاسی است و گسترش آن را با امنیت کشور مغایر می داند. به علاوه معتقد است حفظ ثبات کشور در گرو آن است که توزیع قدرت را نباید به دست امواج متغیر رقابت های انتخاباتی سیاسی سپرد. در مجموع این جریان به اوضاع کشور بیشتر نگاه امنیتی دارد.

تصور من این است که حداقل در چهار سال آینده نیز همین دو محور است که آرایش نیروهای سیاسی را شکل می دهند و هم اکنون دیگر شکاف ها تحت تاثیر این دو قرار می گیرند.

با توجه به آنچه گفتید آینده جناح راست را چگونه می بینید؟

جریان راست تندرو درون جناح راست از نظر ایدئولوژیک بسیار تضعیف شده است و توان ایجاد جریان فکری را ندارد. از نظر پایگاه اجتماعی نیز در بهترین حالت می تواند حدود 10 درصد جامعه را نمایندگی کند، اما این جریان از امکان کنترل منابع زیادی برخوردار است. هم امکانات فراوان مادی هم مراکز تبلیغی و ترویجی بسیار در اختیار و هم در میان قوای مختلف کشور حضور موثر دارد. به همین دلیل با وجود ضعف های پایه ای که دارد کماکان نقشی موثر در عرصه سیاسی بازی خواهد کرد. متاسفانه پیش بینی من این است که راهبردها آن ها در سال های پیش رو بیشتر تخریبی خواهد بود. آن ها می کوشند جامعه را دو قطبی کنند و تضادها را تشدید کنند و در سیاسی خارجی نیز با استفاده از امکاناتی که دارند تنش بیافرینند. به دلیل امکانات بسیاری که این جریان در اختیار دارد دیگر نیروهای سیاسی چندان قادر به مهار آن و نظارت بر اقداماتش نیستند و تنها امکان مهار و نظارت بر آن ها را مرکزیت نظام سیاسی ممکن می سازد.

اما جریان راست محافظه کار، مشکل این جریان این است که قدرت تولید ایدئولوژیک را از دست داده است. به علاوه فاقد چهره ها و جریان هایی است که بتوانند در گفت و گوهای سیاسی حضور فعال داشته و تاثیرگذار باشند. بیشتر بر گفت و گوهای پشت صحنه و تاثیر از طریق روابط شخصی تکیه می کند. به علاوه مرزهای خود را از جریان راست تندرو کاملا متمایز نکرده است و نیروهای پرتحرک و جوان تر آن خیلی راحت شکار جریان راست تندرو می شوند. تصور من این است که این جریان باید با بخشی از راست مدرن ائتلاف کند و با بازخوانی ایدئولوژی و گفتمان خود جایی برای آینده در نقشه سیاسی ایران پیدا کند. راست محافظه کار با کمی نوسازی می تواند بخشی از جامعه را نمایندگی کند و در یک جامعه مردم سالار به اندازه پشتوانه اجتماعی خود از قدرت برخوردار شود. به علاوه از نظر ملی محافظه کاری می تواند با تقابل با تندروی به توازن کمک کند و تا حدودی به ثبات اجتماعی و آرامش سیاسی یاری رساند. اما اگر بخواهیم کوتاه مدت نگاه کنیم به نظرم راست تندرو طی ماه های آینده بیشترین حمله را به دولت آقای روحانی خواهد کرد و هدفش نیز تاثیرگذاری به انتخابات ریاست جمهوری خواهد بود، اما بخش عملگرای راست محافظه کار از دولت روحانی حمایت خواهد کرد و طیف اصولگرای آن سکوت پیشه خواهد کرد.

اغلب این پرسش پیش می آید که اصلاح طلبان با توجه به وضعیت امروز جامعه چه راهبردی برای آینده دارند؟

طراحی راهبرد باید با توجه به مسائل و مشکلات مبتلا به کشور صورت گیرد؛ البته محدودیت ها مانع از شکل گیری موثر اتاق های فکری و گفت و گوهای گسترده درباره راهبرد آینده می شود. اما اجمالا من نظر خودم را می گویم. به نظر من کشور ما در حال حاضر با چند مسئله مشکل روبه روست که اگر راه حل مناسبی پیدا نکنند ممکن است به بحران تبدیل شوند. این مشکلات عبارتند از:

1- یکپارچگی و هویت ملی کشورهای منطقه (از جمله ما) از سوی نیروهای درون منطقه ای و برون و فرامنطقه ای مورد هجوم قرار گرفته است. تلاش بسیار می شود تا حکومت های مبتی بر ملت که سامان قبلی سیاسی منطقه بوده اند به هم بریزند و تجزیه شوند.

2- اعتبار و حقانیت نهادهای حکومتی به شدت کاهش یافته و تعارض میان خود آن ها نیز به این کاهش شدید دامن می زند. بسیاری از مردم باور خود را به این نهادها و ادعاهای آن ها از دست داده اند و این در بلند مدت راه بهبود بخشی مسالمت جویانه و قانونی را سد می کند.

3- فقر مطلق متاسفانه در ایران بسیار گسترده است (حدود 30 درصد مردم زیر خط فقر مطلق اند) و بخش بزرگی از آن ها احساس تبعیض و نابرابری شدید دارند. به راحتی می توان گفت اکثریت.

4- همبستگی اجتماعی کاهش شدیدی پیدا کرده و ظرفیت آشفتگی اجتماعی و بی هنجاری در جامعه افزایش یافته است.

مشکلات زیادی در جامعه داریم اما از ظنر راهبردی به گمانم چهار مشکل پیش گفته از اهمیت بیشتری برخوردارند. اصلاح طلبان و تحول خواهان باید از راهبردی را انتخاب کنند که بدون تقلیل گرایی سیاسی راه حلی برای این مشکلات داشته باشد. من فقط به برخی از خطوط احتمالی چنین راهبردی اشاره می کنم:»

1- همبستگی و هویت ملی ما باید براساس مفهوم «شهروندی» بازسازی و تقویت شود. شهروندی هم مستلزم به رسمیت شناختن حقوقی است و هم پذیرش مسئولیت هایی.

2- نیروهای نظامی و امنیتی کشور باید از درگیری های سیاسی فراتر رفته و با حمایت همه جریان های ملی و داخلی و در چارچوب قانون قدرتمند و مقتدرتر از پیش باشند. اگر نیروی سیاسی نقش یک حزب را بازی کند پایه های مردمی آن به شدت تضعیف خواهد شد. به علاوه نیروهای نظامی نباید وارد رقابت ها و تجارت های اقتصادی شوند.

3- باید دولت تامین «نیازهای اساسی» همه مردم را برعهده گیرد و منابع مالی آن را براساس اصل «توانایی پرداخت» از بخش های برخوردارتر جامعه تامین کند. نیازهای اساسی چون خوراک، پوشاک، مسکن؛ آموزش و بهداشت و درمان در چارچوب «خط مشی های رفاهی» باید مورد توجه دولت قرار گیرند.

4- در عرصه سیاست داخلی باید بر «حاکمیت قانون»، «تفکیک قوا» و ،تناسب میان اختیار و مسئولیت» تاکید کرد. برای دستیابی به این اهداف باید از روش گفت و گو و اقناع بهره گرفت. می توان نوعی توافق بر سر این محورها را میان همه جریان های غیرتندرو دنبال کرد.

5- باید از تزریق ناامیدی و بی آیندگی به جامعه پرهیز کرد.با تقویت نهادهای مدنی بازسازی اخلاقی و هنجاری جامعه را دنبال کرد. این تصور که همه مشکلات را می توان با تغییر برخی از افراد از میان برد و کنار گذاشته شود. باید به تقویت پیوندهای اجتماعی و همدلی در جامعه همت کرد واز تک افتادگی مردم پیشگیری کرد.

راستش را بگویم من هنوز به همان راهبرد اولیه اصلاح طلبان یعنی «توسعه همه جانبه با اولویت توسعه سیاسی» پایبندم اما در مصادیق آن معتقدم که می توان شرایط کنونی کشور را لحاظ کرد؛ البته بیشتر می توان صحبت کرد.

منبع: ماهنامه چشم انداز، شماره 102

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

با چقدر حقوق می شود زندگی آبرومندانه داشت؟

شگرد‌های ورود به بازار سرمایه با سود بالا

دلایل کاهش نرخ ارز با وجود افزایش تنش

کنایه دلاوری به اظهارات متناقض هیئت دولت درباره ارزهای دولتی گم شده

کلاه جالب بانک‌ها برای محاسبه اصل وام‌ جایگزین

تصویب طرح تسهیل تسویه بدهی بدهکاران بانکی

مصرف برق از شرایط هشدار خارج شد

مرداد با توپ پر بازار طلا، سکه و دلار شروع شد

کاهش 10 میلیون تومانی خودرو داخلی

انتخاب هیات مدیره این بانک مردود شد

"محسن پهلوان" به حبس ابد محکوم شد

بعیدی نژاد: امیدواریم انگلیس فورا سیاست کاهش تنش را پیگیری کند

لاوروف: ترامپ با ایده «جنگ‌طلب‌ها» در مورد ایران مخالف است

خزانه‌داری آمریکا درباره همکاری با شرکت‌های هواپیمایی ایران هشدار داد

لاریجانی: آمریکایی‌ها در هیچ یک از اهدافشان موفق نشدند

پکن: رویکرد اشتباه آمریکا در قبال ایران دلیل تنش‌های کنونی است

توصیه ظریف به دانشجویان بولیویایی

رحیمی: تابعیت کریمی قدوسی، اکتسابی است

روسیه: پیشنهاد آمریکا برای گشت زنی در تنگه هرمز قابل درک نیست

مکرون: مایلم هرچه سریع‌تر با جانسون بر سر ایران همکاری کنم

روسیه از «مفهوم امنیت جمعی« در منطقه خلیج فارس رونمایی کرد

تایم: انگلیس کمک آمریکا علیه ایران در خلیج فارس را رد کرد

لاوروف: مخالفان ونزوئلایی با مسکو در ارتباط هستند

عمران‌خان: طالبان باید در انتخابات افغانستان شرکت کند

اف بی آی: روسیه مصمم به مداخله در انتخابات آمریکاست

ارتش عراق ورود هزار تروریست داعشی به این کشور را تکذیب کرد

سخنان وحشیانه ترامپ علیه افغانستان

مارک اسپر وزیر دفاع آمریکا شد

افشای شکنجه یکی از مبلغان عربستانی به دست رژیم آل سعود

پاکسازی 30 روستای عراق در روز چهارم عملیات «اراده پیروزی»

آخرین وضعیت خلافی های سنگین برخی پلاک قرمزها

دستگیری قاتل فراری در شوش

وقتی نویسنده معروف خارجی از امر به معروف و نهی از منکر می‌گوید

گورخوابی که دانشجوی دکتری شد

تصویر دلخراش حادثه‎‌ای که دو قلوهای 3 ساله را آسمانی کرد

گریه ام در حرم از روی پریشانی نیست

اورژانس تعداد غرق شده‌ها از ابتدای سال را اعلام کرد

نجات یک دختر از خودکشی اتوبان امام علی(ع)

نجات دختر جوان از خودکشی در شرق پایتخت

گزارشی بی پرده از آشفتگی پوشاک مناسب جامعه