رصد

کد خبر: ۱۲۴۵۴۳
تاریخ انتشار: ۱۳ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۳:۲۸
انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم و شوراهای پنجم روز جمعه 29 اردیبهشت به ایستگاه آخر رسید. رویدادی که از جهات بسیاری کاملا متفاوت با ادوار پیش از آن بود. میزان داده های جابه جا شده در رسانه های جمعی و اجتماعی و سرمایه گذاری عظیم نامزدها در این حوزه ها پاسخ دهی فوری و انتقال دقیقه ای تناقض های کلامی نامزدها با مواضع گذشته در کنار واکنش مجازی دستگاه های رسمی به مطالب مطرح شده و ... همه و همه از ورود ایران به دوره جدیدی از اطلاع رسانی خبری حکایت داشت.

تجارت فردا این کنش و واکنش ها را با هادی خانیکی به بحث گذاشته است. این استاد شناخته شده ارتباطات و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی که سابقه عضویت در احزاب شناخته شده اصلاح طلب و حضور در حلقه مشاوران رئیس جمهور دوران اصلاحات را نیز در کارنامه دارد از دو منظر سیاسی و ارتباطاتی به تحلیل انتخابات اخیر پرداخت.

رئیس جمهور در اولین گفت و گوی تلویزیونی بامردم بعد از اعلام نتایج انتخابات در کنار رسانه های جمعی از رسانه های اجتماعی برای ایفای نقش در رویداد 29 اردیبهشت تقدیر کرد. کار ویژه رسانه ها در این انتخابات چه بود؟

در جنبش های اجتماعی و سیاسی ایران بحث نسبتا ریشه داری مطرح بوده و هست و آن پیروزی و نقش آفرینی رسانه های کوچک در برابر رسانه های بزرگ است. این گزاره از پیش از انقلاب تاکنون در تحولات بزرگ درستی خود را نشان داده است. خود پدیده انقلاب اسلامی به لحاظ ارتباطی پیروزی رسانه های کوچک مثل نوار کاست اعلامیه ها و دیوار نوشته ها و ظرفیت هایی از رسانه های سنتی و ارتباطات میان فردی بود که پیام های خود را می توانستند به لایه های وسیعی از جامعه منتقل کنند. رسانه هایی که در برابر رادیو و تلویزیون ایران به عنوان یکی از قدرتمندترین رسانه ها به لحاظ فنی و گستردگی در مقطع زمانی خود قرار داشت. در جبنش اصلاحاتکه در این ایام بیستمین سالگرد آغاز آن در دوم خرداد 76 را پشت سر می گذاریم نیز همین پدیده قابل مشاهده وا ثبات است. پدیده حمایت رسانه های کوچک مثل روزنامه سلام و هفته نامه عصر ما در آن سال از آقای خاتمی در برابر رادیو و تلویزیون و رسانه های مکتوب وابسته به نهادهای رسمی که به شکل آشکار از رقیب ایشان حمایت کردند. این نقش آفرینی یعنی مواجهه برتر رسانه های کوچک در برابر سانه های بزرگ در ابتدا مبتنی بر یک مفهوم جامعه شناختی است و آن برخورداری از اعتماد مخاطبان و شهروندان به آن است. بعد از آن باید به قدرت و ظرفیت فناورانه رسانه ها توجه داشت. براساس این دو اصل به نظر می آید شبکه های اجتماعی مجازی جایگزین همان رسانه های کوچک شده اند که در گذشته هم از آنان به عنوان رسانه قدرتمند در برابر رسانه فارگیر یاد می شد و طبیعتا چون از قدرت و سرعت فناورانه بالایی برخوردار شدند توانسته اند جایگاه و پایگاه وسیعی را در میان آحاد و گروه های اجتماعی مختلف پیدا کنند. این نقش آفرینی که در دوره های انتخابات اخیر از 1388 تا امروز ادامه پیدا کرد به نظر من در انتخابات اخیر به اوج خود رسید به این معنا که گستره رسانه های جدید و شبکه های مجازی توانست به اتکای گروه ها و شبکه های اجتماعی حقیقی در برابر رویکرد یک سویه صدا و سیما در انتخابات حاملان تفکر و رویکردهای اصلاح طلبانه باشد. حد بالای این نقش آفرینی تا آنجاست که رئیس جمهور در اجتماع انتخاباتی مشهد که آخرین اجتماع هواداران ایشان پیش از انتخابات بود از نقش برابر و حتی برتر رسانه های اجتماعی در برابر صدا و سیما یاد کرد.

تفاوتی میان کارکرد رسانه های کوچک رسمی با رسانه های اجتماعی وجود ندارد؟ در دوم خرداد و بعد از آن تا امروز رسانه های مکتوب مستقل و حتی نشریات دانشجویی یا وب سایت ها از افراد دارای مهارت نسبی در حوزه خبر و رسانه بهره گرفته اند. مسئله اینجاست که رسانه های اجتماعی اگر جنبه فردی داشته باشند و رسانه اجتماعی یک بنگاه رسانه ای نباشد از افراد دارای مهارت برخوردار نیست. در این جا تعریف از رسانه های کوچک دوگانه نمی شود؟

درست می فرمایید به لحاظ تعریف رسانه ای هم از رسانه های مجازی تحت عنوان رسانه های خودگزین یاد می کنند که در برابر رسانه های جمعی قرار می گیرند. در واقع نوع اول رسانه های جمعی هستند و نوع دوم خودگزین. ویژگی رسانه های خودگزین این است که در دریافت شخصی فرد نقش مخاطب خیلی بیشتر است. و به همین اعتبار هم می توان گفت در این نوع رسانه ها شیوه تولید حرفه ای جای خود را به شیوه تولید شهروندی یا گونه های مختلفی از ارتباطات شهروندی می دهد. ارتباطاتی که در آن به جای روزنامه نگار، گزارشگر و نویسنده خود شهروندان خبر می دهند و آن را تولید می کنند. این گونه نقش آفرینی که نوعی مقابله و ضدیت با تمرکزگرایی و اداره شوندگی است در جای خود می تواند در شرایطی که رفتارهای مدنی از قوت و قدرت برخوردار هستند و اساسا جامعه ، جامعه زنده و مولدی است تبدیل به فرصت شود. اما اگر جامعه جامعه منفعل، مصرفی و افسرده ای باشد به تهدید تبدیل می شوند چون گاهی رسانه های اجتماعی و شبکه های مجازی می توانند تصور و توهمی را به وجود بیاورند که فعال هستند در حالی که در عالم واقع این گونه نیست. در واقع درگیر بودن و مشغول بودن در فضای مجازی را به جای کنش در دننیای واقعی قرار دهند و آنجا عملا به تهدید تبدیل می شوند چون از یک سو سست کوشی و شکل جدیدی از سست کوشی و بی تحرکی را سبب می شوند و از سوی دیگر به این انگاره دامن می زنند که گویا فعال هستند چون به جای فعالیت مدنی، اجتماعی و سیاسی قرار گرفته اند.

آیا رسانه های اجتماعی توانسته اند کاستی های رسانه های رسمی به ویژه صدا و سیما را که رویکرد اطلاع رسانی آن مورد نقد کارشناسان سیاسی و رسانه ای است پوشش هند؟

رئیس جمهور در سخنرانی های انتخاباتی خودشان چند بار به این نکته اشاره کردند که رسانه ها به جای صدا و سیما که موضع گیری جانبدارانه و سیاسی در برابر ایشان و جریان اصلاحات و اعتدال داشت توانستند نقش های مناسب تر و بالاتر از این رسانه فراگیر به لحاظ سخت افزاری ایفا کنند. به نظرم چون جامعه در این مقطع زمانی بسیار پویا و فعال بود تا حدود زیادی این اتفاق افتاد. در واقع یکی از مراجع اصلی کسب اطلاع از سوی مردم در کنار رسانه های کوچک رسمی مانند جراید و سایت های خبری همین شبکه های اجتماعی بودند.

در ایران سرانه مطالعه رسانه و به عبارتی خرید کالای رسانه بسیار پایین است و این را از شمارگان رسانه های مکتوب یا تعداد بازدید از وب سایت های خبری حرفه ای می توان فهمید. درباره افراط و تفریط انسان ها در استفاده از پدیده های نوین تنکات بسیاری مطرح شده است. آیا این باور که هجوم ایرانیان به رسانه های اجتماعی به ویژه پیام رسان موبایلی باعث جایگیزنی آن ها با رسانه های عمومی و جمعی شده است قابل قبول است؟

همان طور که اشاره کردید ارتباطات جایگزین می تواند عاملی باشد برای تحول بخشیدن به ارتباطات کلاسیک و سنتی از جمله ارتباطات جمعی. یعنی این نوع ابزارهای جدید وامکانات نوین می تواند حتی شکل کیفیت و پیامدهای مطالعه و مصرف رسانه را متحول کند و خودش هم دارای غنا و قوت بیشتری در هم پیوندی با گونه ها و اشکال ارتباطی دیگر شود. از ارتباطات میان فردی بگیرید تا جمعی و این می تواند جایگزینی باشد به این معنا که باعث به اصطلاح زوال یا بی اثری رسانه های قدیمی شود. فکر می کنم عامل نهایی را که کدام نقش اجتماعی را رسانه های قدیمی شود. فکر می کنم عامل نهایی را که کدام نقش اجتماعی را رسانه های مجازی و شبکه ها برعهده گرفتند میزان سرزندگی و فعالیت خود جامعه تعیین می کند.اگر جامعه جامعه ای باشد که به تفکر کنش اجتماعی و سیاسی اهمیت دهد در آن آرمان هایی وجود داشته باشد و مناسبات و روابط اجتماعی فرهنگی، سیاسی و حتی اقتصادی در پویایی باشند در چنین جامعه ای رسانه و امکانات جدید به نقش رسانه ها شتاب می دهند کما اینکه در این انتخابات اخیر ما بیشتر می توانیم به فرصت آفرینی این رسانه ها توه کنیم. شما می توانید دو نوع چرخه را برای نسبت بین رسانه های مجازی و میدان های واقعی که میدان های کنش سیاسی است در جریان هایی نظیر انتخابات تعریف کنید. یک چرخه این است که کنش از تلگرام ، توئیتر، فیس بوک و اینستاگرام شروع می شود و به همین رسانه ها برمی گردد. یک چرخه این است از این چهار رسانه اجتماعی آغاز شده به جامعه می رسد و دوباره به خود باز می گردد. در این جا نوعی ارتباط تعاملی و دو سویه بین جامعه و رسانه شکلی م ی گیرد. به نظر من در این انتخابات بین این دسته از رسانه های کوچک یعنی کانال های تلگرامی شبکه های مجازی و جامعه کنش و واکنش شکل گرفت. ادعاهایی که در مناظره ها مطرح می شد یا هر یک از نامزدها علیه دولت مطرح می کردند در کمتر از چند دقیقه پیشینه و درستی و نادرستی آن در معرض دید و نظر مخاطبان قرار می گرفت. این نشان دهنده زنده و فعال بودن خود جامعه بود.

در یکی از نطق ها رئیس جمهور تاکید کرد دولت تلاش دارد تلفن همراه هوشمند هر جوان یک صدا و سیما باشد. احتمالا منظور ایشان برداشتن موانع ارتباط در شبکه اینترنت است. آیا مهارت چنین کارکردی هم در جوانان یا به طور کلی ایجاد شده است؟

من فکر می کنم خیلی تمایزی نمی توان میان کاربران دارای مهارت و کاربران عامل قائل شد. در همین انتخابات اخیر فراگیری میزان استفاده و گسترش یا عمومیت یافتن مهارت های ارتباطی جامعه به گونه ای بود که توانست مرزها را از بین ببرد. به همین دلیل نوعی «هم پیوندی» بین شهرهای بزرگ با شهرهای کوچک و روستاها در رای دادن مشاهده می کنید. حتما یکی از این عوامل تلاش دولت دکتر روحانی برای ایجاد زیرساخت هایی مانند بالا رفتن سرعت اینترنت همراه افزایش پهنای باند و سهولت دسترسی به ابزارهای مدرن اطلاع رسانی است. افزایش توانایی شهروندان ایران در نقاط دور و نزدیک و شباهت نگاهی که در شهر بزرگی مثل تهران با روستاها و شهرهای کوچک می توان دید از نتایج این رویکرد دولت بوده است. البته من این مسئله را تک عاملی نمی بینم اما حتما یکی از عوامل موثر این همسویی و همخوانی همین گسترش رسانه های اجتماعی است. از طرف دیگر ویژگی این شبکه ها را بی مرکز بودن و کنترل ناپذیری می دانم که خود آن ها هم به صورت شبکه ای رو به افزایش هستند و نمی توان گفت سازمان یافتگی و ایجاد مرکزیت در رسانه های مجازی این فضا را ایجاد کرده و به نظر می رسد گسترش آن ها کاملا افقی است.

یکی از مشکلات رسانه های اجتماعی افزایش سرعت تولید و پخش شایعه در نبود الزام استفاده از منبع رسمی است. این آسیب در انتخابات خود را نشان داد؟

خود این بحث مستقل می طلبد که در انتخابات و انتخابات جدیدی در جهان مثل انتخابات آمریکا پدیده هایی مثل اخبار دروغین خودشان عامل مهمی شدند که در ارتباطات سیاسی از آنان به عنوان تهدید یاد می شود. جالب است توجه کنیم خود این اخبار جعلی شایعات و القائات هم به شکل شبکه ای گسترش می یابد. اول پخش می شود و بعد به گونه ای در درون شبکه ها مورد بحث و گفت و گو قرار می گیرد. کسانی که وارد بحث و گفت و گو می شوند به عنوان حامل خبر دروغین عمل کرده و پیش برندگان شایعه افرادی غیر از تولیدکنندگان و توزیع کنندگان اولیه می شوند.

در مقابل این شرایط چه باید کرد؟

در جریان هایی مثل جنبش های اجتماعی و سیاسی انتخابات ابزاری که خنثی کننده و منتفی کننده است تعداد گستردگی کنش ها در فضای واقعی است. وجود فعالان سیاسی و صنفی و نهادهای مدنی و مسئولیت پذیری کاربران اعم از فردی یا نهادی به نظر من به میزان زیادی محدود کننده و خنثی کننده دروغ در رسانه های اجتماعی هستند.

در این انتخابات پدیده ارتباطی چشمگیری که می شد دید فعال شدن نهادهای ارتباطی و روابط عمومی های بخش های رسمی دولت بعد از نزدیک به سه سال رخوت و بی عملی بود. در این دوران انتخابات خوشبختانه شاهد این بودیم که بعد از طرح ادعاهای واهی از سوی نامزدها مراکز رسمی بلافاصله واکنش نشان داده و آمار و اطلاعات لازم را حتی با اشکال جدید مانند اینفوگرافی و موشن گرافی و ... ارائه می دادند و در حقیقت برخورد فعال داشتند. متاسفانه در این سه سال کمتر شاهد چنین رفتارهایی در روابط عمومی های دولت بودیم اما دراین مدت به مقدار زیادی توانست با مرجعیت دادن به اطلاعات و آمار و ارقام در برابر خبرهای دروغ موثر باشد.

به دلیل تفکر و باور بیشتر کاربران پیام رسان موبایلی و حتی رسانه هایی چون اینستاگرام و توئیتر این مجموعه ها به عنوان ابزار جریان تحول خواه و منتقد شناخته می شد. در این انتخابات جریان اصولگرا بیش از گذشته بر روی فعالیت کاربران نزدیک به خود در این فضا سرمایه گذاری کرد. در این شرایط تشخیص اخبار چگونه باید از سوی مخاطب صورت بگیرد؟ آن موقع تکلیف کاربران عام چیست؟

من گفتم عامل اصلی اعبتار و باورپذیری رسانه است. در همین انتخابات اخیر هم دو پدیده در خور توجه را شاهده بودیم. یکی این که یکی از کاندیداها رئیس جمهور مستقر بود اما او و دولتش در صندلی متهم نشسته بودند. بیتشرین هجوم تبلیغاتی از سوی رقبای دکتر روحانی صورت گرفت که از ابتدا هم اعلام کرده بودند تمام توان خود را برای ناتمام گذاشتن این دولت به کار می گیرند. پدیده دوم این بود که سطح افشاگری ها تبلیغات و اتهامت آنقدر وسیع بود که اعتماد به هر دستاوردو اقدام رسمی را در سطح عامه مردم زیر سوال می برد. اما نهایتا دیدیم آن جا که ارتباطات چهره به چهره و تبلیغات متنوع و گسترده به میدان آمد در کنار مناظره ها و تبلیغات پرحجم باورپذیری اتهامات را زیر سوال برد و موج اولیه را تا حد زیادی خنثی کرد. از آن جا که باورپذ یری آن ادعاها زیر سوال قرار گرفت می توان گفت موفقیت های رسانه ها و شبکه های مخالف هم کمتر شد. بنابراین عده وعده جریان مقابل و احیانا برخی سازماندهی ها نمی تواند در سیل کاربران رسانه های اجتماعی موثر بیفتد به شرط آن که فضای واقعی فعال و مدارک و مستندات واقعی در دسترس باشد.

رسانه های اجتماعی که پدیده ای منحصر به ایران نیستند و شما به مورد انتخابات اخیر ایالات متحده اشراه کردید. با وجود فعالیت شبکه ها و نشریات خصوصی در آن شکورها شاهد بوده ایم که در ناآرامی های ترکیه و حتی اعتراضات مردم ایالات متحده به انتخابات ترامپ رسانه های اجتماعی کارکرد ویژه ای داشتند هم برای مسئولان رسمی و هم برای معترضان. در دنیا چگونه از کارکردهای آنان استفاده می شود؟

رفتار رسانه ای در دنیا هم شبیه سطوح آن در ایران است با این تفاوت که وجود رسانه های مورد اعتماد و دارای قدمت و امکان طرح اخبار و حتی افشاگری ها با منابع خود این رسانه ها نوع نگاه به رسانه های اجتماعی را هم تغییر می دهد و دیگر به آن به چشم تها فرصت برای بیان بدون محدودیت های اخبار نگریسته نمی شود. در عین حال مهارت های رسانه ای و البته سرانه خرید رسانه از سوی مردم نیز آنان را دارای مهارت های شناختی در این حوزه کرده است.

منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 224

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

نرخ تسعیر بدهی‌های ارزی در شبکه بانکی اعلام شد

ایرانیان چقدر از درآمدشان را مالیات می‌دهند؟

ایران بزرگترین دارنده منابع انرژی جهان شد

مهمترین مشکل اقتصاد خانوارها از زبان استاندار تهران

آیا اقتصاد جهان به سمت اولین رکود پس از ۲۰۰۹ پیش می‌رود؟

پرداخت تسهیلات کارآفرینی بدون اخذ ضمانت

اعطای وام تا سقف ۳۰ میلیون به برخی سربازان

اظهارات تکان‌دهنده مومنی در مورد رانت‌بگیران انرژی

نطق طوفانی یک نماینده بر علیه سودجویان بازار ارزش افزوده

فرصت جدید اقتصاد ایران در مرز سوریه

«فیلترِ ساحل دریا»؛ طرح جنجالی که در مجلس اعلام وصول شد

دعوای دولت و صداو سیما بالا گرفت!

اعتراف شبکه بی بی سی در مورد رژیم شاه

عبدالله گنجی: کاری که در حق ستار بهشتی شد خیانت بود

نقشه‌ی آفلاین عراق و مسیر اربعین به «نشان» اضافه شد

طرح تشکیل وزارت بازرگانی رد شد

انصاری اظهارات فلاحت پیشه در مورد پالرمو را تائید کرد

انتقادات تند دو نماینده کُرد مجلس از اردوغان

واکنش عربستان در مورد سفر عمران خان به ایران

عمران‌خان در تهران چه شنید؟ ؛ روایتی از دیدار نخست وزیر پاکستان با رهبر انقلاب و رییس جمهور

سقوط هواپیمای تیم آکروجت کانادا در نمایشگاه هوایی آمریکا

رئیس جمهور فرانسه از اردوغان خواستار توقف حملات علیه سوریه شد

توافق بین کُردها و دولت سوریه برای استقرار ارتش در مرز با ترکیه

مسکو درباره وقوع فاجعه انسانی در شمال سوریه هشدار داد

داعشی‌ های زندان عین عیسی شورش کردند

حرف‌های بی‌پرده یک کرد سوری در مورد ترامپ

ماکرون: با اردوغان و ترامپ گفت‌وگو کردم

خیابان‌های این روزهای اکوادور

تصاویری از دختر نترس سوری در مقابل سرباز ارتش ترکیه

ارتش سوریه راهی شمال این کشور شد

دستگیری بیش از 70 سارق در استان البرز

پرونده‌ای برای 4 مرگ مشکوک در بیمارستان قلب تهران

واکنش نماینده مجلس به رفع انحصار تدریس زبان انگلیسی در مدارس

سهمگین‌ترین طوفان سی سال اخیر وارد ژاپن شد

وقتی ارتش به کمک دانش آموزان می رود

قطارهای حومه‌ای به کمک ناوگان اربعین رفتند

ناجا آمار داد

توضیح وزیر کشور درباره دو لایحه جدید حمایتی از بانوان

درخواست جانشین ناجا درباره معافیت‌های سربازی

واکنش‌ها به ماجرای کتک کاری مدیر و کارمندانش