رصد

کد خبر: ۱۲۴۲۳۹
تاریخ انتشار: ۰۱ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۳:۵۹
عبدا... ناصری، عضو بازنشسته هیئت علمی دانشگاه الزهرا (س) و مدیرعامل خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) در دوره اصلاحات است. با او درباره درس هایی گفت وگو کرده ایم که می توان – و باید- از روند تبلیغات و برگزاری انتخابات 29 اردیبهشت 1396 گرفت. ناصری که معتقد است «انتخابات امسال در تاریخ جمهوری اسلامی ایران یک انتخابات بی سابقه بوده» می گوید: «بداخلاقی های صورت گرفته از سوی نامزدها در این دوره بسیار چشمگیر بود.

اغلب آنها با رویکردی انتقادی و سلبی نسبت به یکدیگر وارد تبلیغات و به ویژه مناظره ها می شدند و رویکرد ایجابی را- که می توانست به افزایش سرمایه اجتماعی نظام بینجامد- فراموش می کردند.» به عقیده این عضو بنیاد باران، «این انتخابات نشان داد که باید به سمت جامعه حزبی و داشتن احزاب بزرگ، تاثیرگذار و فراگیر حرکت کنیم

ایرادهای روند انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم را چه می دانید؟ فکر می کنید انتخابات این دوره در مجموع به تقویت دموکراسی در ایران کمک کرد یا خیر؟ در حوزه سرمایه اجتماعی و اعتماد مردم به نظام سیاسی چطور؟

نظام ما یک نظام مردم سالار است، اما بسیاری از ملزومات جوامع دموکراتیک مدرن از جمله احزاب را ندارد. به نظر من حزب بنیادی ترین لازمه یک جامعه مدرن است و این که ما در جریان اغلب انتخابات ایران شاهد غلبه جریان های احساسی بر رفتارهای منطقی و عقلانی کنشگران سیاسی و حتی احزاب هستیم، ناشی از ضعف ساختار حزبی کشور است. البته این که در ایام انتخابات به طور کلی فضای سیاسی کشور آزادتر می شود، یک امتیاز است. همین که معاون دادستان با صدور بخشنامه ای اعلام می کند که الصاق تصویر سیدمحمد خاتمی در داخل ستادهای انتخاباتی بلامانع است، یک گام رو به جلو برای پاسخ دادن به مطالبات عمومی مردم است و نشان می دهد که فضای کشور نسبت به انتخابات گذشته فضای دموکراتیک تری بوده است.

با این حال بداخلاقی های صورت گرفته از سوی خود نامزدها در این دوره بسیار چشمگیر بود. اغلب آنها با رویکردی انتقادی و سلبی نسبت به یکدیگر وارد تبلیغات و به ویژه مناظره ها می شدند و رویکرد ایجابی را- که می توانست به افزایش سرمایه اجتماعی نظام بینجامد- فراموش می کردند. هرچند بخش عمده ای از کنش ها و واکنش های نامزدها ناشی از ساختار مناظره ها بود که روش های طراحی سوال، قرعه کشی و پشت صحنه آن را شبیه شوهای نمایشی می کرد. به اعتقاد من، مناظره ها موقعیت خوبی برای ایجاد انگیزه حضور پای صندوق های رای بود و اقتضا می کرد که ساختاری کاملا کارشناسی داشته و افراد متخصص حوزه های مختلف فارغ از گرایش های سیاسی در جریان مناظره ها حضور داشته باشند و سوالات اساسی تر را خطاب به کاندیداها مطرح کنند تا مناظره به صندلی داغی برای پاسخگویی نامزدها تبدیل شود. اگر این کار صورت می گرفت، هم پاسخ دهندگان از مسیر پاسخگویی به سوالات جدی طفره نمی رفتند، هم رای دهندگان این فرصت را به دست می آوردند تا نسبت به برنامه ها و دیدگاه های نامزدها درباره مدیریت کشور به جمع بندی برسند. این یک مشکل بسیار جدی در مناظره های انتخابات دوازدهم بود که برخی نامزدها تقریبا هیچ گاه به سوالات مطرح شده توجهی نمی کردند و حرف هایی را که از قبل آماده کرده بودند، تکرار می کردند تا انتقام خود را از دولت بگیرند و به اصطلاح حسن روحانی را مشت و مال بدهند. به نظر من در جامعه غیرحزبی، غیرمدرن و در حال گذار ما، مناظره یکی از مهم ترین ابزارهای ایجاد انگیزش اجتماعی است و نباید از حذف آن سخن گفت؛ اما ساختار مناظره ها، یکی از مشکلات اساسی فضای تبلیغات انتخاباتی دوره دوازدهم بوده و مجموعه حاکمیت باید برای سال های آینده و انتخابات بعدی به فکر بازنگری در ساختار آن باشند. البته فکر می کنم که ترکش های مناظره های امسال جرقه این کار را در ذهن سیاستگذاران ارشد کشور زده است.

برخی از سخنانی که در تبلیغات این دوره به ویژه در مناظره ها با تواتر بسیار مطرح می شد، تلویحا به معنای وجود ناکارآمدی و فساد در همه دستگاه ها بود. اگر بین خطوط صحبت های نامزدها در مناظره ها را بخوانیم، به نظر شما مهم ترین پیام های ناخواسته و برداشت های مردم از تبلیغات انتخابات 96 چه بود؟

ممکن است برداشت بخش هایی از مردم همین باشد که این ساختار معیوب است و نمی تواند منافعشان را تامین کند: یک جا املاک نجومی مطرح است، یک جا از فیش های نجومی سخن گفته می شود ، یک جا قاچاق از طریق مرزها و گمرکات غیرقانونی در جریان است و غیره. البته معتقد نیستم که فسادهای احتمالی موجود در سیستم نباید مطرح شود. اتفاقا در جوامع توسعه یافته رعایت دو اصل به عنوان قاعده کلی پذیرفته شده است: اول اجرای قانون و دوم شفاف سازی در تمام حوزه های حکومت. مشکل اصلی در کشور ما این است که کسانی را مجبور به پاسخگویی می کنیم و کسان دیگری را از پاسخگویی مبرا می دانیم.تجربه همین چند سال گذشته نشان می دهد که در مورد مسئله املاک نجومی جامعه سردرگم ماند؛ درباره فیش های نجومی اگرچه دولت برخوردهای لازم را داشت- جامعه قانع نشد؛ در مورد پدیده بابک زنجانی، ماجرای دکل نفتی، پرونده سه هزار میلیاردی و امثال آن هم که به طور پی در پی در جامعه رخ داد، به نظر می رسد نهادهای ذی ربط در روشنگری و اقناع افکار عمومی موفق نبودند. این مسئله باعث شد که حتی وقتی یک اتفاق عادی مثل فوت آیت ا... هاشمی رخ داد، ذهن جامعه مشغول و سوالاتی برای برخی مردم مطرح شد. اگر حاکمیت بنا را بر این بگذارد که افکار عمومی را در برابر پدیده های این چنینی محروم بداند- حتی اگر به قیمت استعفا، برکناری یا محاکمه یک مقام مسئول تمام شود- اعتماد جامعه به نظام سیاسی تقویت می شود و نتیجتا در برابر ادعاها و شایعات غیرواقعی تحت تاثیر قرار نمی گیرد. تا زمانی که چنین روندی در عرصه حاکمیت دیده نشود، ممکن است تلقی مردم این باشد که فارغ از جناح بندی های سیاسی، فساد سیستماتیک در دستگاه های مختلف نظام رخنه کرده و هیچ کس هم در برابر آن پاسخگو نیست. این نکته را هم اضافه کنم که به عقیده من مبارزه با فساد در حوزه های مختلف حکومتی، جز با اراده کلان و جمعی حاکمیت همانند ارده ای که در پرونده هسته ای مشاهده شد- میسر نیست. یعنی لازم است همه ارکان حکومت در کنار هم برای اصلاح ساختارها آستین بالا بزنند تا جامعه را نسبت به توانمندی خود در این زمینه امیدوار کنند. من مطمئنم که جامعه ترجیح می دهد سفره نانش حتی خالی تر از امروز باشد، اما باور داشته باشد که ارکان حکومت در یک سیستم سالم و شفاف مشغول انجام وظیفه هستند.

چرا در دوره اخیر اغلب کاندیداها هیچ برنامه ای برای اداره کشور ارائه نکردند؟ اصولا آیا مطالبه ای برای ارائه برنامه از سوی کاندیداها وجود دارد؟

به نظر من پس از سال 1376 و دوره اول دولت اصلاحات که برنامه مدونی با تکیه بر اصلاحات سیاسی و اجتماعی ارائه شد، تمام ادوار بعدی انتخابات با همین مشکل مواجه بوده است و هیچ یک از روسای جمهور در دوره نخست فعالیت خود برنامه مدون و مشخصی نداشته اند. یعنی نامزدهایی که به دنبال رسیدن به اولین دوره ریاست جمهوری خود هستند، عادت کرده اند با مجموعه ای از وعده ها پای به کارزار انتخابات بگذارند. مطرح کردن شعارهای غیرکارشناسی و غیرعالمانه برای جذب آرا از سوی این نامزدها به یک سنت ناپسند تبدیل شده است. در نتیجه، تنها دولت مستقر که یک تجربه چهارساله از حضور در راس هرم اجرایی را دارد، برنامه مدونی برای مدیریت کشور ارائه می کند که عملا تداوم برنامه های چهار سال نخست است. در عین حال فراموش نکنید که تدوین یک برنامه کارشناسی جامع نیازمند سرمایه گذاری اقتصادی، اجتماعی و فکری قابل توجه و زمان بر است که کاندیداها غالب برای آن وقت ندارند. در نتیجه، این فرآیند بسیار اشتباه در انتخابات ریاست جمهوری ایران شکل گرفته و وعده های غیرکارشناسی صحنه گردان اصلی انتخابات شده است. البته جامعه احساسی و هیجان زده ای که طی سال های گذشته در شرایط سخت معیشتی بوده هم گوشش چندان بدهکار برنامه و آینده نگری نیست و به دنبال آن است که در یک دوره بسیار کوتاه، تحولات معیشتی را در سفره خود مشاهده کند.

انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم بسیار دیر کاندیداهای خود را شناخت، اما دوره تبلیغات رسمی برای آن نسبتا طولانی بود. تاثیر این تاخیر در شکل گیری فضای انتخاباتی بر نوع رقابت ها را چگونه ارزیابی می کنید؟

البته دوره تبلیغات رسمی انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم، مطابق قانون انتخابات بود و تفاوتی با شرایط معمول نداشت. تنها مسئله این بود که شورای نگهبان از یک دوره پنج روزه مهلت خود برای اعلام صلاحیت ها استفاده کرد و خواهان تمدید پنج روزه آن نشد. در نتیجه معرفی رسمی کاندیداها کمی زودتر اتفاق افتاد، اما نمی توان ادعا کرد که مدت تبلیغات رسمی افزایش پیدا کرده است. درباره تعویق گرم شدن فضای انتخابات هم به نظر من این روندی عمومی است که معمولا در زمان حضور رئیس جمهور مستقر در انتخابات (برای دور دوم دولت) اتفاق می افتد. چرا که برداشت فضای عمومی جامعه همواره این بوده که ریاست جمهوری در ایران دو دوره ای است و از سال 1360 تاکنون هیچ گاه رئیس جمهور یک دوره ای نداشته ایم. با این حال چیزی که در چند انتخابات اخیر تازگی داشته، این بود که جامعه ایران با توجه به افزایش جمعیت واجد شرایط رای دادن، از نظر نسلی پوست اندازی کرده است. در عین حال رشد اطلاعات و آگاهی های عمومی جامعه از طریق فضای مجازی و سایر وسایل ارتباطی باعث شده که نوعی حس بی تفاوتی یا بی انگیزگی در فضای عمومی جامعه به چشم بیاید. از این جهت گرم شدن فضای انتخابات در عرصه عمومی اندکی به تاخیر می افتد. با این حال انتظار می رفت که مناظره های انتخاباتی و تبلیغات تلویزیون نقظه عطفی برای خیزش اجتماعی در حوزه انتخابات باشد. من انتظار داشتم بعد از مناظره اول، خیزش اجتماعی بیش از آنچه به وقوع پیوست، رخ دهد. در دوره های قبل هم با شروع مناظره ها، فضای اجتماعی انتخاباتی را مشاهده می کردیم. شاید در این مورد بتوان به نقش صداو سیما اشاره کرد که _ آگاهانه یا ناآگاهانه کار برای بسیج افکار عمومی در انتخابات ریاست جمهوری را خیلی دیر شروع کرد و در مورد انتخابات شوراها هم تقریبا هیچ کاری نکرد. در مجموع من با آن دسته از کنشگران اجتماعی و سیاسی هم عقیده ام که می گویند انتخابات 1396 در تاریخ جمهوری اسلامی ایران یک انتخابات بی سابقه بوده و سبک و سیاق و رخدادهای تبلیغاتی آن در تمام انتخابات 38 سال گذشته مشابهی نداشته است.

برخی از کاندیداهای نهایی این دوره تا یکی دو هفته قبل از ثبت نام نامزدها هنوز می گفتند قصد شرکت در انتخابات را ندارند. به نظر شما این که کل پروسه اعلام نامزدی تا انتخاب احتمالی یک نفر به عنوان رئیس جمهور در فضای سیاسی ایران کمتر از دو ماه طول می کشد، نشانه چیست؟ آیا این کار فرصت بررسی آشنایی با عملکرد و برنامه ها و همچنین مطالبه گری جامعه از رئیس جمهور را محدود نمی کند؟

یکی از تفاوت های انتخابات دوازدهم با انتخابات قبلی همین بود. البته جریان اصلاح طلب و هواداران دولت یازدهم از یک سال قبل اعلام کرده بودند که نامزد اصلی شان حسن روحانی است و تنها بحث آنها بر سر حضور یا عدم حضور نامزد پشتیبان بود. در اردوگاه مقابل، حضور محمدباقر قالیباف در انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم به دو دلیل پیش بینی می شد: اول آن که او و بدنه حامیانش در 12 سال گذشته همواره مطالبه رسیدن به جایگاه ریاست جمهوری را داشته اند. در سال 1384 تا روزهای پایانی رقابت ها، قالیباف به عنوان نامزد اصلی جریان اصولگرا شناخته می شد و چرخش به سمت محمود احمدی نژاد در سه چهار روز آخر رخ داد. ضمن این که با توجه به شکست فاحش قالیباف در انتخابات گذشته، پیش بینی می شد که او با هدف جبران شکست انتخابات سال 1392 وارد میدان شود.

دلیل دوم هم این بود که عملکرد 12 ساله قالیباف در شهرداری تهران به گفته بسیاری از ناظران و اعضای شورای شهر- با اما و اگرهای فراوان مواجه بود و حادثه پلاسکو هم باعث شده بود اودر سیبل انتقاد افکار عمومی قرار بگیرد. بنابراین قالیباف با هوشمندی تصمیم گرفت برای فرار از فضای سنگین شکل گرفته علیه خود، زمین بازی را عوض کند و وارد کارزار انتخابات ریاست جمهوری شود تا با انتقاد از عملکرد دولت روحانی، تصویر مدیریتی خود را بازسازی کند. متاسفانه رویکرد پوپولیستی او در تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری و به خصوص در مناظره ها، یادآور رفتارهای احمدی نژاد بود. قالیباف با این که در حوزه اجرایی کشور کار کرده بود و واقعیت های وضعیت اقتصادی کشور را می دانست، با رویکردی کاملا احمدی نژادی تلاش می کرد بازی تبلیغات انتخاباتی را علیه دولت روحانی اجرایی کند تا از زیر بار فشار انتقادها نسبت به عملکرد خود در حوزه مدیریت شهری خارج شود.بنابراین حضور قالیباف در انتخابات قابل پیش بینی بود، اما حضور ابراهیم رئیسی خیر. به نظر من حضور رئیسی در انتخابات دوازدهم ناشی از جمع بندی ناگهانی گروهی از افراد تاثیرگذار در حاکمیت و نهادهای ذی ربط بود که با تحلیلی «عاطفی» او را وارد فضای انتخاباتی کردند تا دوگانه «سید و شیخ» سال 1376 را تکرار کنند. فعالیت گسترده ستاد رئیسی در مناطق محروم- در قیاس با مناطق توسعه یافته تر شهری- نیز از این دیدگاه قابل تحلیل است. از سوی دیگر رئیسی تنها یک سال قبل به عنوان تولیت آستان قدس رضی انتخاب شده بود و انتظار نمی رفت که ناگهان به دنبال تغییر جایگاه خود بیفتد. اما در نهایت با توجه به سن و سال نسبتا پایین تر در مقایسه با سایر مقامات بلندپایه نظام، رئیسی برای شکل دهی شخصیت سیاسی و تصویرسازی از خود به عنوان گزینه بالقوه برای مناصب مهم وارد این عرصه شد.

شما به تحلیل «عاطفی» جناح اصولگرا برای واردکردن ابراهیم رئیسی به انتخابات اشاره کردید. در مجموع به نظر شما، تبلیغات این دوره با هدف افزایش قدرت تصمیم گیری عقلانی مردم صورت گرفت یا تلاش ها بر اثر گذاری روی احساسات آنها متمرکز بود؟

دولت یازدهم در شرایطی روی کار آمد که هیچ یک از دولت های گذشته آن را تجربه نکرده بودند.این دولت میراث هشت سال مدیریت غلط احمدی نژاد را تحویل گرفت و آن را بازسازی کرد. دولت روحانی بخش مهمی از زمان و انرژی خود را روی مذاکرات هسته ای و رفع تحریم های اقتصادی گذاشت و در عین حال با مدیریت صحیح در حوزه هایی مثل نفت، کشاورزی و بهداشت دستاوردهای مهمی به دست آورد. اما با وجود این عملکرد قابل دفاع، در تنگنای اطلاع رسانی و روشنگری برای افکار عمومی قرار داشت؛ چرا که اولا رسانه ملی با دولت یازدهم همراهی چندانی نداشت، ثانیا فضای رسانه ای رقیب به شدت قدرتمند بود و ثالثا تیم رسانه ای دولت در حد صفر عمل می کرد. دو مولفه اول در دولت اصلاحات هم وجو داشت، اما آن دولت در زمینه رسانه ای منسجم عمل می کرد و در عرصه اقناع افکار عمومی موفق تر از دولت روحانی بود. با این مقدمه، پاسخ من به سوال شما این است که دولت یازدهم از نظر فضای اطلاع رسانی، دولت مظلومی بود و در نتیجه رقبایش هم طی چهار سال گذشته و هم در دوران انتخابات به تحریک افکار عمومی ضد او پرداختند. بدین ترتیب فضای تبلیغات انتخاباتی با رونمایی اصولگرایان از پدیده رئیسی همزمان با اتخاذ مواضع پوپولیستی از سوی قالیباف، از رویکردهای منطقی و کارشناسی فاصله گرفت. این درحالی است که تجربه سیاسی جمهوری اسلامی نشان داده است که اصولا روسای جمهور در دوره دوم فعالیت خود می توانند برنامه های سیاسی ، اقنصادی و اجتماعی شان را به نتیجه برسانند و تنها در پایان دوره دوم است که داوری منصفانه نسبت به آنها ممکن است. من اعتقاد دارم که حتی اگر محمود احمدی نژاد در انتخابات سال 1388 شکست می خورد و از کار کنار می رفت، چهره واقعی مدیریت او به افکار عمومی نشان داده نمی شد و ممکن بود در قامت یک قهرمان ملی به مردم عرضه شود.

به عنوان سوال پایانی؛ به نظر شما مهم ترین درسی که سیاسیون و مردم ایران از انتخابات ریاست جمهوری 29 اردیبهشت گرفتند، چه بود؟

مهم ترین درس برای سیاسیون این بود که باید به سمت جامعه حزبی و داشتن احزاب بزرگ، تاثیرگذار و فراگیر حرکت کنیم. هرچند برخی معتقدند ساختار حاکمیت ما چندان با این رویکرد همراه نیست، اما انتخابات ریاست جمهوری نشان داد که این یک ضرورت برای فضای سیاسی ایران است. اما تجربه این انتخابات برای مردم ایران، دست کم از یک منظر تجربه ای تلخ بود: اینکه در روند تبلیغات، سرمایه اجتماعی با آسیب مواجه شد.

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

معامله بیش از 34 تن زیره سبز در بورس کالا

جزئیات اعطای وام قرض‌الحسنه به زنان سرپرست خانوار

ذخیره‌سازی بی‌سابقه کالاهای اساسی کشور

کاهش ۳۰درصدی قیمت انواع میوه در بازار

تامین مالی ۳۰۰ میلیارد تومانی ایران خودرو از طریق بازار سرمایه

عدم واریز یارانه برخی افراد کار بانک‌ها بود

واگذاری ۴ هزار واحد مسکن مهر از فردا

پرداخت پاداش بازنشستگان با فروش اموال مازاد دولت

طلا و سکه ثابت ماند

بورس قله 250 هزار واحد را پس گرفت

برای اولین بار در ایران شرکت داتیس موفق به تولید فرهای 78 لیتری شد

ختم رسیدگی به پرونده نجفی؛ حکم در مهلت قانونی صادر می‌شود

عطوان: ترامپ اگر راست می‌گوید لاشه پهپاد ایرانی را نشان دهد

راز دکمه‌های پیدا شده در صحنه قتل میترا استاد کشف شد

صوتی ماندگار و شنیده نشده از شهید همت

همه چیز درباره نیروهای ویژه‌ای که نفتکش انگلیسی را توقیف کردند

زمان صدور حکم نجفی اعلام شد

صحبت‌های سردار سلیمانی در مورد گام دوم انقلاب

فرمانده نیروی دریایی سپاه با سردار سلیمانی دیدار کرد

واکنش راشاتودی به نصب پرچم ایران روی عرشه کشتی انگلیس

تشکر ویژه رئیس شورای نظامی سودان از پادشاه عربستان

ترکیه، آمریکا را علنا تهدید کرد

زندانی شدن یک شاهزاده دیگر؛ در امارات چه می‌گذرد؟

یورش نظامیان صهیونیست به شهرک العیساویه در قدس اشغالی

آلوده‌ترین مکان‌ها به تشعشعات رادیواکتیو در کره خاکی

چه کسی جانشین آمانو می‌شود؟

وقتی نتانیاهو در تنگنا قرار می گیرد

رهگیری هواپیمای آمریکایی از سوی ونزوئلا

دنیا به کام رئیس جمهور کمدین

زمان عملیاتی شدن "اس 400" در ترکیه

شرایط دریافت «حق ازدواج» تامین اجتماعی

لذت‌ها و سختی‌های کار خانم راننده در اسنپ

عمامه به‌سرهایی که نگذاشتند امر به معروف فراموش شود

حکم نجفی کی صادر می شود؟

آماری امیدوارکننده از بازگشت صدها نخبه به ایران

باقی مانده گلوله‌های شلیک شده به سمت میترا استاد

علی دایی به دادگاه رفت

واکنش حسینی به ادعای تشکیل کلاس‌درس در آشپزخانه و زیرزمین

آخرین وضعیت جوی در جاده‌های کشور

شروط عجیب مدارس دولتی برای ثبت‌نام؛ کولر یا دستگاه فتوکپی مدرسه را بخرید!