رصد

کد خبر: ۱۲۲۸۷۵
تاریخ انتشار: ۲۵ اسفند ۱۳۹۵ - ۱۵:۴۲

ساختمان مرکزی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که زمانی بخشی از کاخ نگارستان فتحعلی شاه بوده در گوشه ای چشمگیر از میدان «بهارستان» تهران در خیابان «کمال الملک» واقع شده و وزرای زیادی را به خود دیده است از مرحوم ناصر میناچی و عباس دوزدوزانی گرفته تا سیدمحمد خاتمی، علی لاریجانی، عطاءا... مهاجرانی؛ احمد مسجد جامعی و حتی سیدمحمد حسینی و علی جنتی مردانی که میز وزارت ارشاد برای برخی از آن ها مقدمه ای برای بالا رفتن از پله های سیاست شد و برای برخی دیگر کناره گیری از آن. وقتی سه سال پیش نام علی جنتی در فهرست کابینه دولت یازدهم قرار گرفت شاید کمتر کسی تصور می کرد هنوز عمر دولت به پایان نرسیده او کلید طبقه پنجم ساختمان وزارت را تحویل سیدرضا صالحی امیری بدهد. اما دومین وزیر ارشاد دولت یازدهم که چهار ماه قبل پس از رای اعتماد نمایندگان مجلس سکان فرهنگ و هنر کشور را دست گرفته یکی از نزدیک ترین مشاوران سیاسی و فرهنگی حسن روحانی است. گفت و گو با صالحی امیری در یکی از روزهای شلوغ اسفندماه و با دو محور اصلی انجام شد؛ سیاست و اقتصاد فرهنگ. سوالات سیاسی ما با توجه به نزدیکی انتخابات ریاست جمهوری حول این محور می چرخید که چرا مردم ایران باید یک بار دیگر به حسن روحانی رای دهند. در حوزه فرهنگ اما سعی کردیم به جای پرداختن به جزئیاتی که در بسیاری گفت وگوها از وزیر ارشاد پرسیده می شود به کلیاتی در حوزه اقتصاد هنر بپردازیم؛ آنچه به نظر می رسد درعرصه فرهنگ و هنر ایران کمتر دیده شده و اتفاقا نادیده گرفته شدن آن آسیب رسان است. پاسخ های رضا صالحی امیری به سوالات «تجارت فردا» را که پیش از هر چیز نشان دهنده نظم ذهنی اوست در ادامه می خوانید.

با توجه به نزدیکی انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم بخشی از سالنامه «تجارت فردا» زیر عنوان «راهنمای انتخابات» طبقه بندی شده و قرار است به مخاطبان ما برای تصمیم گیری در این انتخابات کمک کند. با توجه به این که شما یکی از نزدیک ترین مشاوران آقای روحانی هستید می خواهم این سوال را از شما بپرسم: چرا مردم ایران باید یک بار دیگر به حسن روحانی رای بدهند؟ به ویژه با توجه به این که برخلاف حوزه سیاست خارجی و اقتصاد بسیاری از وعده های رئیس جمهور در حوزه سیاست داخلی در دوره چهار ساله اول محقق نشده چه دلیل سیاسی قانع کننده ای برای این کار وجود دارد؟

دولت آقای دکتر روحانی یک دولت «زمینی» است نه یک دولت احساسی، غیرعقلانی و غیرقابل پیش بینی. این دولت بر محور عقلانیت منافع و مصالح ملی حرکت می کند خود را مبتنی بر یک نظام عقلانی می داند و تلاش می کند در قالب یک ساز و کار قانونی و منطقی مطالبات مردم را تامین کند؛ همچنین خود را نماینده مقدسات نمی داند و به دنبال اثبات خود با توسل به مقدسات نیست. این دولت ضمنا متکی بر کاریزمای شخص آقای روحانی است. واقعیت این است که ما در یک جامعه باز با انتخاب های گوناگون زندگی نمی کنیم بلکه با انتخاب های محدود مواجه ایم. آقای دکتر روحانی از لحاظ شخصیت فردی سه ویژگی برجسته دارد اولین ویژگی روحانی هوشمندی است. ویژگی دوم آشنایی او با مسائل اصلی ملی منطقه ای و بین المللی است. تجربه عمیق حدودا 40 ساله آقای روحانی در این حوزه (از قبل از پیروزی انقلاب اسلامی تا هنگام پیروزی انقلاب و بعد از آن) و سر و کار داشتن با مسائل کلان ملی و منطقه ای موبج شده امروز آقای دکتر روحانی کلید قفل های مسائل منطقه ای و بین المللی را به خوبی بشناسند. سومین ویژگی روحانی این است که تصویر او را در دنیای امروز تصویری پیوند خورده با عقلانیت و واقع گرایی است. به اعتقاد من در مقابل پدیده ترامپیسم که پدیده ای ناشناخته مبهم و خطرناک است تنها یک پدیده عقلانی، اینده نگر و همه جانبه نگر می تواند استراتژی دفاعی یا تهاجمی منطقی را انتخاب کند.

ایران در دوره چهار ساله ریاست جمهوری بعدی در مسیر یک تغییر و تحول وسیع در سه سطح قرار خواهد گرفت. در داخل کشور، نسل جوانی به عرصه اجتماع وارد شده که فرهنگ و خلاقیت جدیدی ایجاد کرده و مطالبات تازه ای دارد. بنابراین کلیت جامعه به شدت در مسیر تغییر قرار گرفته است؛ در منطقه خاورمیانه ما با پدیده ناامنی، خشونت و تروریسم مواجهیم و تحولات عجیبی در این مطنقه در حال شکل گیری است که ایران به عنوان بازیگر اول منطقه باید بتواند قدرت بازیگری خود را نشان دهد؛ در فضای بین المللی نیز چنانچه عرض کردم با پدیده خطرناکی به نام ترامپ مواجه هستیم و در سطح اول مدیریت کشور به کسی نیاز داریم که مناسبات جهانی را بشناسد و نحوه مهار تهدیدهای بین المللی را بداند.

موضوع دیگر این که آقای روحانی در چهار سال اول ریاست جمهوری خود «آواربرداری» کرده و حالا باید برای «ساختن» آماده شود آقای روحانی در چهار سال نخست کار خود هم تحریم ها را از مسیر ملت برداشته هم تورم وحشتناک را مهار کرده و هم وضعیت سیاسی را ترمیم کرده است. در زمان دولت قبل جامعه ما به یک جامعه ذره ای و اتمیزه تبدیل شده بود. در بدنه اجتماعی کشور انواع آسیب ها همچون تفرقه، نفاق، انگ زنی، شایعه و انتقام جویی در سطوح مختلف گسترش پیدا کرده بود. در حوزه مدیریت کشور هم سطح منازعه سیاسی به بالاترین سطح خود رسیده بود و شکاف سیاسی عمیقی وجود داشت. به طوری که رئیس دولت در پارلمان علیه رئیس قوه دیگر افشاگری می کرد. رویکرد انسجامی آقای روحانی که به تشکیل یک دولت ملی و نه دولت جناحی منجر شده در این حوزه قابل توجه است امروز همه نحله های فکری دور میز کابینه دولت حضور دارند.

به نظر من تشکیل «دولت ملی» نیاز امروز ایران است دولتی که از مرزهای جناحی عبور کند، منافع و مصالح ملی را محور قرار دهد و بتواند انسجام ملی ایجاد کند. به اعتقاد من آقای روحانی به عنوان یک شخصیت کاریزماتیک قدرت ایجاد انسجام و ثبات ملی در داخل کشور را دارد.

قبول دارم که سیاست جایگاه عملگرایی است نه آرمانگرایی؛ و با توجه به صحبت های شما به نظر می رسد صرف نگاه کرد به فهرست رقبای حسن روحانی در انتخابات برای رای دادن به او کافی باشد. اما واقعیت این است که رای دادن بر مبنای «نخواستن» برای بسیاری از مردم خوشایند نیست و ممکن است باعث «بی عملی سیاسی» برخی افراد و گروه ها شود. شماری از ناظران سیاسی معتقدند در شرایط کنونی بزرگ ترین رقیب حسن روحانی عدم حضور گسترده مردم در انتخابات است. شما این تحلیل را قبول دارید؟ به نظر شما چاره تیم سیاسی روحانی برای عبور از این معضل چیست؟

اگر دست به تحلیل مشارکت مردم در انتخابات بزنیم به نظر من در جامعه ایران حداقل چهار نوع مشارکت وجود دارد. اول مشارکت قومی مبتنی بر نگرش های قومیتی دوم مشارکت تکلیفی که براساس احساس تکلیف و وظیفه صورت می گیرد سوم مشارکت بر مبنای تحریک احساسات و رفتارهای پوپولیستی که به ایجاد موج می انجامد و چهارم مشارکت آگاهانه مبتنی بر مطالعه برنامه ها و چارچوب های تعریف شده که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.

به اعتقاد من در یک انتخابات سالم آگاهانه و مبتنی بر برنامه آقای دکتر روحانی ظرفیت های بسیار بالاتری نسبت به رقبای خود خواهد داشت. البته هنوز صحنه انتخابات به طور کامل تبیین نشده که ما بتوانیم بر مبنای آن قضاوت داشته باشیم. ضمن این که من به دلیل اشتغالات اخیر در حوزه فرهنگی، کمتر فرصت حضور در فضای سیاسی را پیدا می کنم و ر حوزه فرهنگی متمرکز شده ام. با این حال معتقدم آقای دکتر روحانی محصول یک نظام رای آگاهانه است و از آن جا که جامعه ایران از مرحله پوپولیستی بعور کرده و به یک انتخاب آگاهانه رسیده است اقای دکتر روحانی برای انتخاب شدن شانس بیشتری از رقبای خود دارد. فراموش نکنید که ما امروز 4.5 میلیون دانشجو داریم و بزرگ ترین طبقه اجتماعی جامعه ایران طبقه متوسط است. چنین جامعه ای از آگاهی لازم برای انتخاب اصلح برخوردار است و دیگر جامعه ای نیست که بتوان با تحریک احساسات از آن رای گرفت. اگر بپذیریم که جامعه ایران دست به انتخاب آگاهانه خواهد زد به اعتقاد من آقای دکتر روحانی برای انتخاب شدن بیشترین شانس را نسبت به رقبای احتمالی اش دارد.

اما آیا جامعه ای که قرار است دست به «انتخاب آگاهانه» بزند از عملکرد سیاسی حسن روحانی ناامید نشده است؟

نگاه من نگاهی نسبی است و به نظر من مطلق نگری ما را دچار انحراف تحلیلی می کند. ما در جامعه ای زندگی می کنیم که مجموعه ای از عناصر و عوامل قدرت در آن دخیل هستند و باید دولت را در ظرف بزرگ تری به نام نظام سیاسی مطالعه کرد.

نگاه انتزاعی به دولت ما را دچار انحراف تحلیلی خواهد کرد.م آقای دکتر روحانی به دلیل رویکرد واقع گرایانه که دارد با حرکت در دایره نظام سیاسی تعریف می شود. روحانی اپوزیسیون نظام نیست بلکه بخش لاینفک نظام سیاسی است که به اندیشه امام و رهبری وفادار است. حسن روحانی را باید در چارچوب گفتمان امام و رهبری تحلیل کرد نه در چارچوب گفتمان های خارج از دایره نظام. در این دایره گفتمانی چارچوب های مسلطی وجود دارد که باید به آن ها پایبند بود و به نظر من هر گونه تجزیه و تحلیل عملکرد سیاسی دولت بدون تحلیل واقع گرایانه محیط سیاسی نوعی انحراف تحلیلی است.

از این بحث بگذریم و به حوزه فرهنگ برسیم. در گذشته و حتی امروز نگاهی وجود داشته که معتقد است وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید صرفا به دنبال فرهنگ سازی باشد و در نظر داشتن مباحث اقتصادی در همه حوزه های فرهنگ و هنر و استفاده از ارزش افزوده این بخش نوعی تنزل جایگاه آن است دیدگاه شما در این باره چیست؟

امروز در حوزه تئوریک، بحث جدیدی تحت عنوان دولت فرهنگی مطرح است. به طور طبیعی مسئله اول دولت ها توجه به نیازهای اولیه شش گانه یعنی خوراک، پوشاک، حمل و نقل، بهداشت، مسکن وآموزش است. اما در مطالعات فرهنگی این اعتقاد وجود دارد که امروز نیازهای فرهنگی موجود در سبد اقتصاد توسعه ملی را جهت می دهد و نقشی بسیار اساسی در این زمینه ایفا می کند. یکی از دلایل اصلی عدم رشد متوازن کشورها ناشی از عدم توجه به سرانه میزان مصرف در حوزه فرهنگی است. در دهه 60 و 70 میلادی در جهان غرب مقوله رشد به عنوان محور توسعه تعریف شده بود و گفته می شد هر کشوری از رشد بیشتری برخوردار باشد توسعه بیشتری دارد. سال های زیادی این موضوع به عنوان ادبیات غالب در غرب رواج داشت به طوری که رشد اقتصادی در این کشورها به هشت تا 9 درصد و حتی تا 11 درصد هم رسد اما عملا توسعه ای اتفاق نیفتاد. به این دلیل که وقتی رشد شکل گرفت شکاف طبقاتی فقر افزایش ضریب جینی و اتفاقاتی شبیه آسیب های اجتماعی هم پدید آمد و مهاجرت و حاشیه نشینی هم محصول رشد بود. تحلیلی که اقتصاددانان در این زمینه ارائه دادند این بود که باید رشد با مفهوم رفاه همراه باشد. بنابراین دولت های رفاه در غرب روی کار آمدند. کشورهای اسکاندیناوی از جمله کشورهایی بودند که به این موضوع اهمیت جدی دادند و موضوع مالیات تا ضرایب 70 درصدی را مطرح کردند که ا زاین طریق یک نوع توزیع عادلانه ثروت را دنبال کنند. این اتفاق هم افتاد و دولت های رفاه هم شکل گرفت. ولی باز هم توسعه کامل نشد. چرا که آسیب های اجتماعی جدیدی از قبیل انزواگزینی، رشد خشونت، رشد ناامنی و پدیده های جدیدی از ایندست ظاهر شد. بنابراین بحثی به نام سرمایه اجتماعی خصوصا در دهه 80 مطرح شد مبنی بر این که باید مفهوم توسعه با مفهومی به نام اعتماد اجتماعی رضایت اجتماعی و مشارکت اجتماعی تعریف شود. در نتیجه کشورهایی توسعه یافته تعریف می شوند که از سرمایه اجتماعی بالاتری برخوردار باشند. یعنی سرمایه های جدیدی مثل سرمایه های فرهنگی و اجتماعی وارد مقوله توسعه شدند. نظا های جدیدی در غرب شکل گرفت و دولت هایی توسعه یافته شمرده شدند که علاوه بر رشد اقتصادی، در سرمایه اجتماعی، فرهنگی و انسانی هم به رشد دست یافته باشند. این جا بود که بحث توسعه انسانی به طور ج دی در غرب مطرح شد.

با این حال به نظر می رسد در ایران،تولید ثروت با تکیه بر منابع زیرزمینی همیشه در اولویت بوده است...

برداشت من این است که توسعه در ایران از ابتدا به اشتباه ریل گذاری شدها ست. توسعه از سال 1287 یعنی بیش از صد سال قبل در مسجد سلیمان بااستخراج نفت بنا گذاشته شد و ایران به دنیای مدرن قدم گذاشت. اتفاقی که تقریبا همزمان با مشروطیت بود بنابراین اگر مبنای توسعه در ایران را مشروطیت قرار دهیم متاسفانه ریل توسعه از نفت آغاز می شود این مقوله تداوم پیدا می کند و به ملی شدن صنعت نفت می رسد که در این دوره سرعت اتفاقات جهش می گیرد اهمیت نفت چندین برابر می شود ونهایتا به ساخت اقتصاد پهلوی می رسد که کمابیش تا امروز هم ادامه دارد. من معتقدم ریشه اصلی انحراف در مقوله توسعه همه جانبه در ایران ناشی از ریل گذاری توسعه بر مبنای نفت بودهاست. در حالی که اگر ریل توسعه از فرهنگ و توسعه فرهنگی آغاز می شد مزیت های نسبی بسیار بیشتری نسبت به مزیت های حوزه نفت را دریافت می کرد. اگر مبنای توسعه بر اقتصاد فرهنگ استوار شود چند ویژگی در اقتصاد فرهنگ شکل می گیرد اول این که علاوه بر تولید اقتصادی ارزش معنوی هم تولید می شود. به عنوان مثال وقتی یک تابلوفرش تولید می شود برای تولیدکننده ارزش اقتصادی به همراه دارد وب رای کشور ارزش معنوی و فرهنگی. این تابلوفرش زیبایی شناسی ایرانی را به اقصی نقاط نیا منتقل می کند. ویژگی دوم هر کالای فرهنگی این است که مانایی بیشتری دارد در حالی که نفت می سوزد و از بین می رود یعنی نفت به جز ارزش اقتصادی ارزش دیگری برای ما به دنبال ندارد. دلیل دیگر این که ظرفیت و فرصت های فرهنگی زیادی برای توسعه صنایع فرهنگی در ایران وجود دارد. من بر این باورم که اقتصاد فرهنیگ می تواند جایگزین اقتصاد نفتی شود و این موضوع را در گذشته طی چندین پایان نامه و پژوهش های مختلف بررسی کرده ایم.

اما برخی در ایران حتی با واژه اقتصاد هنر مسئله دارند و آن را یک توهم می دانند. شما به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی چقدر به ایجاد ارزش افزوده با تکیه بر اقتصاد هنر باور دارید؟

اگر کسی به حداقل های مبانی مطالعات فرهنگی یا حتی واقعیت های جامعه ایران اشنا باشد بعید است این نظر را ارائه دهد. در حوزه اقتصاد فرهنگ یا اقتصاد هنر یا به تعبیر دیگر اقتصاد خلاق چند نکته کلیدی وجود دارد که باید به آن ها توجه شود. نکته اول این که ایران دارای سرمایه فرهنگی و تمدنی بسیار متنوعی است که ذاتا مولد سرمایه اند. میراث فرهنگی یک مورد از این سرمایه هاست. به عنوان مثال من در یک موزه در ترکیه یک کوزه را دیدم درباره آن سوال کردم و متوجه شدم که تعداد جمعیتی که ا زاین کوزه بازدید می کنند و میزان پولی که برای آن پرداخت می شود معادل درآمد چند هزار بشکه نفت است. یعنی یک اثر فرهنگی نه تنها به عنوان نشانه غرور و هویت ملی برای کشورش ارزش معنوی ایجاد می کند بلکه تا زمانی که این کوزه در آن موزه وجود دارد تولید سرمایه هم می کند. بنابراین ماندگاری یک اثر فرهنگی بلند مدت است. در حالی که مانایی یک کالای اقتصادی محدود است. مثلا وقتی نفت ما صادر و در پالایشگاهی در یک کشور دیگر سوخت می شود از بین می رود. اما وقتی کوزه ای از یک تپه کشف می شود و در داخل موزه قرار می گیرد صدها سال برای کشور تولید سرمایه می کند نکته دوم این که هزینه اشتغال در حوزه اقتصاد فرهنگ به مراتب پایین تر از حوزه اقتصاد صنعتی است. کارشناسان اقتصادی نقل می کنند میزان سرمایه لازم برای اشتغال یک نفر در حوزه اقتصاد فرهنگ یک پنجم اقتصاد صنعتی است. به عنوان مثال یک نقاش در محیط منزل خود با خلق یک تابلو نقاشی ارزش فرهنگی تولید می کند و وقتی آن را در داخل یا خارج از مرزها می فروشد علاوه بر سرمایه اقتصادی، ارزش معنوی هم ایجاد می کند. به عنوان مثال امسال حراج تهران 12 میلیارد تومان فروش را تجربه کرد سال گذشته هم 20 میلیارد تومان فروش داشت و پیش بینی می شود این حراجی در سال آینده بیش از 20 میلیارد تومان تبادل سرمایه داشته باشد.

به اعتقاد من حوزه اقتصاد فرهنگ نیازمند شناخت تکنیک های تبدیل ارزش های فرهنگی به سرمایه است و به تخصصی نیاز دارد که از آن به عنوان اقتصاد خلاق یا اقتصاد فرهنگ نام برده می شود.

نکته سوم این که ایران جزو 10 کشور متنوع جهان واز معدود کشورهایی است که به لحاظ انسانی در حوزه فرهنگ و هنر ظرفیت بسیار بالایی دارد. صنعت سینما موسیقی، خط، نقاشی، گرافیک، هنرهای تجسمی، نشر، میراث فرهنگی و چاپ و ده ها صنعتی که می توانند کارکرد فرهنگی داشته باشند در ایران وجود دارد. کنار هم قرار گرفتن این هنر صنعت ها و اعمال مدیریت منسجم و نه فقط متمرکز نتیجه بخش خواهد بود مدیریت منسجم به این معناست که اجزا کار خود را انجام می دهند اما در قالب مناسباتی با یکدیگر هم افزایی و هم پوشانی دارند.

صنایع فرهنگی در ایران سه نیاز اساسی دارند: در عرصه سیاستگذاری نیازمند یک برنامه ملی برای اقتصاد فرهنگ هستیم. به نظر من تدوین برنامه جامع ملی در حوزه اقتصاد فرهنگ نیازی جدی است. نکته دوم ساماندهی نیروی انسانی موجود کشور در حوزه اقتصاد فرهنگ است. نیروی انسانی در سطح ملی دارای گستره ای وسیع اما فاقد سازماندهی محسوب می شود. به عنوان مثال چینی ها برای تولید اسباب بازی که نوعی صنعت فرهنگی است یک اصطلاح به نام زیرپله ای دارند شماری از زنان خانه دار همزمان که بچه ها را نگهداری و خانه را مدیریت می کنند در زیرزمین خانه اسباب بازی تولید می کنند و این کالای فرهنگی به دنیا صادر می شود. ترک ها هم با تولید یک عروسک نمازخوان که هنگام ظهر اذان می گوید و به رکوع و سجده می رود هم مفهومی فرهنگی را به دنیا منتقل و هم ارزش اقتصادی را برای تولیدکننده خود ایجاد می کنند. در حوزه بازی های رایانه ای امکان زیادی برای خلق ارزش فرهنگی وجود دارد. گردش سرمایه این حوزه در ایران براساس برآورد بنیاد بازی های رایانه ای 450 میلیارد تومان در سال است. در حالی که گردش مالی فقط برای یک بازی در دنیا 2.3 میلیارد دلار می شود همان بازی در ایران بیش از پنج میلیون کاربر دارد این موضوع نشان می دهد اتفاقات جدیدی در حوزه فرهنگی شکل گرفته است و ما باید این واقعیت ها را بشناسیم.

به نظر می رسد تبدیل این مباحث به امور اجرایی و وارد شدن آن به فاز عملیاتی مشکل اصلی باشد.

این همان یناز سوم است مکانیسم تبدیل این ظرفیت به سرمایه اقتصادی باید نهادینه شود. تشکیل یک کارگاه کوچک تمهیدات مالی ارائه تسهیلات لازم آموزش و بازاریابی مسائل مهمی است که در حوزه اقتصاد فرهنگ به آن توجه نشده است. اتفاقی که در حوزه هنرهای تجسمی افتاده به واسطه حضور تعدادی افراد با انگیزه انجام شده است.

در جمع بندی این بحث تاکید می کنم که سه عامل مهم در ساماندهی اقتصاد فرهنگ در ایران عبارتند از: تدوین برنامه جامع ملی اقتصاد فرهنگ ساماندهی منابع انسانی گسترده و وسیع در سطح ملی و تنظیم ساز و کار اقتصادی کردن این ظرفیت از طریق نظام های حمایتی همچون تشکیل کارگاه های کوچک تسهیلات قانونی و معافیت های مالیاتی و سازوکارهای حمایتی دیگر دستگاه ها.

به اعتقاد من یک عزم ملی برای ورود به حوزه اقتصاد فرهنگ نیاز است. امروز حدود 14.5 درصد از درآمدهای حاصل از اکتشاف تولید و صادرات نفت کشور برای تقویت زیرساخت های نفت صرف می شود. اگر واقعا پنج درصد از منابع ملی به توسعه زیرساخت های صنعت فرهنگ هدایت شود یک اتفاق بزرگ شکل خواهد گرفت که می تواند در یک یا دو برنامه بلند مدت و میان مدت شعار جایگزینی اقتصاد فرهنگ به جای اقتصاد نفت را عملی کند.امروز گردش مالی اقتصاد فرهنگ در دنیا 1200 میلیارد دلار است. 120 میلیارد دلار از آن سهم چین است 80 میلیارد دلار سهم آمریکا و 43 میلیارد دلار سهم کره جنوبی بعد از کره در آسیا همسایه ما ترکیه در رده بعدی است که جایگاه خیلی خوبی در این زمینه دارد ولی ما متاسفانه شرایط خوبی نداریم. به این دلیل که آن سه عامل مورد اشاره در کشور اتفاق نیفتاده است.

اما ارقامی که شما از آن صحبت کردید در ابعاد ملی اقتصاد ایران بسیار کوچک هستند و این تصور که بتوانیم اقتصاد فرهنگ را جایگزین اقتصاد نفت کنیم رویارویی به نظر می رسد. مثلا 20 میلیارد تومانی که شما به عنوان فروش حراج تهران از آن سخت گفتید معادل پنج میلیون دلار بیشتر نیست این در حالی است که میزان درآمد نفتی ما در سال 95 که تازه از نظر درآمدهای نفتی سال خوبی نبوده بیش از 30 میلیارد دلار بوده است. به نظر می رسد مقایسه میان درآمدزایی نفت و اقتصاد فرهنگ تا حدودی غیرواقعی و رویایی است.

من نقطه مقابل نظر شما را صریح تر عرض می کنم. فرض کنید در یک مکان معدن طلایی دارید و هیچ گونه اکتشافی در آن انجام نداده اید و می گویید ما هیچ درآمدی از ملح استحصال طلا نداریم. من مقادیری را به شما معرفی می کنم که ظرفیت های بزرگ این حوزه است و نیاز به استحصال دارد. یعنی تبدیل یکسرمایه بلقوه به یک سرمایه بالفعل. مثلا در حوزه میراث فرهنگی کشور ما جزو 10 کشور برتر دنیاست و از لحاظ اقلیمی هم در دسته کشورهای مطرح دنیا قرار دارد. در زمینه اکوتوریسم و توریسم مذهبی شاید بعد از عربستان و عراق هیچ کشوری به اندازه ایران توریسم مذهبی نداشت باشد. یعنی حجم مراجعه ای که به حرم های مطهر مشهد قم و همچنین شیراز انجام می شود کم نظیر است. ظرفیت توریسم با تعریفی که ما از میراث فرهنگی داریم یعنی بالفعل کردن ظرفیت میراث نیازمند زیرساخت های لازم است. ما در این حوزه به راحتی می توانیم سالانه 10 میلیون توریست جذب کنیم و در چشم انداز 1404 برای جذب 20 میلیون گردشگر هدفگذاری کرده ایم. یعنی طبق این برنامه حدود 9 سال دیگر باید سالانه 20 میلیون توریست به کشور جذب کنیم. اگر ما بتوانیم صنعت توریسم را در کشور ساماندهی و زیرساخت های لازم را ایجاد کنیم خود به خود بخشی از درآمد ملی به این بخش معطوف می شود. توریست که وارد شکور شود موزه ها و سایر بخش های اقتصادی مرتبط با میراث فرهنگی و صنایع دستی فعال می شود و اتفاقات جدید شکل می گیرد. مثال دیگر این است ه ما در حوزه صنعت و فرهنگ ایران با انبوع صنایع دستی فرهنگی مواجه هستیم . بیش از 300 قلم صنایع دستی داریم که بخش زیادی از آن صنایع دستی فرهنگی محسوب می شود. یعنی محصول دست اناسن های هنرمندی است که در اقصی نقاط ایران آن ها را تولید می کنند؛ از پارچه دوزی در سیستان و بلوچستان گرفته تا صنایع دستی کردستان و سایر استان های کشور. اگر این صنایع بتوانند به سمت جذب بازارهای خرایج بروند هان طور که چنی، هند و بسیاری از شکورهای دیگر آسیا به این موفقیت رسیده اند بعد از توریسم سرمایه ای به نام صنایع دستی خواهیم داشت. من می توانم حدود 2 مسیر مشابه فرهنگی را برای شما نام ببرم. همین الان صنعت سینما را در نظر بگیرید اگر ما سینمای ایران را حمایت کنیم نه تنها به نیازهای داخلی پاسخ می دهد بلکه می تواند در بازارهای منطقه آسیا ون حتی دینای اسلام بخش زیادی از بازار سینما را تصاحب کند. قطعا ظرفیت سینمای ایران از کره و ترکیه بیشتر است. گاهی گفتن جزئیات آمارها باعث نگرانی اصحاب فرهنگ و هنر می شود اما ترکیه و همچنین کره با صادرات صنعت سینمای خود توانسته اند نه فقط بازار منطقه که بخشی از بازار ما را هم تصاحب کنند. در حالی که از نظر منابع انسانی تکنیک ظفیت و خلاقیت جامعه سینمای ایران قطعا ما می توانیم پیشروتر از کره و ترکیه در منطقه ضحور پیدا کینم. خصوصا این که کشورهای اسلامی نسبت به فیلم های ایرانی واکنش بسیار مثبتی دارند. این موضوع نیازمند حمایت بسترسازی و ایجاد انگیزه برای اصحاب سینماست.

حوزه نقاشی مثال دیگری است هنوز فضای لازم برای حرکت جامعه بزرگ و خلاق نقاش ایجاد نشده که این هنرمندان از مرزها عبور و بازار جهانی را فتح کنند. نقاشان ما با محدودیت ها و موانع زیادی مواجه هستند که باید این موانع را از مسیرشان برداریم. به همین ترتیب گروه های زیادی رادر جریان فرهنگی می توانم مثال بزنم که می توانند اقتصادخلاق را در فرهنگ ایجاد کنند. بازی های رایانه ای و انیمیشن مثال دیگری است. تعدادی از بازی های خاص ایران موفق شده اند به بازار جهانی راه پیدا کرده و درآمد خوبی کسب کنند.اگر از نسل جوان و خلاق حمایت کنیم تا بازی هایی را تولید کنند که برای منطقه و دنیا جذاب باشد پیش بینی می شود حوزه بازی های رایانه ای و انیمیشن سالانه تا دو میلیارد دلار گردش سرمایه ایجاد کند. انیمیشن امروز یکی از ظرفیت های بزرگ مصرف جوان ها و نوجوانان در دنیاست. اما در حالی که نوجوانان و جوانان ما بیش از 100 هزار بازی مختلف را مورد استفاده قرار می دهند. تعداد بازی های داخلی هنوز انگشت شمار هستند. آیا ما نمی توانیم علاوه بر تامین نیاز داخل یک سکوی صادراتی باشیم؟

مثال دیگر صنعت فرش است. صنعتی فرهنگی که عنصر خلاقیت و زیبایی شناختی ایرانی را داراست. سال هایی وجود داشت که درآمد صادرات فرش ایران به سه میلیارد دلار می رسد. فرشی که از ایران صادر می شود و زیر پای شهروندی در اروپا و آمریکا قرار می گیرد منهای ارزش اقتصادی که برای فانده خلق می کند زیبایی شناختی فرهنگ ایرانی را هم با خودش به همراه دارد. من این مثال ها را به مخازن بزرگ اکتشاف نشده تعبیر می کنم. وقتی این منابع اکتشاف و بالفعل تبدیل شود در جریان صادرات و تولید ثروت قرار می گیرد. اما این اقدام نیازمند برنامه ملی است.

یعنی به نظر شما این موارد می توانند به اندازه 30،40 میلیارد دلار درآمد سالانه نفت برای ما درآمد ایجاد کنند؟

اگر بخواهم دقیق بگویم سال قبل درآمد حاصل از نفت حدود 23 میلیارد دلار بود و امسال حدود 33 میلیارد دلار بود و امسال حدود 33 میلیارد دلار است. در حالی که در سال 91 معادل 143 میلیارد دلار بود. یکی از اشکالات اقتصاد نفتی این است که با افت و خیزهای قیمت نفت اقتصاد را دچار شوک می کند. اما در اقتصاد فرهنگ چنین مشکلی وجود ندارد. ارزش افزوده اثر خلاق همیشه بیشتر می شود و کاهش نمی یابد.

شما پیش از این در زمان کسب رای اعتماد مجلس و پس از آن کاهش تصدی گری دولت را به عنوان یکی از برنامه های خود مطرح کرده و از واگذاری امور به صنوف سخن گفته بودید. این کار چطور عملی می شود؟

نزدیک به دو دهه است که من این شعار را در سطح دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی مطرح می کنم که راه نجات یا به تعبیر دقیق تر راه پرواز فرهنگ در کشور احساس امنیت، آرامش و ثبات بکند. در ایران نسبت دولت فرهنگ باید بازتعریف شود. دولت سه وظیفه روشن در حوزه فرهنگی دارد و بقیه امور فرهنگی باید به نهادهای مردمی و صنفی فرهنگ واگذار شود. دولت به مفهوم متولی وظیفه سیاستگذاری حمایت و نظارت را عهده دار است و نباید هیچ مسئولیتی خارج از این سه مفهوم داشته باشد. دولت باید در ابتدا سیاستگذاری کند بعد از آن برای تحقق سیاست ها حمایت کند که این حمایت می تواند قانونی و مالی یا حمایت های معنوی و تسهیلاتی باشد و در نهایت بر اجرای صحیح سیاست ها نظارت کند. از نظر من همین سه عنصر همه نقش و فعالیت دولت محسوب می شود و بقیه امور تصدی هستند و باید واگذار شوند. امروز در حوزه آموزش و پرورش حتی ساخت و تجهیز و چاپ کتاب های مدارس را هم دولت بر عهده دارد. این مسئله در حوزه آموزش عالی هم وجود دارد و می بینید که هزینه آموزش عالی چقدر سنگین شده است. حوزه ارشاد هم با این مسئله درگیر است و بالای هزار میلیارد تومان در سال هزینه می کند 15 نهاد فرهنگی دیگر مستقیما از منابع دولت هزینه می کنند و 30 نهاد دیگر به طور غیرمستقیم سخن روشن من این است که اگر کار را به نهادهای فرهنگی مردمی و صنوف فرهنگی واگذار کنیم سه فایده دارد اول این که جامعه احساس مسئولیت خواهد کرد و درگیر فعالیت فرهنگی خواهد شد. دوم این که خلاقیت و انگیزه جامعه بیش از دولت برای کار فرهنگی است. سومین و مهم ترین رکن قضیه هم این است که وقتی مردم منافع کارشان را می بینند انگیزه های جدیدی برای گسترش کار خواهند داشت. اما اگر همه احساس کنند دولتی وجود دارد که کارها را انجام می دهد این احساس انگیزه ها را از جامعه می گیرد.

ما در مطالعه نسبت دولت و فرهنگ 10 دلیل در دفاع از واگذاری تصدی های فرهنگی اوردیم که این جا به مهم ترین آن ها اشاره می کنم. در بحث اول انباشت نیروی انسانی در مجموعه دولت را مثال زدیم این که وقتی نیرو استخدام می شود عملا انگیزه و خلاقیت از او سلب می شود مسئله رقابت پذیری بحث دوم است یک کار در حوزه مردمی ممکن است با 10 نفر انجام شود ولی دولت با 100 نفر آن کار را انجام دهد. رقابت عامل شکوفایی و خلاقیت است رقابت را نباید از جامعه حذف کرد اما در تصدی گری دولتی عملا رقابت حذف می شود. بحث سوم کاهش هزینه های تولید است در حوزه صنعت و فرهنگ وقتی افراد محصولات و آثار خود را تولید می کنند هزینه تولید به مراتب کمتر از تولید دولتی است.

برای این تفاوت هزینه های تولید کالای فرهنگی در دولت و بخش خصوصی اعداد مشخصی وجود دارد؟

مطالعات نشان می دهد هزینه تولید از سوی نهادهای مردیم یک سوم هزینه ای است که دولت برای تولید کالای فرهنگی خرج می کند. اما من می خواهم به نکته چهارم هم اشاره کنم و آن این که شکوفایی و خلاقیت در حوزه عمومی و مردمی است. یعنی مردم احساس می کنند برای این که بازار را بگیرند باید خلاقیت و نوآوری ایجاد کنند و در یک فضای رقابتی خود را اثبات کنند.اما اگر این موقعیت در اختیار دولت باشد دولت نیازی به اثبات خود ندارد. آخرین نکته هم این است که برای عبور از مرزها تصاحب بازارهای منطقه ای و بین المللی نیازمند پرواز فرهنگی هستیم. این در حالی است که در نظامه ای رسمی موانعی ایجاد شده که عملا بروز خلاقیت یک هنرمند را با محدودیت مواجه کرده است.

منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 216

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

گوشت ارزان شد

بزرگترین شرکت‌های دولتی جهان را بشناسید

راه کنترل اجاره بها از زبان وزیر راه

افتتاح حدود 4 هزار و 500 میلیارد تومان طرح با حضور رئیس جمهور

ساخت استادیوم سلماس پس از 10 سال

بهره برداری از دو مجموعه کشت و صنعت در پلدشت

قیمت خودرو لحظه ای شد؛ کاهش 9 میلیون تومانی پراید!

تکذیب یک خبر درباره خودپرداز‌ها

شورای رقابت: شریعتمداری بازار خودرو را بهم ریخت!

مرغ و تخم مرغ کوتاه آمدند

استعلام ‌‌‌‌‌خلافی خودرو در چند دقیقه!

بلوف جنگی!

رجزخوانی های ترامپ به روایت تصویر

دایی: نه سیاسی هستم و نه می‌خواهم سیاسی شوم

اندر احوالات دلقک های اپوزیسیون!

هشدار معنادار ظریف درباره ناوگروه "آبراهام لینکلن"

صوت/ بیانات رهبرانقلاب در دیدار به شعرا

اظهارات حداد عادل درباره گلایه‌های رهبر انقلاب از صدا و سیما

مشاور ظریف: برای گفت‌وگو با عربستان منعی نداریم

روحانی وارد شهرستان ماکو شد

سفره های افطار خیابانی در پاکستان

ماکرون: حیات اتحادیه اروپا در خطر است

دستگیری مقام های فاسد روس همچنان ادامه دارد

تهدید خلیفه حفتر به نابود کردن کشتی‌های ترکیه

شناسایی 8 گروه تروریستی و بازداشت 100 نفر در فضای کشورهای همسود

مانور نظامی آمریکا با ناو آبراهام لینکلن

دو میلیون کودک افغان سوءتغذیه دارند

جولان داعش در شمال افغانستان

چین هم ترامپ را شناخت

اعتراف رژیم صهیونیستی درباره حزب الله

دستگیری 570 سارق، مالخر و قاچاقچی در رعد 25

رانندگی پسر بچه ۴ ساله با بیل مکانیکی در بیضا

همت بالای بانوی کار آفرین در شهرستان ایذه

شخم زدن مزرعه سیر

مرگ دختر جوان با «تب کنگو» تایید شد

ماجرای زندگی یک هفته‌ای دزدان در خانه‌ای در تبریز چه بود؟

این جا صحرای هامون؛ بخوانید دریاچه هامون

آتش 5 هزار کانادایی را از خانه‌ها بیرون کرد

پیغام روزه‌اولی‌ها برای روزه‌خوارها

مولودی زیبا و دو زبانه "حسن کاتب"؛ یا حسن یا مولا