رصد

کد خبر: ۱۲۴۵۵۰
تاریخ انتشار: ۱۳ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۴:۰۷

از میدان بهارستان تا میدان شهدا، کم تر از پانزده دقیقه راه است. اما دو روز مانده به انتخابات این مسیر 15 دقیقه ای، راه هر خودرویی را بیشتر از 45 دقیقه سد کرده است. راننده ها با کلافگی پایشان را روی کلاج و ترمز حرکت می دهند و به کم ترین میزان جابه جا می شوند. نزدیکی های مسجدی در خیابان مجاهدین اسلام، نرسیده به میدان شهدا، مردانی با ریش های بلند روی موتورهایشان نشسته اند در پشت سر آن ها تصویر بزرگی از ابراهیم رئیسی قرار دارد و در دستانشان نیز پوسترهای این کاندیدای ریاست جمهوری دیده می شود. بعضی ها نیز پلاکاردهایی را در دست گرفته اند که روی آن ها نوشته شده است: «آخر هفته روحانی رفته!» بی توجه به آن ها دو دختر با شال هایی که تا نیمه سرشان قرار دارد میان خط ماشین ها حرکت می کنند و پوسترهایی با رنگ زمینه بنفش را پخش می کنند. اما در چشم رانندگان در محله ای مذهبی از تهران به جای تصاویر روحانی بیشتر شال عقب رفته دختران خود را نشان می دهد و نگاه هایی شماتت بار را نثار آن ها می کنند. ساعت از 10 شب گذشته اما در هر چند متری که خودروها امکان حرکت پیدا می کنند جوان هایی جدیدی مشغول تبلیغ کاندیدای مورد نظرشان می شوند. تمام حامیان رئیسی را مردان تشکیل می دهند و در کنار خیابان، گعده ای تشکیل داده اند. میان حامیان روحانی اما دختر و پسر کنار هم حضور دارند و میان خودروها به تبلیغ کاندیدای شان می پردازند. پسر جوانی مقابل شیشه پایین خودرویی می رود و می پرسد: «جمعه ایشالا حسن دیگه؟» پاسخ می شنود که : «داداش همین الان دارم از ستاد میام». هر دو می خندد و از کنار هم عبور می کنند. در هر کدام از خودروها نیز بحثی درگرفته است و به جای بوق های پشت ترافیک صدای حرف های مردم شنیده می شود. بحث رانت خواری و تسهیلات ویژه بیشترین حرفی است که میان مردم شنیده می شود. از میدان شهدا به بعد ترافیکی به خاطر تبلیغات میدانی جریان ندارد اما بحث های داخل خودروها، تمام نشده است.

این تصاویر، در آخرین روزهای مانده به انتخابات در همه جای شهر جریان داشت و هیمن شور و شوق هم بود که توانست 41 میلیون نفر یا به تعبیر رئیس جمهوری 45 میلیون نفر را پای صندوق رای بیاورد. تمام مردمی که در این انتخابات حضور داشتند چه آن هایی که رای دادند و چه آن هایی که حاضر به اعلام نظر برای انتخاب رئیس جمهور نشدند در آخرین روزهای مانده به انتخابات بیش از هر زمان دیگری با هم گفت و گوکردند. در نهایت میزان مشارکت 73 درصدی خبر از شکل گیری سرمایه ای اجتماعی داد که با رای 57 درصدی بیش از هر چیز اعتبار روحانی را افزایش داد. «صدا» به بهانه همین سرمایه اجتماعی پای گفت و گو با محمدامین قانعی راد نشسته جامعه شناس برجسته ای که در دوره های هشتم و نهم نیز رئیس انجمن جامعه شناسان ایران بوده است.

سرمایه اجتماعی چطور شکل گرفت؟

قانعی راد در تحلیل کلی از سرمایه اجتماعی می گوید: «در هر انتخاباتی معمولا با فرآیند دو سرمایه ای شدن جامعه رو به رو هستیم. یعنی دو شبکه از سرمایه در جامعه شکل پیدا می کند و هر چه به انتخابات نزدیک تر می شویم این فرآیند شدیدتر می شود. گویا جامعه به دو بخش تفکیک می شود که مختصات آن ها چه از حیث شبکه ارتباطات و چه از حیث میزان اعتماد و هنجارهای اجتماعی با هم متفاوت هستند. منظور دو جامعه رای دهنده به دو کاندیدای رقیب یعنی روحانی و رئیسی است که از نظر مختصات سیاسی و فرهنگی با همدیگر تفاوت های جدی داشتند. در این شرایط جوامعی که در آن ها امکان هم زیستی زیست جهان های گوناگون فراهم است می توانند به دو قطبی رادیکال تبدیل نشوند. چرا که در صورت تشکیل این نوع دو قطبی امکان فروپاشی سرمایه اجتماعی کل وجود دارد. خوشبختانه جامعه ما در این انتخابات نشان داد ظرفیت هم زیستی را دارد.»

اولین دوره از انتخابات ریاست جمهوری در ایران سال 58 برگزار شد و 67.4 درصد از واجدین شرایط در انتخابات شرکت کردند. بعد از آن در سال 60 این میزان مشارکت کاهش پیدا کرد و محمدعلی رجایی با شرکت 46.2 درصد از مردم در انتخابات 90 درصد آرا را به دست آورد و پیروز شد. دو ماه بعد با ترور رجایی فضایی میان مردم شکل گرفت که میزان مشارکت را افزایش داد و به 74.2 درصد رساند.

آیت ا... سیدعلی خامنه ای با کسب 95 درصد از کل آرا در همین دوره به ریاست جمهوری رسید. سال 64 میزان مشارکت مجدد کاهش یافت و به 54 درصد رسید. سال 68 و 72 نیز همین روند ادامه داشت و میزان مشارکت مردم به ترتیب 54 و 50 درصد بود.

سال 76 اما جنبش و حرکت تازه ای میان مردم شکل گرفت و میزان مشارکت را به حدود 80 درصد یا به طور دقیق تر به 79.92 درصد رساند و سیدمحمد خاتمی با کسب 76.9 درصد از کل آرا به ریاست جمهوری رسید. در سال های 80 و 84 نیز میزان مشارکت مردم به ترتیب 66 و 59 درصد بود. در سال 88 حتی مشارکت از سال 76 نیز فراتر رفت و به 83.8 درصد رسید. در کل تاریخ بعد از انقلاب هرگز چنین مشارکتی تکرار نشد. در سال 92 و 96 نیز حدود 73 درصد مردم در انتخابات شرکت کردند که حالا نشان از تثبیت سرمایه های اجتماعی دارد. سرمایه ای که البته در دوران انتخاباتی با قطب بندی های کاندیداهای اصول گرا به چالش افتاده بود.

قانعی راد می گوید: «از این جا به بعد مهم این سوال است: حالا گام های بعدی چه باید باشد؟ اول این که ما باید سرمایه اجتماعی کل را به نحوی از طریق همبستگی اجتماعی بازیابی کنیم. ما باید سعی کنیم جامعه واحد را که در این دوران به خصوص به خاطر بحث های اقتصادی انتخاباتی دچار فرسایش شده تحکیم کنیم. این کار را دولت باید انجام دهد. حتی حتی گروه رقیب نیز باید با گروه پیروز برای بازیابی سرمایه اجتماعی همکاری کند.»

این جامعه شناس ادامه می دهد: «کار دیگر دولت این است که از سرمایه اجتماعی که درون جناح رای دهندگان نسبت به جناح پیروز وجود داشته استفاده کند و آن را فعال نگه دارد. اعتماد مردم را ارتقا دهد و در عین حال شبکه های ارتباطی را مستحکم کرده و تداوم ببخشد. نباید این سرمایه اجتماعی از هم بپاشد همه بکارهای خودشان مشغول شوند و پویایی روزهای انتخابات را فراموش کنند.»

در روزهای مانده به انتخابات اساتید دانشگاهی در حوزه های مختلف از اقتصاددانان گرفته تا جامعه شناسان نامه هایی را برای دعوت به شرکت در انتخابات و حمایت از روحانی امضا و منتشر کرده بودند. از جمله این که 187 استاد علوم اجتماعی و هزار دانش آموخته این رشته حمایت خود را از حسن روحانی اعلام کرده بودند. قانعی راد می گوید: «البته اقدامات برای تحکیم سرمایه اجتماعی، تنها دست دولت هم نیست. بلکه خود جامعه مدنی و خودبخش دانش، احزاب و سازمان های غیردولتی باید مشارکت داشته باشند و ببینند این سرمایه اجتماعی را چطور می توان حفظ و تقویت کرد. دولت برای حفظ این سرمایه اجتماعی باید به وعده هایی که به مردم داده عمل کند و وارد گفت و گوی بیشتری با مردم بشود. در دوره اول دولت روحانی گاهی این گفت و گوها ضعیف بود. اگر برخی کارها را دولت نمی تواند انجام دهد، باید با مردم حرف بزند و دلیلش را بگوید.»

اسحاق جهانگیری در این دوره از انتخابات محبوبیت بالایی پیدا کرد و همین مسئله خود سرمایه ای را برای دولت شکل داد. رئیس دوره های هشتم و نهم انجمن جامعه شناسان ایران با تاکید بر این نکته می گوید: «کسی مثل آقای اسحاق جهانگیری که در دوره انتخابات خودش را نشان داد و توجه مردم را جلب کرد به همراه رئیس جمهور باید با مردم در مقاطع مختلف ارتباط داشته باشند و بگویند وعده ها در چه مرحله ای هستند.» قانعی راد به سازمان های مردم نهاد نیز توجه دارد و ادامه می دهد: «اقدام دیگر دولت حفظ ارتباط با جامعه مدنی و به خصوص NGOهاست. باید این ارتباط حفظ شود و حتی ارتقا یابد. من پیشتر گفتم دولت با مردم صحبت کند حالا این جا به سازمان های مدنی برای دریافت مطالبات آن ها تاکید دارم. مسئله دیگر ارتقای سطح سازمان یافتگی است. باید سازمان های اجتماع محور توسعه پیدا کنند تا اقشار محروم و طبقات مختلف شغلی و کارگری صدایشان همواره و به طور مستقیم بازتاب داشته باشد. نه این که 4 سال یک بار به طور غیرمستقیم دولت ها از زبان یدگران بخواهند صدای این ها را بشنوند.»

لیست امید: 33 درصد تخریب واگرایی

هادی خانیکی، رئیس انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات درباره جریان اصلاح طلبی در جامعه می گوید: «با تصویری که به گمان من از اصلاحات وجود دارد؛ باید ببینیم آن جا که جامعه ایران به دنبال بهبود وضعیت و تحول خود است طبیعتا به دنبال اصلاحات نیز هست و تحقیقات هم همین را نشان می دهد. بررسی تحقیقات اجتماعی در ایران نشان می دهد. بررسی تحقیقات اجتماعی در ایران نشان می دهد که اکثریت بالای جامعه ایران یعنی بیش از 60 درصد از جامعه ایرانی خواستار بهبود وضعیت خود از طریق تغییراتی هستند که در چارچوب ظرفیت های قانونی وجود دارد. اما این که می توان این کار را میان تشکل های سیاسی اصلاح طلبانه انجام داد یا خیر ترجیح جامعه ایران در برابر ترجیح کوچک تری در حدود 10 تا 12 درصد است که از وضع موجود راضی هستاند. گرایشی هم بین 24 تا 25 درصد خواستار تغییرات رادیکال هستند که عمدتا به معنای خواهان تغییرات رادیکال هستند که عمدتا به معنای خواهان تغییرات رادیکال سیاسی بودن نیست بلکه کسانی هستند که می خواهند یکدفعه کارشان درست شود و به همین دلیل هم ناراضی هستند. وقتی که اکثریت جامعه ایران خواستار تغییر بهبود وضع از طریق ظرفیت ها و اختیارات قانونی هستند بنابراین می توان گفت که زمینه بالایی برای اصلاح طلبی وجود دارد. مناسب ترین ساز و کاری که برای پیشبرد این خواسته ها وجود دارد حضور در انتخابات است. بیان این خواسته ها از طریق صندوق های رای در واقع ابزار خواسته ها و نظرهای جامعه از طریق صندوق هم هست.»

همین نیاز و میل به تغییر از طریق صندوق رای در انتخابات امسال خود را نشان داد. در آخرین روز اردیبهشت ماه به جز انتخاب رئیس جمهور اتفاق ویژه دیگری نیز افتاد. لیست امید در تهران به طور کامل وارد شورای شهر شد و در کلان شهرها نیز مردم به همین لیست اعتماد کردند. میزان اعتماد مردم تا جایی بود که جریان اصلاح طلبی پس از سال ها انزوا توانست به سیاست ورزی در ایران رنگ تازه ای بزند. قانعی راد در این باره توضیح می دهد: «اعتماد به لیست شوراها اتفاق خوبی بود. این نشان می دهد مردم به ضرورت رای دادن های لیستی باور پیدا کرده و متوجه شده اند باید گروهی و متمرکز کار کرد. مردم باور کرده اند که کار پراکنده و گسسته امکان پیروزی رقیب را گسترش می دهد. از این جهت رای آوردن لیست ها نشان می داد بین جامعه احزاب و جامعه مدنی ارتباط خوبی شکل پیدا کرده است. اما در همین زمانه نشانه های دیگری هم وجود دارد که گویا ارتباط ارگانیک و کافی بین جامعه احزاب و جامعه مدنی وجود ندارد. جامعه مدنی به سمت احزاب حرکت می کند ولی احزاب از جامعه مدنی فاصله می گیرد.»

قانعی راد فاصله جامعه مدنی و جامعه حزبی را با ارزیابی های خودش چنین توضیح می دهد: «من به طور خاص در مورد تهران ارزیابی هایی داشتم و دو ضریب در نظر گفتم. اسم یکی را ضریب واگرایی و دیگری را ضریب امید گذاشته ام. واگرایی 33 درصد و امید 66 درصد به دست آمد. منظورم از ضریب واگرایی در جامعه مدنی بین سازمان های متشکل مردمی این است که تقریبا 33 درصد لیست را زیر سوال بردند. یعنی یک سوم لیست و برای حدود 7 نفرشان جایگزین معرفی می کردند. با نام بردن از برخی از افراد مانند حسین راغفر و لیلا ارشد مردم اعتراض هایی داشتند. حدودا 7 نفر از جامعه مدنی و فعالین مدنی اگر در این لیست ورود پیدا می کردند مطالبه مردم تامین می شد. این ها را با نظر شخصی خودم نمی گویم بلکه مطالبات مردمی چنین نشان می داد. با بررسی هایم در شبکه های اجتماعی متوجه شدم که به این لیست 66 درصد امید وجود دارد و اسم آن را ضریب امید گذاشتم» او ادامه می دهد: «این لیست نشان داد جامعه ما نیاز به پایش بیشتری از کار فعالین مدنی و سازمان های غیردولتی دارد. اگر این پایش را ادامه ندهد ممکن است ضریب واگرایی افزایش پیدا کند و آن زمان دیگر مشروعیت اصلاح طلبی زیر سوال می رود. مشروعیت شورای سیاست گذاری اصلاح طلبان زیر سوال می رود. همین حالا هم برخی ها دائم می گویند باید توضیح دهند که داستان انتخاب این لیست چه بوده است. این صحبت ها نشان می دهد هم گرایی جامعه احزاب و جامعه مدنی، می تواند شکننده باشد.»

قانعی راد صحبت هایش را با این هشدار به پایان می رساند: «در بخش اول صحبت لزوم ارتباط بین دولت و جامعه مدنی را توضیح دادم ولی الان ضرورت همگرایی و تعامل مستمر احزاب با جامعه مدنی مهم است. مهم است که بین این دو شکافی ایجاد نشود. یا اگر شکافی وجود دارد اصلاح شود. چرا که ما سال 1400 را هم پیش رو داریم نباید تاریخ مصرف احزاب کوتاه باشد و باید بتوانند در بلند مدت ضریب امید را افزایش دهند. باید بتوانند تصمیم گیری بین خودشان را بازنگری کنند تا مردم بتوانند راحت تر به آن ها اعتماد کنند. مردم نباید احساس کنند این احزاب گروه های بسته ای هستند و توجهی به جامعه مدنی ندارند.»

منبع: هفته نامه صدا، شماره 115

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

تامین مالی ۳۰۰ میلیارد تومانی ایران خودرو از طریق بازار سرمایه

عدم واریز یارانه برخی افراد کار بانک‌ها بود

واگذاری ۴ هزار واحد مسکن مهر از فردا

پرداخت پاداش بازنشستگان با فروش اموال مازاد دولت

طلا و سکه ثابت ماند

بورس قله 250 هزار واحد را پس گرفت

"سوئیفت ارزهای دیجیتالی" تشکیل می‌شود

مرکز آمار ۳ سال از آمار قیمت مسکن و اجاره عقب است

مشمولان سهام عدالت شماره شبای بانکی را ثبت کنید

«هیچ»؛ سهم سیل‌زدگان کشور از خبر کمک نقدی ۵۰میلیارد تومانی اتاق بازرگانی

برای اولین بار در ایران شرکت داتیس موفق به تولید فرهای 78 لیتری شد

ختم رسیدگی به پرونده نجفی؛ حکم در مهلت قانونی صادر می‌شود

رایزنی بولتون با ژاپن درباره ایران

فرمانده نیروی دریایی سپاه با سردار سلیمانی دیدار کرد

لاریجانی به فتاح تبریک گفت

زمان صدور حکم نجفی اعلام شد

واکنش جالب پدر امام جمعه تبریز به حکم رهبرانقلاب برای پسرش

تسلیت عمیق عراقچی برای درگذشت آمانو

گزارش از روی عرشه نفتکش انگلیسی

بشارت رهبر انقلاب به مردم فلسطین و دنیای اسلام

برخورد وحشیانه پلیس هلند با زنان

تمام توهین‌های رئیس جمهور با ادب!

"آمانو" درگذشت

انگلیس مجبور به عذرخواهی از مصر شد

آدم‌ربایی صهیونیست‌ها در روز روشن

گلایه های ترامپ پایان ندارد

رویای آبه نقش بر آب شد

واکنش قطر در قبال تحولات اخیر خلیج‌فارس

دیپلمات‌های صهیونیست دست به اعتصاب می‌زنند

کشف تسلیحات غربی از مخفیگاه تروریست‌ها

حکم نجفی کی صادر می شود؟

آماری امیدوارکننده از بازگشت صدها نخبه به ایران

باقی مانده گلوله‌های شلیک شده به سمت میترا استاد

علی دایی به دادگاه رفت

واکنش حسینی به ادعای تشکیل کلاس‌درس در آشپزخانه و زیرزمین

آخرین وضعیت جوی در جاده‌های کشور

شروط عجیب مدارس دولتی برای ثبت‌نام؛ کولر یا دستگاه فتوکپی مدرسه را بخرید!

بزرگترین آرزوی میترا استاد پیش از قتل چه بود؟

شیوه‌های عجیب سرقت منازل در پایتخت

دلیل تیراندازی در میدان فردوسی اعلام شد