رصد

کد خبر: ۱۲۶۱۷۹
تاریخ انتشار: ۱۵ شهريور ۱۳۹۶ - ۰۸:۳۵
مرتضی مردیها
فرهنگ در اصل هم در میان ما، هم در میان فرنگی‌ها به همان معنایی است که ما امروز به آن می‌گوییم «فرهیختگی»؛ یعنی سواد امور دنیای جدید را داشتن. به تعبیری، آگاهی از آداب ادب، به روز بودن و اطلاع از چیزهایی که ما در ذیل فرهنگ و آثار فرهنگی (مصادیق هنر و مصادیق دانش و مصادیق معرفت و مصادیق اخلاق) برمی‌شمریم. در همین معنای فرهنگ است که ما افراد یا جوامع را به بافرهنگ و بی‌فرهنگ یا بافرهنگ‌تر تقسیم می‌کنیم، البته تقسیمی است که به مذاق بسیاری از متخصصان، بویژه تحلیلگران مردم‌شناسی خوش نمی‌آید. این تعریف از فرهنگ، تعریفی قدیمی است.

مرتضی مردیها/ برای تعریف فرهنگ ناگزیر هستیم که دو معنا را از هم تفکیک کنیم؛ تفکیک این دو معنا، چیز جدیدی نیست و شاید هر کتابی را که در باب فرهنگ پیش‌رو بگیریم، اشاره‌ای به این دو معنا داشته باشد. فرهنگ در اصل هم در میان ما، هم در میان فرنگی‌ها به همان معنایی است که ما امروز به آن می‌گوییم «فرهیختگی»؛ یعنی سواد امور دنیای جدید را داشتن. به تعبیری، آگاهی از آداب ادب، به روز بودن و اطلاع از چیزهایی که ما در ذیل فرهنگ و آثار فرهنگی (مصادیق هنر و مصادیق دانش و مصادیق معرفت و مصادیق اخلاق) برمی‌شمریم. در همین معنای فرهنگ است که ما افراد یا جوامع را به بافرهنگ و بی‌فرهنگ یا بافرهنگ‌تر تقسیم می‌کنیم، البته تقسیمی است که به مذاق بسیاری از متخصصان، بویژه تحلیلگران مردم‌شناسی خوش نمی‌آید. این تعریف از فرهنگ، تعریفی قدیمی است.

بعدها مردم‌شناسان، تعریف دومی را بر آن بار کردند، به زعم آنان، «با فرهنگ» و «بی‌فرهنگ» بی‌معنا است و به فرهنگ صفت تفضیلی نمی‌توان داد. بر این اساس، همه‌ اقوام، فرهنگ دارند و نمی‌توان با آن، مواجهه‌ای سلسله مراتبی یا ارزش‌گذارانه داشت. به‌عنوان مثال، اگر بگویم که فرهنگ سوئیسی‌ها بسیار غنی است، احتمالاً شما تعجب خواهید کرد، همان‌طور که اگر بگویم سطح فرهنگ در هندوستان بالا است، احتمالاً شما در فهم معنایش دچار مشکل خواهید شد. حال اگر جای اینها را عوض کنیم ظاهراً جای هیچ مشکلی نخواهد بود یعنی براحتی می‌توان گفت «غنای فرهنگی» در هندوستان بالا است و «سطح فرهنگ» در سوئیس بالا است. در این دومی ما «فرهنگ» را به معنای فرهیختگی با همان اوصافی که پیش‌تر گفتیم به‌کار می‌بریم. در آن توصیف نخست از فرهنگ هندوستان و سوئیس، فرهنگ را به معنای مردم‌شناختی‌ به کار می‌بریم. منظور از غنا، مجموعه‌ پیچیده‌تر، مفصل‌تر، قدیمی‌تر و... است. در این میان، سؤالی که مطرح می‌شود این است که کدام یک از این دو بر دیگری مقدم است؟ بحث ما عجالتاً بر سر معنای دوم از فرهنگ است. به عبارتی، نخست سازه‌های سخت‌افزاری تمدنی به وجود می‌آید و بعد متناسب با اقتضائات، فرهنگ شکل می‌گیرد یا برعکس یعنی آنچنان که براحتی می‌شود این دعوا را به یک حد وسط محکمه‌پسند فروکاست و بگوییم که اینها در تعامل با یکدیگر هستند که اشتباه هم نیست.

به نظر می‌رسد این نوع مباحث خسته‌کننده است و بحث مرغ و تخم‌مرغ را پیش می‌کشد و گویی به یک چیستان یا به یک معمای بی‌نتیجه و بی‌پاسخ رسیده‌ایم اما ابداً اینگونه نیست. قطعاً ابتدا شکل اولیه‌ای از تخم وجود داشت و دست‌کم در چارچوب پارادایم مسلطی که در واقع تنوع تکامل زیستی باشد دنیا از تک‌یاخته‌ها شروع شده است و تخم هم جدا از تک‌یاخته‌ها نیست که بعداً رشد می‌کند و پرسلولی می‌شود. بنابراین، انسان وحشی بدوی وقتی گرسنه شد، به جادو متوسل نشد بلکه به شکار حیوانات یا خوردن گیاهان و میوه‌‌ها پرداخت. اما مدتی گذشت و مشکلاتی پیش آمد از جمله اینکه اگر دو نفر، سهم مشترکی در شکار یک حیوان داشتند، تکلیف چیست؟ به این نتیجه رسیدند که یک قرارهایی باید باشد، اینها بعضی از جنس «شبه قاعده»، «شبه قانون» و بعضی‌ها از جنس «شبه اخلاق» بود که بر پشتوانه‌های متعددی استوار بود و مجموعه اینها بود که فرهنگ را ساخت.

هیچ‌کس انتظار ندارد که اسطوره‌های اسکیموها «شتر» و اسطوره‌های اعراب «خرس قطبی» باشد! چون خرس‌قطبی غذای قطب‌نشین‌ها بود و چون فقط غذا نبود و از خیلی از اجزای آن استفاده می‌کردند، از این رو، نقش محوری در همه داستان‌های آنان داشت؛ یعنی، محیط بود که فرهنگ را به این سمت کشاند. حال، اگر سؤال کنیم که «نسبت میان فرهنگ و تمدن چیست؟» یعنی اگر بخواهیم نسبت میان سازه‌های سخت‌افزاری که انسان‌ها کوشیدند برای برآوردن بهتر نیازهایشان به کار گیرند و سازه‌های نرم‌افزاری که منتج به چیستی فرهنگ شد، را بدانیم، پاسخ من به این پرسش این است که «تمدن فرهنگ‌خوار است». حال چرا چنین ادعایی دارم؟ به این جهت که نخستین چیزی که تکنولوژی برای ما آورد، سرعت بود. معتقدم، زمان، مکان را می‌خورد. یعنی اکنون اسکیموها می‌توانند با ابزارهایی که وجود دارد براحتی به شیشه، چراغ گاز و سایر مایحتاج‌ خود دسترسی پیدا کنند و دیگر برای تأمین مثلاً خوراک و پوشاک، با محیط خود درگیر نیستند و شرایط محیطی که در گذشته خود را تحمیل می‌کرد در دنیای صنعتی از بین می‌رود. بنابراین آن فرهنگ هم که شما بنا به نوع ارتباط خود با محیط داشتید معنای قدیم خود را از دست می‌دهد.

مثلاً در عربستان در فیلم‌های قدیمی یا در بعضی از مراسم میهمانی‌ها شتر خواهید دید اما حتماً برای رفتن به جایی، شما را بر شتر سوار نخواهند کرد. بنابراین آن چیزی که اکنون از شتر برای عرب‌ها یا خرس‌قطبی برای اسکیموها می‌ماند این است که مثلاً یک فیلمساز بیاید و مایه‌های هنری فیلم خود را از آن فرهنگ بگیرد؛ هرچند ارتباط و امتزاج تا حدودی صورت گرفته است. اما بحث بر سر «تقلیل‌گرایی» است؛ هر چند که تقلیل‌گرایی لازم و واجب است اما نباید در آن ماند.

اگر یک رایانه یا یک تلویزیون را به قطعاتش تبدیل کنید مجموعه‌ این قطعات برابر با آن تلویزیون و رایانه نیست! چون دیگر آن کارکرد را ندارد. نسبت اینها چیزی غیر از مجموعه قطعات است. فرهنگ هم بی‌شک چیزی فراتر از اسطوره‌ها و اجزای تشکیل دهنده‌اش است. واقعیت این است که نخستین و مهم‌ترین علم شما به یک سازه همین است که اجزای تشکیل‌دهنده‌ آن چه هست؟ البته به آن نباید بسنده کرد، چون سپس عوامل دیگری هم در کار می‌آید و انبوهی از تعاملات که در واقع خیلی از بغرنجی‌های «تبیین علی» از همین شبکه‌ پیچیده‌ هم‌کنش‌ها ناشی می‌شود و فرهنگ هم یک شبکه پیچیده از هم‌کنشی‌ها است./ ایران

برچسب ها: فرهنگ ، تمدن
نام:
ایمیل:
* نظر:
رصد دیدگاه‌ها
نتایج نامطلوب کمپین «نه به خرید»
محسن جلال پور، رئیس سابق اتاق بازرگانی ایران

نتایج نامطلوب کمپین «نه به خرید»

ترامپ به دنبال توافق بزرگ تر است
«والتر راسل مید» کارشناس اندیشکده ادسون در وال استریت

ترامپ به دنبال توافق بزرگ تر است

دولت با نرخ 4200 تومانی ارز در حال بازی است
رحیم زارع؛ سخنگوی کمیسیون حمایت از تولید ملی مجلس

دولت با نرخ 4200 تومانی ارز در حال بازی است

ادامه
آخرین خبر

اخذ مالیات از خرید و فروش ۵ هزار دلار به بالا

شرط افزایش قیمت لوازم‌خانگی

"نوبخت" علت بحران "دلار" را گفت

پیشنهاد طرح دوباره دستمزد در شورای عالی کار

راهکارهای جهانی برای مهار سوداگری سکه و ارز

فهرست واردکنندگان گوشی با ارز دولتی اعلام شد

تدارک 900 میلیاردی دولت برای رفع تنش آب شرب

جایگزین توتال تعیین شد؛ واکنش زنگنه به ادعای افزایش تولید اوپک

فروش ارز 4200 تومانی واردات گوشی در بازار آزاد

نماینده‌ اسنپ ادعای تخلف صنفی در گرگان را ر‌د کرد

6‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تُن بنزین‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برای‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 6‌‌‌‌‌ نفر

کمیسیون امنیت ملی مجلس، پیگیر شکارفروشی به اتباع خارجی می‌شود

استیضاح ربیعی جدی‌تر شد

محدودیت برای «خاویر سولانا» به علت سفر به ایران

تذکر ظریف به محافظانش و عذرخواهی از خبرنگاران

اظهار تاسف اخیر رهبر انقلاب از کم‌رنگ بودن مطالعه تاریخ در بین جوانان

دادستان کل کشور: اتفاقاتی در استادیوم آزادی افتاد که شرم داریم بیان کنیم

واعظی از ارسال نامه روحانی به اتحادیه اروپا خبر داد

مطهری: توچال رفتن رئیس‌جمهور اشکالی ندارد

حرف‌های مهم ظریف در اتاق بازرگانی تهران

رهایی از کبد چرب با موثرترین محصول گیاهی

حمله موشکی به ریاض

آمریکا به کره شمالی زمان می دهد

آیت الله شیخ عیسی قاسم به بیمارستان منتقل شد

اردوغان دوباره رئیس جمهور ترکیه شد

پیشتازی اردوغان و حزب «عدالت و توسعه» در انتخابات ترکیه

طرح دولت ترامپ برای تجدید دیدار فرزندان مهاجران با والدین

رشوه ۳۰ میلیونی ائتلاف سعودی برای مقابله با رسانه انصارالله یمن

کاهش محبوبیت ماکرون رکورد زد

کشته شدن 4 شبه‌نظامی ائتلاف سعودی در جنوب عربستان

6‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تُن بنزین‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌برای‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌6‌‌‌‌‌نفر

اطلاعات جدید از پرونده متهمان ایرانشهر

وعده 15روزه برای شیرین شدن کام خوزستان

تامین اجتماعی به کشورهای پر ایرانی میرود؛ آمریکا و 5 کشور دیگر

کشف محموله 3 میلیاردی اسکیت قاچاق

۱۵۴ میلیارد تومان برای ۲۰ هزار بیمار ام اسی

آغاز حذف دفترچه تامین اجتماعی در 5 استان

مدارک پزشکی متهم را از اعدام نجات داد

تجاوز به 5 زن هندی بعد از اجرای نمایش خیابانی

زلزله 4.2 ریشتری در استان کرمان

چندرسانه‌ای