رصد

کد خبر: ۱۲۶۱۵۰
تاریخ انتشار: ۱۲ شهريور ۱۳۹۶ - ۱۰:۲۲
نگاهی نو به گذشته
بی اعتنایی انگلستان و شوروی به اعلام بی طرفی حکومت ایران که به اشغال نظامی آن در شهریور1320 انجامید و کناره‌گیری رضاشاه از سلطنت، علاوه بر این که در سپهر سیاست داخلی نیز با نوعی خلأ قدرت همراه بود، روابط ایران با قدرتهای ‌درگیر جنگ را نیز دستخوش تغییر ساخت.

 سید مرتضی حسینی/ در جریان جنگ جهانی دوم و با اشغال ایران توسط قوای نظامی متفقین، کشور وارد چرخه‌ها ‌و گروه‌بندیهایی ‌در عرصه مناسبات بین الملل شد که بخش عمده آن خارج از اراده کارگزاران و حاکمان وقت بود. بی اعتنایی انگلستان و شوروی به اعلام بی طرفی حکومت ایران که به اشغال نظامی آن در شهریور1320 انجامید و کناره‌گیری رضاشاه از سلطنت، علاوه بر این که در سپهر سیاست داخلی نیز با نوعی خلأ قدرت همراه بود، روابط ایران با قدرتهای ‌درگیر جنگ را نیز دستخوش تغییر ساخت.

دولت بی طرف چگونه زیر سایه متفقین رفت؟

پس از اشغال ایران، حکومت پهلوی که از سوی لندن و مسکو متهم به گرایش پیدا و پنهان به آلمان و زمینه ساز حضور پررنگ نازیها در منطقه بود، حالا در چنبره دولتهای ‌متفق اشغالگر چاره ای جز همراهی با آنان نداشت، امّا این همراهی و همکاری، یکباره و یکپارچه نبود. روابط ایران با شوروی و انگلستان(متفقین) در جنگ جهانی دوم را می‌توان در یک بازه زمانی حداقل چهار ساله(24-1320) در یک طیف دید. یک سراین طیف، اعلام بی طرفی ایران در شهریور1320(پیش از اشغال) است و در انتهای آن پیوستن ایران به اعلامیه و سپس سازمان ملل متحد دیده می‌شود.

این مساله از آنجا حائز اهیمت است که اعلامیه ملل متحد را می‌توان «مقدمات رژیم حقوقی» و سازمان ملل را نیز «نهاد سیاسی» مورد توافق متفقین پیروز در پایان جنگ دانست. در شهریور1320 و پس از حمله انگلستان و شوروی به ایران، سفرای این دو کشور در یادداشتهایی، علاوه بر بیان خواسته‌های ‌خود به دولت ایران، بر این نکته نیز تأکید کردند که هرگاه وضعیت جنگی اجازه دهد، نیروهای خود را از ایران بیرون خواهند برد و تهران را نیز اشغال نخواهند کرد. با مقاومت دولت ایران در برابر خواسته دیگر متفقین یعنی تحویل اتباع آلمان و ایتالیا و به نوعی تداوم سیاست طرفداری از آلمان، متفقین در 26 شهریور و یک روز پس از استعفای رضاشاه از سلطنت، تهران را اشغال کردند.

با قرار گرفتن ایران در موضع ضعف و اشغال‌شدگی، عملاً ادامه وضعیت بی طرفی بی نتیجه و ناممکن بود. در نتیجه سیاست خارجی ایران در روندی تدریجی و تبعی، رویکرد اتحاد با متفقین و به ویژه انگلستان و ایالات متحده آمریکا علیه کشورهای محور را در پیش می‌گیرد. دو تحول مهم در اتخاذ این رویکرد، نقش اساسی ایفا کردند: اول اینکه شاه جوان از شکست سیاست بی طرفی پدرش درس گرفته و تحت تاثیر کارگزاران اطرافش و به ویژه محمدعلی فروغی به دنبال همکاری با متفقین بود. ضمن اینکه رفتار و عملکرد اتحاد جماهیر شوروی، ایران و انگلستان را نگران کرده بود و لزوم روشن شدن سطح و عمق روابط در دوران پس از اشغال را گوشزد می‌کرد.1

احتمال تخلیه نکردن ایران پس از پایان جنگ از سوی مسکو، لندن را به تکاپو وا داشت تا با عقد یک قرارداد رسمی «شوروی را متعهد به خروج از ایران سازد و ثانیاً با به اشغال نظامی ایران شکل قانونی بدهد و اعتبار از دست رفته انگلستان در افکار عمومی جهانی بر اثر این اشغال را بار دیگر به دست آورد. ضمن اینکه متفقین مایل بودند بی‌وقفه و به دور از کارشکنی از سوی مقامات ایرانی مخالفت مردم، تمامی امکانات موجود را برای هدفهای ‌نظامی خود به کار گیرند».2

از این رو پیمان سه جانبه ای تنظیم و با تلاش محمدعلی فروغی(نخست وزیر) و علی سهیلی(وزیر امورخارجه) در بهمن ماه1320در مجلس تصویب شد. بر مبنای این پیمان، اتحاد جماهیر شوروی و انگلستان منفرداً و مشترکاً تعهد کردند که حاکمیت و استقلال سیاسی ایران را محترم شمرده و از ایران در قبال تجاوز از سوی آلمان و سایر کشورها دفاع کنند، ضمن این که مقرر شد قدرتهای ‌متفق پس از خاتمه جنگ، حداکثر تا شش ماه نیروهای خود را از ایران خارج کنند. از سوی دیگر ایران هم متعهد شد کلیه امکانات، وسایل ارتباطی و راهها و هر گونه تسهیلات مورد نیاز نیروهای متفق را در اختیار آنها قراردهد.3بدین ترتیب اولین گام مهم و رسمی برای دوری ایران از سیاست بی‌طرفی و نزدیک شدن به اردوگاه متفقین برداشته شد. یک ماه بعد و در اسفندماه1320 فروغی استعفا داد و «علی سهیلی» از سیاسیون طرفدار غرب، کابینه تشکیل داد. قطع رابطه با دولت ژاپن و دولت ویشی(دولت تحت حمایت نازیها در فرانسه) از اقدامات فوری سهیلی بود تا فرایند پیوستن ایران به متفقین سرعت بیشتری بگیرد.

ملل متفق و چتر«اعلامیه ملل متحد»

در همین ایام و پس از ملاقات چرچیل و روزولت در واشنگتن، اعلامیه ای با عنوان «اعلامیه ملل متحد» علیه کشورهای محور تهیه و در اول ژانویه 1942 در کاخ سفید به امضای26 کشور رسید. امضا کنندگان این اعلامیه متعهد شدند که همه امکانات خود اعم از اقتصادی و نظامی را علیه کشورهای محور و به ویژه آلمان نازی و ژاپن به کار گرفته و از هر گونه مخاصمه با یکدیگر و صلح جداگانه بادشنمان مشترک بپرهیزند. پس از آنکه دولت ایران در تیرماه 1322 تمایل خود را به امضای این اعلامیه اعلام کرد، آمریکا و انگلستان پذیرش این درخواست را اعلام جنگ رسمی ایران با دول محور دانستند. در نتیجه «محمدرضا پهلوی» در هفدهم شهریورماه 1322 و دو سال پس از آغاز سلطنتش، به صورت رسمی با آلمان و دولتهای ‌محور اعلام جنگ کرده و با امضای این اعلامیه، نام ایران را در کنار کشورهای متفق ثبت شد.

ایران و سازمان ملل؛ پیوستن در زمان ضعف و بیماری

محمدعلی فروغی و اعضای هیات ایرانی شرکت کننده در اجلاسیه عمومی جامعه ملل در ژنو، سال 1930

به موازات ملاقاتها ‌و کنفرانسهای ‌متعدد سران آمریکا، شوروی و انگلستان(پوتسدام، یالتا، تهران، واشنگتن) که در فاصله سالهای 1942 تا 1945 درباره شرایط جنگ و پس از پایان جنگ برگزار شد، اندیشه ایجاد «سازمان ملل متحد» نیز شکل گرفت. سرانجام در آوریل 1945(اردیبهشت1324) و یک ماه پیش از پایان جنگ، ساختار نهایی سازمان ملل متحد و شورای امنیت در «سان فرانسیسکو» تدوین شده و در بیست و چهارم اکتبر همان سال  منشور ملل متحد به امضای پنجاه کشور رسید. ایران هم که در آن شرایط متزلزل و در حالی که بخش از صفحات شمالی سرزمین خود را زیر چکمه نیروهای شوروی می‌دید، این اعلامیه را امضا کردتا قرابت بیشتری به نیروها متفق پیدا کند.

اولین شکایت؛ به نام ایران به کام...

با پایان جنگ جهانی دوم، ایران با استناد به پیمان سه جانبه خواستار تخلیه خاک خود از قوای متفقین شد.ایالات متحده آمریکا و انگلستان برای پیشگیری از بهانه جویی مسکو، اعلام کردند که نیروهای خود را از ایران خارج خواهند کرد، اما سیاست شوروی در این زمینه نوعی «دفع الوقت» و طفره‌روی را به ذهن متبادر می‌ساخت. حضور فعالانه و حامیانه نیروهای شوروی در تشکیل دولت خودمختار آذربایجان و کردستان باعث شد تا ایران در یادداشتهای ‌رسمی به مسکو اعتراض کندکه با انکار و بی اعتنایی این دولت همراه بود.

از سوی دیگر، تصمیم مجلس شورای ملی در منع دولت از اعـطای هـرگونه امـتیاز نفت به دول‌ خارجی،خشم دولت شوروی را برانگیخت. روسها اعمال نـفوذ آمریکا و انگلیس بر حکومت ایران را عامل‌ اصلی‌ این مخالفت دانسته و ایران را تهدید به ورود قوا و قـطع روابـط سـیاسی‌ نمودند‌.4ناکامی کنفرانس مسکو(دسامبر1945) در حل مساله خروج نیروهای شوروی، باعث شد دولت ایران با توصیه آمریکا و انگلستان در دی ماه 1324 از شورای امنیت سازمان ملل متحد تقاضا کند تا به اختلاف میان ایران و شوروی رسیدگی شود. این اولین پرونده‌ای بود که در شورای امنیت سازمان تـازه‌ تـأسیس‌ ملل مطرح شد.

رئیس هیات نمایندگی شوروی اعلام کرد که وقایع آذربایجان و کردستان ربطی به حضور نیروهای شوروی نداشته و ثانیاً چون دولتهای ‌ایران و شوروی مذاکرات را برای یافتن راه حل مناسب آغاز کرده‌اند؛ لذا طرح شکایت ایران محلی از اعراب ندارد. با این حال شورای امنیت سازمان ملل در بهمن ماه 1324 قطعنامه‌ای را تصویب کرده و از طرفین دعوی خواست تا در این زمینه مذاکره کرده و نتیجه را به اطلاع شورا امنیت برسانند.5 اگرچه خروج نیروهای نظامی شوروی از آذربایجان بعدها و با مذاکره احمد قوام در مسکو و فشار واشنگتن بر شوروی حل شد امّا این طرح دعوی که حمایت انگلیس و آمریکا را پشت سر خود می‌دید توانست تا حدی مسکو را به موضع دفاعی ببرد. بعدها «هری ترومن» در نـطقی که در سپتامبر1948 در سانفرانسیسکو ایراد کرد،گفت: «هنگامی که سازمان ملل هنوز یـکساله نشده بود، شورای امنیت بـا مشکل تهاجم نیروهای شوروی به‌ کشور‌ ضعیف و کوچک‌ ایران روبه‌رو شد. اقدام شـورای امـنیت کـمک کرد‌ دولت شوروی نـیروهای خود را از ایران خارج کند و ایران یک‌ کشور‌ مستقل‌ باقی ماند».6

با این حال تصمیم ایران در پیوستن به «اعلامیه ملل متحد» و بعد از آن «سازمان ملل متحد» بیش از آنکه مبتنی بر چشم اندازی مدون و با اهداف ایجابی باشد، حربه ای برای پیشگیری از زیان بیشتر بود. سیاستمداران ایرانی هنوز داغ کنفرانس صلح ورسای پس از جنگ جهانی اول و عدم توجه به هیئت اعزامی ایران و خواسته‌های ‌آنان در هنگام پرداخت غرامت و جبران خسارات را فراموش نکرده بودند. به نظر می‌رسد حکومت ایران در سالهای ‌پس از جنگ جهانی دوم به دنبال پایاب و زمین سفتی می‌گشت تا بتوانند با پانهادن بر آن، اوضاع آشفته و متغیر سیاست خارجی ایران را به ثبات برساند، اما ضعف داخلی و وابستگی بیش از حد به دو قدرت انگلیس و ایالات متحده آمریکا باعث شد تا این اقدامات پیامد سازنده ای نداشته باشد و تنها در نقش پناهگاهی برای مصون ماندن از جاه طلبی و رقابت قدرتهای ‌بزرگ آن روز عمل کند. فقدان نقشه راه و ناهماهنگی دستگاه دیپلماسی و نخبگان سیاسی کشور و از همه مهم‌تر تبعیت تصمیمات و سیاستگذاریها ‌از منویات دول متفق باعث ایجاد نوعی رکود و ضعف تصمیم‌گیری در سیاست خارجی ایران در این سالها شد که تا وقایع ملی شدن صنعت نفت نیز ادامه داشت.

منبع: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
رصد دیدگاه‌ها
نتایج نامطلوب کمپین «نه به خرید»
محسن جلال پور، رئیس سابق اتاق بازرگانی ایران

نتایج نامطلوب کمپین «نه به خرید»

ترامپ به دنبال توافق بزرگ تر است
«والتر راسل مید» کارشناس اندیشکده ادسون در وال استریت

ترامپ به دنبال توافق بزرگ تر است

دولت با نرخ 4200 تومانی ارز در حال بازی است
رحیم زارع؛ سخنگوی کمیسیون حمایت از تولید ملی مجلس

دولت با نرخ 4200 تومانی ارز در حال بازی است

ادامه
آخرین خبر

اخذ مالیات از خرید و فروش ۵ هزار دلار به بالا

شرط افزایش قیمت لوازم‌خانگی

"نوبخت" علت بحران "دلار" را گفت

پیشنهاد طرح دوباره دستمزد در شورای عالی کار

راهکارهای جهانی برای مهار سوداگری سکه و ارز

فهرست واردکنندگان گوشی با ارز دولتی اعلام شد

تدارک 900 میلیاردی دولت برای رفع تنش آب شرب

جایگزین توتال تعیین شد؛ واکنش زنگنه به ادعای افزایش تولید اوپک

فروش ارز 4200 تومانی واردات گوشی در بازار آزاد

نماینده‌ اسنپ ادعای تخلف صنفی در گرگان را ر‌د کرد

6‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تُن بنزین‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برای‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 6‌‌‌‌‌ نفر

کمیسیون امنیت ملی مجلس، پیگیر شکارفروشی به اتباع خارجی می‌شود

استیضاح ربیعی جدی‌تر شد

محدودیت برای «خاویر سولانا» به علت سفر به ایران

تذکر ظریف به محافظانش و عذرخواهی از خبرنگاران

اظهار تاسف اخیر رهبر انقلاب از کم‌رنگ بودن مطالعه تاریخ در بین جوانان

دادستان کل کشور: اتفاقاتی در استادیوم آزادی افتاد که شرم داریم بیان کنیم

واعظی از ارسال نامه روحانی به اتحادیه اروپا خبر داد

مطهری: توچال رفتن رئیس‌جمهور اشکالی ندارد

حرف‌های مهم ظریف در اتاق بازرگانی تهران

رهایی از کبد چرب با موثرترین محصول گیاهی

حمله موشکی به ریاض

آمریکا به کره شمالی زمان می دهد

آیت الله شیخ عیسی قاسم به بیمارستان منتقل شد

اردوغان دوباره رئیس جمهور ترکیه شد

پیشتازی اردوغان و حزب «عدالت و توسعه» در انتخابات ترکیه

طرح دولت ترامپ برای تجدید دیدار فرزندان مهاجران با والدین

رشوه ۳۰ میلیونی ائتلاف سعودی برای مقابله با رسانه انصارالله یمن

کاهش محبوبیت ماکرون رکورد زد

کشته شدن 4 شبه‌نظامی ائتلاف سعودی در جنوب عربستان

6‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تُن بنزین‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برای‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌6‌‌‌‌‌نفر

اطلاعات جدید از پرونده متهمان ایرانشهر

وعده 15روزه برای شیرین شدن کام خوزستان

تامین اجتماعی به کشورهای پر ایرانی میرود؛ آمریکا و 5 کشور دیگر

کشف محموله 3 میلیاردی اسکیت قاچاق

۱۵۴ میلیارد تومان برای ۲۰ هزار بیمار ام اسی

آغاز حذف دفترچه تامین اجتماعی در 5 استان

مدارک پزشکی متهم را از اعدام نجات داد

تجاوز به 5 زن هندی بعد از اجرای نمایش خیابانی

زلزله 4.2 ریشتری در استان کرمان

چندرسانه‌ای