رصد

کد خبر: ۱۲۴۲۴۰
تاریخ انتشار: ۰۱ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۴:۱۵
میلاد عظیمی، استاد ادبیات دانشگاه تهران، بر این باور است که کار ادبیات این نیست که در امور ا جتماعی و سیاسی مرجعیت پیدا کند. او می گوید: «هنرمند می تواند سیاسی باشد یا نباشد این انتخاب اوست و حق اوست. ما مخاطبان هنر باید عاقل باشیم و بدانیم که در هر مسئله ای به چه کسی مراجعه کنیم و شاعران و هنرمندان را در جایگاه درست شان بنشانیم.»

اما این مدرس دانشگاه درباره خیام و نسبت آرا و زندگی او با توسعه به مفهوم امروزی اش می گوید: «خیام نماد و نمونه یک انسان خردمند، عالم، هوشمند و اهل دو دو تا چهارتاست. می پرسد و نقد می کند. آزاده است و شجاعت اخلاقی دارد. ای کاش مملکت ما در طول تاریخ همیشه پر از آدم هایی مثل خیام بود تا کشور را جلو می بردند اما متأسفانه همواره آدم هایی مثل خیام در کشور ما در اقلیت بوده اند. چنین دانشمند برجسته فرهیخته ای حقا می تواند محور توسعه انسان محور و فرهنگ بنیاد باشد

-- به نظر شما نگاه کردن به شعر و ادبیات به ویژه آثار کلاسیک با اتکا به دانش امروز و به ویژه از منظر اقتصاد و توسعه، چه ضرورتی دارد و باید چگونه و با چه روشی انجام شود؟

بستگی دارد به این که از چه منری به توسعه نگاه کنیم. اگر مبنای توسعه کشور، نیروی انسانی تربیت شده باشد طبعا ادبیات و فرهنگ نقشی مهم در توسعه کشور خواهد داشت. ادبیات فارسی به ویژه در آثار قله ها و بزرگان آن، چکیده ای از تجربه ها، حکمت ها، دردها و آرزوهای ملت ایران را در خود دارد و پر است از نکته سنجی های درخشان انسانی و اخلاقی. اگر بخواهیم برای توسعه مملکت انسانی تربیت کنیم که کارآمد، دانا و توانا، متعهد و مسئولیت پذیر، با اخلاق، مثبت اندیش و امیدوار باشد، برای کار حرمت قائل شود و به خلق ثروت اهمیت بدهد اما در عین حال خودخواه، بخیل و خائن به امانت نباشد، ادبیات فارسی می تواند ابزاری بسیار کارساز برای نیل به این هدف باشد. البته آدم هایی که با اقتضائات توسعه ای که برای فرهنگ و انسان فرهیخته اهمیت قائل است آشنا باشند و همچنین ادبیات فارسی را خوب بشناسند، باید انتخابی سنجیده از میراث ادبی فارسی بکنند و آن را به نوع و اقسام روش ها به جامعه منتقل کنند. چون اگر شاهنامه فردوسی که تنها کتابی است که می تواند چنین انسانی را تربیت کند، بگذریم، در آثار شاعران و نویسندگان دیگر نکته هایی وجود دارد که با این هدف سازگاری ندارد و باید پالایش شود. با یک انتخاب سنجیده ادبیات فارسی می تواند برای یک توسعه انسان محور، مئسول و متعهد به منافع ملی مفید باشد.

-- شما به فردوسی اشاره کردید. درباره سعدی م این بحث مطرح می شود که حکمتی که این شاعر ارائه می کند، به درد زندگی انسان امروز می خورد. اما درباره خیام دو نگاه متناقض مطرح است. یک نگاه این است که آرای خیام با تأکید بر اهمیت زندگی در همین دنیا می توان محور توسعه زندگی باشد.اما نگاه دیگر همان است که در افکار گروهی مانند احمد کسروی منعکس شده که می گفت اگر مرد یک خاندان به توصیه خیام عمل کند و به دنبال زندگی در لحظه و مستی شبانه روزی باشد زندگی آن خاندان نابود می شود. این نگاه دوم چه اشکالاتی دارد و به چه جنبه ای در آن توجه نشده است؟

کسروی مشابه این حرف را درباره حافظ، سعدی و دیگران هم گفته است. اصل حرفش بد نیست که جبری مسلکی، پایبند نبودن به اخلاق، می خوارگی و عشق های ناسالم که در دیوان های برخی شاعران هست، انسانی غیرمسئول تربیت می کند. یکی از دلایل تأکید من بر بی مانند بودن شاهنامه فردوسی این است که حتی آثار سعدی هم به تصوف و بخری مسائل آغشته است و تصوف نوعی روحیه کاهلی پرورش می دهد. اما کسروی نمی توانست فرق ادبیات را ب یک مرامنامه سیاسی، اقتصادی و اخلاقی تشخیص دهد. درباره خیام اولین بحث این است که کدام رباعی را واقعا خیام سروده است. گذشته از این بحث حل ناشدنی، اگر مجموعه ای از رباعیاتی را که در مجموعه های معتبر به خیام نسبت داده شده از او فرض کنیم باز هم نمی توانیم این گونه درباره اش قضاوت کنیم. این قضاوت سطحی نگرانه است. خیام در زندگی شخصی خود نیز به هیچ وجه آدم عاطل و باطلی نبوده است. او در بالاترین سطح علمی زمانه خودش قرار داشته؛ ریاضی دان و منجم بوده، در ادبیات عرب و علوم قرآنی صاحب نظر بوده، شعر عربی می سروده، طب می دانسته و فیلسوف برجسته ای بوده است. به او حجت الحق و امام می گفتند. شأن علمی و فلسفی اش چشم ها را خیره می کرده و موقعیت اجتماعی تثبیت شده ای داشته است. مدارک نشان میدهد حدود 80، 90 سال بعد از مرگ خیام اولین رباعی فارسی آن هم از سوی مخالفان خیام به او نسبت داده شده است؛ یعنی شعر بی اهمیت ترین و کوچک ترین ساحت زندگی خیام بوه و او در زمانه خود به شاعری مشهور نبوده است. مدارک زندگی خیام و دشمنان او ننوشته اند که خیام آدمی لاابالی بوده و شب و روز دنبال می خوارگی بوده است. فقط گفته اند شعرش با موازین دین سازگار نبوده است. اگر از رساله های فلسفی که خیام دیگری را به ما معرفی می کند، بگذریم و آن چه در رباعیات می بینیم را ملاک قرار بدهیم، شادخواری و اغتنام وقتی که در رباعیات خیام بازتاب یافته، نتیجه قهری نوعی جهان بینی و فلسفه زندگی است. این جهان بینی چند مولفه دارد: اول این که خیام دانشمندی خردگرا بوده که مسائل زندگی انسانی را با عقل تحلیل می کرده و معتقد بوده عقل مجرد محضی که تحت سیطره دین نیست راه سعادت را به انسان نشان می دهد. مولفه دیگر این که جهان بینی خیام پرسش محور است و این پرسش ها معطوف است به اساسی ترین مسائل زندگی بشر؛ چرایی خلقت آدمی، مرگ، معاد، مسئله شر و عدل و جبر و اختیار و امثال این. این ها پرسش های خیام است؛ یعنی خیام پایه ها و ریشه های ازلی ابدی زندگی انسانی را مورد سوال قرار می دهد. ویژگی دیگر این که خیام هر جوابی را که دستگاه های معرفتی دیگر به سوالات اساسی او داده اند، با تردید و با محک عقل بررسی کرده است. هرچه را عقل و علم بپذیرد، می پذیرد و هرچه را با عقل و علم نتوان ثابت کرد، رد می کند. حال اگر از خیام سوال شود 72 سال فکر کردی شب و روز، به چه نتیجه ای رسیده ای، می گوید آن چه برایم قطعی است این است که بی میل خودم به جهان آمدم و بی میل خودم می میرم و این «دم» را زنده ام و تازه معلومم نیست «کاین دم که فرو برم برآرم یا نه». پس بهتر است این دم را غنیمت بدارم و غم گذشته و آینده را نخورم. خیام می گوید مرگ قطعی ترین حقیقت زندگی است و مرگ پایان کبوتر هست و حقیقت دیگر این است که من این دم را زنده هستم. او می گوید این یک دم عمر را باید غنیمت بشمارید. این اغتنام وقت را با تعابیر شراب بنوش و شاد باش بیان می کند. منظورش این است که این لحظه را سرشار زندگی کن و آن را به باد اندوه های بیهوده نده. اغتنام فرصت او دعوت به سرشار زندگی کردن است و به نظرم خودش زندگی اش را آن «دم» را در کنار بهره جستن از مواهب زندگی، با علم ریاضی، فلسفه، نوشتن کتاب سرشار کرده است. اگر خیام یک آدم لاابالی بود که دائم از این میخانه به آن میخانه می رفت، کی فرصت آن را می یافت که آن همه بر علم زمانه خودش تأثر بگذارد؟ خیام بسیار ؟؟؟؟؟ بود که به عنوان یکی از اعضای هیئت چهار نفره ای انتخاب شد که قرار بود تقویم هلالی را تدوین کنند. یعنی در جوانی از برجسته ترین دانشمندان بود. نمی خواهم بگوی او شراب می نوشیده یا نه، چون ما با او نبوده ایم که بتوانیم در این زمینه اظهارنظر کنیم. اما کارنامه و مسلمات زندگی خیام نشان می دهد او هوشیارانه از لحظاتش استفاده کرده است. زندگی چنین انسان خردمند خردگرای خردمحوری را نمی توان به شراب خواری و این حرف ها تقلیل داد که اگر مرد یک خانواده به او تأسی کند، زندگی اش را در آتش لاابالی گری و تن آسایی و بی مسئولیتی می سوزاند و به خودش و مملکت آسیب می زند. بگذریم از این که از برخی منابع برم ی آید که خیام زندگی مرفهی داشته و به ثروت و رفاه اهمیت می داده. حتی نقل شده وقتی حقوقش را کم کردند، به شدت به وزیر وقت انتقاد کرد! به عقیده من خیام نماد و نمونه یک انسان خردمند، عالم، هوشمند و اهل دو دو تا چهارتاست می پرسد و نقد می کند. آزاده است و شجاعت اخلاقی دارد. ای کاش مملکت ما در طول تاریخ همیشه پر از آدم هایی مثل خیام بود تا کشور با جلو می بردند. اما متأسفانه همواره آدم هایی مثل خیام در کشور ما در اقلیت بوده اند. چنین دانشمند برجسته فرهیخته ای حقا می تواند محور توسعه انسان محور و فرهنگ بنیاد باشد.

-- اشاره کردید افرادی مانند کسروی به تفاوت ادبیات با مانیفست سیاسی و اقتصادی توجه نمی کنند. در واقع می توان گفت شاعران در حال شعر گفتن شیوه نامه زندگی ارائه نمی کنند، شاید به نوعی فلسفه کلی زندگی را بیان می کنند و خیام هم همین کار را می کند؟

بله، طبعا وظیفه شاعران و نویسندگان این نیست که برای اداره مملکت آدم تربیت کنند. آن ها هنرمندند و کار خودشان را می کنند. البته خیام بر مبنای رباعیاتی که به او منسوب است، یک جهان بینی منسجم دارد. او یک عالم و حکیم عظیم الشأن است که گاهی شعر هم می گفته و البته شاعر بزرگی هم بوده است. اما عموم شاعران ما چندان ثبات عاطفی و عقیدنی نداشته اند. شاید لزومی هم نداشته که طور دیگری باشند. حافظ را ببینید: یک لحظه مثل خیام به زندگی نگاه می کند، یک لحظه مثل یک عارف. شاعر است دیگر؛ مقهور عاطفه و احساسات خویش است و این البته نقطه قوت هنر و کار اوست. گرفتاری ما چیز دیگری است. مسئله این است که هر چیز در جای خودش قرار نگرفته است. ما انتظارات زیادی از شعر و ادبیات داریم و این خوب نیست. من معلم ادبیاتم، شعر فقط کار من نیست، با شعر زندگی می کنم و عاشق شعرم. اما فکر می کنم گرفتاری مملکت ما این بوده که همیشه شعر اندیشه های شعرگونه برای ما تعیین تکلیف کرده است. سیاستمداران ما بیشتر منطق شاعرانه داشتند. ما ملتی شعر زده ایم. گرفتاری ما در دوره معاصر این بوده که حاملان اندیشه دموکراسی، پیشرفت، حقوق انسان و چنین مفاهیم مهیم، در وهله اول شاعران بوده اند. شاعرانی چون ملک الشعرای بهار که تازه جنم او با شاعرام هم دوره اش فرق می کرد و آدم های شریف اما نامتعادل و کوته نظری مثل عارف، عشقی، نسیم شمال و فرخی یزدی بودند که به تصمیم گیری های سیاسی و اجتماعی کلان جامعه جهت داده اند و داوری آن ها درباره سیاستمداران بیشتر از حد جدی گرفته شده است. این نقش خطیر را باید به امثال فروغی و تقی زاده و سیاستمداران برجسته مجرب سپرد. مملکت را که نمی شود با شعر و منطق شاعرانه، آرزوپروری و آرمان های شاعران اداره کرد. مملکت را باید بر مبنای تدبیر سیاستمداران کارکشته اداره کرد. مهدی اخوان ثالث اواخر عمرش نوشت در زندگی ام از هر سیاستمداری طرفداری کردم، بعدا توزرد از آب در آمد و از هر سیاستمداری انتقاد کردم، بعدا فهمیدم آدم خوبی بوده است. راست هم گفته چون تخصص این کار را نداشته است. سیاست، اقتصاد و مملکت داری علم است و باید نظر متخصصان این علوم برای جامعه مرجعیت داشته باشد.

-- در واقع باید امیدوار باشیم که وظیفه ادبیات را بیشتر از آن چه باید باشد، در نظر نگیریم؟

کار ادبیات حتما این نیست که در امور اجتماعی و سیاسی مرجعیت پیدا کند. هنرمند می تواند سیاسی باشد یا نباشد، این انتخاب اوست و حق اوست. ما مخاطبان هنر باید عاقل باشیم و بدانیم در هر مسئله ای به چه کسی مراجعه کنیم و شاعران و هنرمندان را در جایگاه درست شان بنشانیم. شاید شاعران و هنرمندان و ادیبان این حرف مرا نپسندند، اما من روز به روز بیشتر به این موضوع معتقد می شوم که در مباحث ملی، سیاسی و اجتماعی آنان پیشاهنگ نیستند و باید پشت سر سیاستمداران مجرب، حقوقدانان و اقتصاددانان باشند. به نظرم هنرمند در تعیین راه جامعه صاحب نظر نیست و باید راهی را که متخصصان کاربلد امتحان پس داده تعیین می کنند، تبلیغ کند و جامعه را به سمت آن راه روشن عقلانی مورد تأیید متخصصان فن سوق بدهند. اتفاقی که در ایران معاصر نیفتاد، جاها عوض شد و متأسفانه ما آسیب های آن را تجربه کرده ایم و فرصت های تاریخی را در آتش شعر و شعار سوزاندیم. البته خوشبختانه امروز این موضوع کم رنگ تر شده چون مردم در مجموع عاقل تر شده اند.

-- در این میان کارکرد ادبیات چیست؟

هرکسی بر حسب فهم گمانی دارد. به نظر من یکی از مهم ترین کارکردهای ادبیاتی که می خواهد برای توسعه مملکت مفید واقع شود این است که حافظ، تقویت کننده و تعمیم دهنده زبان فارسی باشد. زبان فارسی ستون و مبنای استقلال، تمایمت ارضی، وحدت ملی و پیوند دادن موزائیک های رنگارنگ قومی در ایران است. این بالمآل نقش اساسی در حفظ امنیت ملی دارد و امنیت مادر توسعه است. از این جنبه ادبیات بسیار ضروری و کار معلمان ادبیات که زبان فارسی درست را به فرزندان ایران می آموزند سرنشوت ساز است. دیگر این که ادبیات می تواند حال مردم را خوب کند. وقتی کسانی که شایستگی مرجعیت مردم را در امور اقتصادی و سیاسی دارند، نقشه راه کشور را در مسیر پیشرفت و توسعه متوازن مملکت ترسیم کردند و این نقشه راه مورد پذیرش عمومی قرار گرفت، ادبیات می تواند به جامعه برای رسیدن به هدفش امید و دلگرمی بدهد و چشم انداز روشنی برای به ثمر نشستن تلاش ها در مسیر پیشرفت بسازد. امید به آینده قلب تپنده توسعه ملی است. ادبیات می تواند کمبودها و کاستی ها را به منظور اصلاح پیش چشم بیاورد. ادبیاتی که بخواهد مددکار توسعه مملکت قرار بگیرد می تواند پشتیبان اخلاق باشد و در تربیت انسان های شریف و کوشا موثر باشد. در مسیر توسعه متوازن چیز بیشتری نباید از ادبیات خواست.

-- برگردیم به خیام. نگاه شما به این گزاره چیست که در رباعیات خیام دم غنیمت شمری ترویج می شود؟ به نظر شما این دم غنیمت شمری چه نسبتی با اپیکوریسم لذات گرایی اپیکوری دارد؟

همیشه وقتی درباره مستی و دم غنیمت شمردن در اشعار خیام صحبت می شود این شعر سعدی را به یاد می آورم: «که حریفان ز مل و من ز تأمل مستم». این نگاه را از فروغی آموختم. محمدعلی فروغی، آن مرد یگانه و حکیم هم در انتخاب رباعیات خیام هر رباعی را که فقط به شراب نوشی اشاره داشت و عاری از درک و درد فلسفی بود، کنار می گذاشت. خیام وقتی می گوید دم را غنیمت بدان، غصه روزگار را نخور و شاد زندگی کن، حرف عقلانی می زند. می گوید: «از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن/ فردا که نیامده ست فریاد مکن/ بر نامده و گذشته بنیاد مکن/ حالی خوش باش و عمر بر باد مکن». نمی توانی خانه ات را روی چیزی که نیست یعنی گذشته و آینده بسازی. خانه ات را در این لحظه بساز؛ بر چیزی که وجود دارد. خوش بودن و لذت جویی برای خیام استغراق در التذاذ از عشق و طبیعت و مستی نیست. این ها تعبیر هنری است برای دعوت به شادی و زندگی سرشار.

-- چه فرقی بین رباعیات خیام و شاهنامه فردوسی برای تربیت آدم کارآمدی که بتواند بار توسعه ایران را بکشد وجود دارد؟

به نظرم بخشی از آن چه مردم ایران به آن اعتقاد راسخ دارند، در جهان بینی خیام وجود ندارد و آن مقوله اصالت دین و حضور «غیب» در زندگی انسان ایرانی است. خیام در رباعیاتش نمونه یک انسان عقل گرای ناباور یا دست کم مردد است. فردوسی به اندازه خیام عمیق نیست، اما همین اندیشه های خیامی مثل زندگی دوستی، چنگ زدن به لحظه ها و لذت بردن از شادی، عشق، موسیقی و طبیعت را تجویز می کند و مثل خیام خردگراست؛ «خرد رهنمای و خرد رهگشای/ خرد دست گیرد به هر دو سرای»؛ فرق خیام و فردوسی همین توجه فردوسی به «هر دو سرای» است. در جهان بینی رباعیات خیام «آن سرای» وجود ندارد؛ «باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی». در اندیشه فردوسی دین و غیب باوری به نحوی که مطابق با خرد باشد، وجود دارد و به همین دلیل شاهنامه بهترین و مهم ترین کتاب برای تربیت انسان ایرانی است. شاهنامه کتاب اعتدال است. پیام شاهنامه تربیت انسانی خداباور، خردمند، ایران دوست، اخلاق مدار، کوشا، شادی طلب، رفاه دوست، اهل رقابت و متعهد به منافع ملی است. چنین انسانی می تواند قلب توسعه یک کشور باشد؛ توسعه ای که بر مبنای فرهنگ، اخلاق و انسان بنا شده است.

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

تغییر در شیوه تعیین نرخ سود بانکی

پُرمصرف‌ها منتظر کنتور هوشمند باشند

افزایش 18 دلاری قیمت طلا در بازار جهانی

نامه مهم جمعی از سهامداران بازار پایه به سازمان بورس

قول معاون خصوصی‌سازی برای پرداخت مطالبات کارگران هپکو

امکان تولید ۴۰ درصد نوشت افزار مورد نیاز در داخل کشور وجود دارد

تولید برنج امسال از مرز ۲.۶ میلیون تن گذشت

معافیت 25 درصدی بیش از ۴۰۰ کالای چینی

مقاومت بی‌فایده برای کاهش قیمت مسکن نوساز

عدم تاثیر تحریم جدید بانک مرکزی بر واردات غذا و دارو

فرماندهان ارشدی که در مراسم رژه تهران حاضر شدند

چرندگویی دوباره عادل‌الجبیر علیه ایران

آیا ظریف فقط با پرسپولیسی‌ها در وزارت خارجه کار می‌کند؟

ادعای جسورانه مجری مشهور عرب درباره حمله به عربستان

امام خمینی(ره): حفظ پیروزی، دشوار‌تر از پیروزی است

حضور روحانی در سازمان ملل با ابتکار صلح هرمز؛ رئیس‌جمهور: حاضریم از خطاهای همسایگان‌مان بگذریم

پیام رئیس‌مجلس به آمریکا، غرب و سران کشورهای اسلامی

هشدار فرمانده نیروی دریایی ارتش به دشمن

بازخوانی حادثه تلخ ٣۱ شهریور اهواز از زبان شاهدان عینی

خوش و بش رئیس جمهور با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح

وقتی هندی‌ها با چوب به جان هم می‌افتند!

اولین واکنش ریاض به "طرح صلح" انصارالله یمن

تصاویری دیدنی از مانور هواپیما‌های جنگنده

فیلمی از لحظه ورود یک خودرو به داخل مجتمع تجاری در شیکاگو

هشدار شدیداللحن انصارالله به عربستان

حمله یک خودرو به مسجدی در فرانسه

واشنگتن‌پست: جان سربازان آمریکایی نباید به‌خاطر «بن‌سلمان» به خطر بیفتد

نانسی پلوسی به پر و پای ترامپ پیچید!

تهدید اروپا توسط ترامپ با داعش!

الحوثی: حملات آتی یمن دردناک‌تر خواهد بود

آخرین وضعیت ترافیکی کشور

زنگ شکوفه‌ها در مدارس کشور طنین انداز شد

موتورسوارانی که فروشگاه را آتش زدند!

حرف‌های دختر 15ساله ای که در خودکشی ناکام ماند

جنایت خونین در عشق یک طرفه به دخترهمسایه

رویاهای بر باد رفته یک زندانی قدیمی

۲۰ کشور خطرناک جهان در سال ۲۰۱۹ را بشناسید!

زمان واریز مابقی پاداش فرهنگیان بازنشسته

آغاز حمایت وزارت بهداشت از ۲ بیماری نادر

زمان بازگشایی مدارس در کشورهای مختلف جهان