رصد

کد خبر: ۲۸۰۲۴
تاریخ انتشار: ۰۶ مرداد ۱۳۹۳ - ۰۸:۱۷
گفت و گوی تفصیلی با حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسن روحانی درباره پایان جنگ

هنوز هم بعد از گذشت 26 سال پس از پایان دفاع مقدس، بسیاری حجت الاسلام والمسلمین دکتر حسن روحانی را موتور محرکه طرح پایان جنگ در نیمه دوم جنگ یعنی از سال 1363 به بعد می دانند. مجمع عقلایی که حسن روحانی راه اندازی کرد و در این گفت و گو برای اولین بار اسامی برخی از اعضای ارشد آن فاش می شود. محور حملات به دکتر حسن روحانی به اتهام کاهیدن انگیزه رزمندگان است. این گفت و گوی تفصیلی با دکتر روحانی که برای اولین بار منتشر می شود به خوبی دیدگاه رئیس جمهوری ایران را در سال های سخت جنگ نشان می دهد. قابل ذکر است این گفت و گوی تفصیلی پیش از دوره ریاست جمهوری ایشان انجام شده است.


آقای روحانی! ضمن تشکر از اینکه این وقت را در اختیار ما گذاشتید، سؤالم به طور مشخص این است با توجه به اینکه در موضوع دفاع مقدس و پایان جنگ تقریباً در حوزه مستندسازی و تاریخ نگاری هیچ گاه کار جدی صورت نگرفته در حالی که اتفاقات پس از پایان جنگ در جامعه شناسی سیاسی ما اثر گذاشته است؛ به عنوان فردی که در آن دوره مسئولیت داشتید، بفرمایید که اساساً از چه زمان به صورت مسئولیت سیاسی وارد ماجرای جنگ شدید؟


ورود من در مسأله دفاع مقدس به این صورت بود که بعد از پیروزی انقلاب برای ساماندهی ارتش ما به ستاد مشترک به کمک آیت الله خامنه ای رفتیم چون ایشان از من خواست که کمک کنم و ارتش را سامان بدهیم، بنابراین من سال 58 را عمدتاً در کار ارتش و ساماندهی ارتش و پادگان های مختلف و ساماندهی انجمن اسلامی و تحصن هایی که در ارتش بود، گذاشتم و یک بار هم گروگان گرفته شدیم.


ما سال 58 در این وادی بودیم، به این دلیل که من خود به خود به مسائل نیروهای مسلح کم و بیش آشنا بودم و می خواستیم ارتش را به یک سامانی برسانیم، ما اول سال 58 ارتش بودیم و آخر سال 58 هم انتخابات مجلس بود. سال 59 که افتتاح مجلس شورای اسلامی بود، من به کمیسیون دفاع مجلس رفتم که سال اول، رئیسش آیت الله خامنه ای بود و من هم مخبر کمیسیون بودم. در کمیسیون مرحوم چمران هم بود تا اینکه جنگ شروع شد و ما چون عضو هیأت رئیسه کمیسیون دفاع مجلس شورای اسلامی بودیم، با مسأله جنگ و دفاع مقدس ارتباط داشتیم، 15-10 روز بعد از جنگ بنده از طرف شورای عالی دفاع با حکمی که آیت الله خامنه ای دادند، مسئول شدم.


در آن زمان که ایشان نماینده امام در شورای عالی دفاع بودند، ما از تمام زاغه های مهمات انبارهای ارتش بازدید کردیم. سال بعد که دیگر آیت الله خامنه ای دچار مشکل شدند و آن حوادث پیش آمد، من رئیس کمیسیون دفاع شدم، از اواخر سال 60 دیگر من رئیس کمیسیون دفاع بودم و از سال 61 در تمام جلسات شورای عالی دفاع شرکت می کردم و تا پایان جنگ به عنوان رئیس کمیسیون دفاع دعوت می شدم، در سال 62 که آقای هاشمی مسئول فرماندهی جنگ شدند، من معاون ایشان شدم. لذا شما اگر در اسناد نگاه کنید، خیلی از نامه هایی که فرمانده جنگ می نویسد، به امضای من است یعنی من سال 62 و 63 معاون ایشان بودم، سال 64 به دلیل مشکلاتی که ارتش و سپاه پیدا کردند، من رئیس ستاد قرارگاه خاتم الانبیاء شدم، یعنی سال 64، 65 و 66 رئیس ستاد قرارگاه خاتم الانبیاء بنده بودم. اسفند سال 66 من مسئولیتم به عنوان رئیس ستاد قرارگاه خاتم الانبیاء تمام شد و بعد آقای مهندس موسوی رئیس ستاد و وزرا عضو ستاد شدند که این اواخر سال 66 و اوایل سال 67 بود. همزمان از سال 64 من مسئول پدافند هوایی کل کشور شدم، یعنی اول رئیس ستاد قرارگاه شدم و بعد از چند ماه فرمانده پدافند هم شدم؛ البته  بنا بود یک سال مسئول پدافند باشم که دوباره تمدید شد بنابراین من تا پایان جنگ فرمانده پدافند هوایی بودم.


در سال 65 یک شورای عالی به نام شورای عالی پشتیبانی جنگ درست شد که این شورای عالی پشتیبانی جنگ اختیاراتی از طرف امام داشت که قانون گذاری هم می کرد یعنی می توانست قانون وضع کند و مصوبات آن شورای عالی لازم الاجرا بود؛ از این رو بنده عضو آن شورای عالی که رئیسش آیت الله خامنه ای بود، شدم؛ آن شورای عالی یک ستادی تحت عنوان ستاد پشتیبانی جنگ درست کرد و من رئیس آن ستاد پشتیبانی بودم.


اگر از سال 64 حساب کنید، من فرمانده پدافند هوایی، رئیس ستاد قرارگاه خاتم الانبیا و از مهرماه نیز رئیس ستاد پشتیبانی جنگ بودم و از سال 65 تا آخر جنگ آن دو سمت یعنی فرماندهی پدافند هوایی و پشتیبانی جنگ ادامه پیدا کرد، سمت رئیس ستاد قرارگاه خاتم الانبیا این بود تا اسفند 66 و بعدش رئیس ستاد آقای مهندس موسوی شد و آقای بهزاد نبوی نیز مسئول پشتیبانی بود؛ آقای خاتمی هم مسئول تبلیغات جنگ بود، یعنی دولت به این صورت از فروردین وارد عمل شدند.


توضیحات کاملی بود اما چرا شما در آن سال ها آنقدر مسئولیت داشتید، هرچند در آن سال ها عجیب نیست.


من مثلاً از مسئولیت پدافند هوایی خیلی فرار می کردم، نزد آقای هاشمی و آقای خامنه ای رفتم و التماس کردم و گفتم این مسئولیت را به من ندهید چون من می دانستم چقدر این کار سخت است ولی تعبیر آیت الله خامنه ای این بود که امام به من و آقای هاشمی گفته که اگر شما کسی را لازم دیدی در جنگ مسئولیتی باید داشته باشد، از طرف من به او تکلیف کنید و ما دو نفر از طرف امام به تو تکلیف می کنیم.


ما گفتیم اگر اینجور است قبول می کنیم اما گفتم یک سال بیشتر قبول نمی کنم، یعنی یک سامانی می دهم و دیگر واگذار می کنم، به صورت دائمی من تا سال 70 فرمانده پدافند هوایی کشور بودم یعنی بعد از جنگ هم دو سه بار استعفا دادم که آقا قبول نکردند تا اینکه در سال 70 ایشان پذیرفتند.


بحث دیگر درباره جنگ 8 ساله است، اینکه آیا می شود از اجتناب پذیری جنگ صحبت کرد و اساساً آیا ممکن بود که این جنگ اتفاق نیفتد؟


وقتی شما سؤال می کنید از امکان یک مسأله خیلی سخت است که آدم پاسخ بدهد که اصلاً ممکن نبود اما در عین حال ما باید شرایط آن زمان و مسأله ایارن و عراق را از لحاظ تاریخی مدنظر قرار بدهیم تا اگر هم بر فرض کسی می گوید ممکن بود جنگ نشود، ببیند چقدر این مسأله سخت است.


بین ایران و عراق اختلافات زیادی چه زمانی که عراقی نبود و دولت عثمانی بود و چه آن زمانی که یک دولتی به نام دولت عراق تشکیل شد، وجود داشت؛ از زمانی که عراق مستقل شد، از آن زمان به بعد همیشه یک اختلافاتی بین ایران و عراق هم در رودخانه های مرزی بوده هم در نقاط مرزی بوده؛ این دعواها و اختلاف بوده حتی قبل از اینکه حزب بعث سرکار بیاید، یادمان هست که در سال 1348 بین ایران و عراق درگیری و اختلافات شدید بود؛ یا در درگیری های مرزی در سال 51 و 52 وجود داشت، برخی از اسرایی که آزاد شدند، مربوط به آن سال ها بودند که در اختیار عراق بود یعنی برخی اسرای جنگ ما که آزاد شدند، تعدادی از آنها برای سال های 51 و 52 بودند که آزاد شدند؛ پس درگیری های مرزی بود تا سال 1975 که آن بیانیه الجزایر یا حالا بگوییم عهدنامه مرزی الجزایر بین شام و صدام امضا شد. صدام نخست وزیر عراق بود در الجزایر با شاه توافق کردند و این معاهده را امضا کردند که عمده قسمت این معاهده هم این بود که مرز ما و عراق در اروند خط تالوگ باشد. بعد شما می بینید که در طول این سال ها همیشه مسائل بوده یعنی حتی قبل از اینکه بعثی ها روی کار بیایند در سال 46-45 که زمان عارف بود؛ عارف ها عبدالرحمن عارف و عبدالسلام عارف درگیری هایی بین ایران و عراق بود و آنها آن جبهه التحریر را در خوزستان تشکیل دادند، تقویت می کردند و گاهی در نطق هایشان و در مصاحبه ها و حرف ها از خوزستان به عنوان عربستان یاد می کردند پس معلوم است ما یک مسائلی داشتیم از گذشته، حزب بعث که آمد، بعث به دلیل آن جنگ طلبی و ماجراجویی اش و این که می خواست یک قدرت منطقه ای بشود، به طور طبیعی رفتند دنبال اینکه یک سلطه هایی را بر ایران پیدا بکنند.


قبل از اینکه انقلاب پیروز بشود، یکی از دغدغه های ما جنگ ایران و عراق بود، یعنی امام در نوفل لوشاتو که بودند یادم هست یکی از بحث های ما این بود که اگر انقلاب پیروز شد، عراق ممکن است به ایران حمله کند، در آن بحث در نوفل لوشاتو آیت الله موسوی اردبیلی، حاج احمدآقا، آقای موسوی خوئینی، بنده و دیگران بودیم، لذا یکی از بحث های ما این بود که ممکن است عراق به ایران حمله کند.


بعد از پیروزی انقلاب به طور طبیعی آن توازن و تعادل قوایی که بین ایران و عراق بود، به نفع عراق به هم خورد؛ حالا بعد از پیروزی انقلاب، عراق می بیند تعادل قدرت نظامی دو کشور اینگونه برهم خورده که تعدادی از سران ارتش ایران فرار کرده، یک تعدادی محاکمه و تعدادی زندانی و برخی هم بازنشسته شده اند، 400 تیمسار بعد از انقلاب بازنشسته شدند و این تعداد غیر از آنهایی است که دستگیر شدند، بنابراین مغز متفکر یک ارتش و سران آن اعدام و بازنشسته شدند یا فرار کردند و از طرف دیگر ما از لحاظ تسلیحاتی ارتش به آمریکا وصل بودیم، از سویی دیگر بعد از انقلاب این رابطه مخصوصاً بعد از ماجرای لانه جاسوسی با آمریکا کاملاً قطع شد، بنابراین ما سلاح آمریکایی داریم در حالی که پشتیبانی امریکا را برای این سلاح ها دیگر نداریم؛ از طرف دیگر در داخل ایران اختلافاتی وجود داشت.


ایامی که جنگ شروع می شود، مجلس، دولت، رئیس جمهور و فرماندهی نیروهای مسلح هرکدام یک سمت هستند و در داخل جامعه نیز اختلاف و دعواهای شدید است و روزنامه ها به جان هم افتادند و گروهک ها هرکدام دنبال فعالیت به نفع خودشان یا ارباب هایشان هستند بنابراین این نشان می دهد انسجامی درونی در ایران وجود ندارد.


از طرف دیگر کشورهای منطقه از انقلاب اسلامی ایران دچار ترس و وحشت شده بودند؛ مخصوصاً کشورهای عرب همسایه ما و خود عراق از آنهایی بودند که دچار ترس و وحشت شدند چرا که بیش از 60 درصد مردم عراق شیعه بودند، ماجراهایی که برای شهید صدر و خواهرشان بنت الهدی پیش آمد، نشان داد که صدام چقدر از شیعه و از رهبران شیعه نگران بوده است. به هر حال شهادت آنها مسائل ایران و عراق را تشدید کرد چرا که به خاطر فشاری که از سوی حکومت بعث عراق روی شیعیان بود و از طرفی آمریکایی ها به خاطر مسأله لانه جاسوسی دست شان از ایران کوتاه شده بود؛ مسائل منطقه را تحریک می کردند و کشورهای منطقه هم به خاطر نگرانی شان، صدام را تحریک می کردند؛ تنها آدم آماده ماجراجو هم در منطقه همین صدام بود که می توانستند آماده اش کنند، حالا در این شرایط صدامی که می نشیند محاسبه می کند از قرارداد 1975 ناراحت است و به یک تعبیری یک جایی گفته بود که من به عراق احساس خیانت می کنم که آن قراردادی که امضا کردم، از طرفی می بیند که تعادل دو قدرت کشور به هم ریخته و ایران وضع این چنینی دارد؛ آن زمان حتی در داخل ارتش کودتای نوژه کشف می شود و امثال اینها، دومرتبه ارتش تحت فشار بیشتری قرار می گیرد.


در این شرایط صدام فکر می کرد، اگر حمله کند، 100 درصد موفق و پیروز است، محاسبه صدام محاسبه درستی نبود و دچار اشتباه محاسبه شده بود اما با محاسبه ای که صدام داشت، فکر می کرد حداقل دیگر اروندرود را می گیرد؛ این را حداقل می دانست؛ بنابراین جلوگییر کردن از این جنگ آسان نبود و بسیار سخت بود؛ در واقع امریکایی ها می خواستند یک چنین جنگی رخ دهد، کشورهای مرتجع عرب منطقه می خواستند یک چنین جنگی رخ دهد و خود صدام دنبال ماجراجویی بود، وضع داخلی ما هم آنچنان بود و ارتش نیز به هم ریخته بود بقیه نیروهای مسلح هم همه تازه به میدان آمده بودند. حالا چه کمیته چه سپاه، آنها که نیروی نظامی هم نبودند؛ اینها نیروی انتظامی تازه کار بودند که گرفتار مسائل داخلی و مسائل گروهک ها بودند، از این رو شما می بینید بعد از پیروزی انقلاب تحریکات صدام در همان اوایل سال 57 و در کردستان و در خود خوزستان و بلوچستان شروع می شود؛ در واقع در همه جایی که قومیت ها در ایران هستند و او زمینه ای می بیند، این تحریکات را شروع می کند به هر حال تجاوزات مرزی هم شروع می شود.


من خودم آخر فروردین سال 59 از مرز بازدید کردم و اوایل اردیبهشت سر مرز بودم، قصر شیرین در اردیبهشت 59 در حال تخلیه شدن بود و من خودم قصر شیرین بودم، مردم اثاث جمع می کردند و می رفتند؛ این اتفاقات در اردیبهشت سال 59 یعنی هنوز چند ماه مانده به شروع جنگ رخ داد، حالا بگوییم شناسایی یا رزم یا هر چیز دیگر آنها به هر حال می آمدند سر مرز و برمی گشتند و تحریکات شان در داخل ایارن شدت پیدا کرده بود. در داخل ایران هم آنقدر مسائل داخلی شدید شده بود که شما اگر نگاه کنید در 17 شهریور سال 59 که مراسم 17 شهریور به پا می شود و در همین میدان لاله (میدان شهدا) آقای بنی صدر رئیس جمهور می رود و سخنرانی می کند شما اگر آن سخنرانی را گوش کنید، می بینید با اینکه تقریباً روشن بود که جنگ شروع می شود اما ایشان یک کلمه راجع به امکان تهدید خارجی بحث نمی کند و تمام آن سخنرانی علیه حزب جمهوری اسلامی است؛ او فرمانده کل قوا هم بود یعنی مسئولیت نظامی هم به عهده داشت ولی خب در یک چنین شرایطی که عراق همه چیز را مناسب و مساعد می بیند برای حمله نظامی خیلی سخت بود که ما بگوییم که یک پیشگیری می توانستیم انجام بدهیم، البته وزارت خارجه ما هم تازه کار بود و دولت موقت هم قبل از اینکه آقای بنی صدر بیاید، آنها هم افکار خاص خودشان را داشتند و به آن صورت فعال نبودند، بعد از اینکه بنی صدر رئیس جمهور شده بود شرایط خاصی بود اصلاً دولت تشکیل نشده بود یعنی همه به صورت موقت بودند چون هنوز مجلس فعال نشده بود تا مجلس تشکیل بشود، سر اینکه چه کسی نخست وزیر بشود، جر و بحث بود؛ این مشکلات را هم ما داشتیم بنابراین یک دولت پا به کار نداشتیم که فعال باشد؛ ارتش هم که آن وضع را داشت و اساساً کشور ما هیچ گونه آمادگی برای جنگ نداشت بعد از انقلاب بود و دنبال ساماندهی کشور و استقرار نظام جدید بود، من نمی توانم بگویم که- جنگ- هیچ امکان نداشت یعنی اگر همه امکانات کشور را بسیج می کردیم آن زمان از لحاظ سیاسی شاید اگر مثلاً ماجرای لانه جاسوسی اتفاق نیفتاده بود و فشار آمریکا به آن صورت روی ایران و منطقه نبود شاید، ولی اینها همه احتمالات بسیار ضعیف و غیرقابل اعتناست. به اعتقاد من، اگر بخواهیم با شرایط موجود آن مزان حرف بزنیم، تقریباً با روحیه ای که صدام و حز  بعث عراق داشت تقریباً جلوگیری از جنگ بسیار بسیار سخت یا می توانیم بگوییم امکان ناپذیر بود.


حالا جنگ شروع می شود در مراحل اول آن اتفاقات می افتد تقریباً یک سالی صدام می تازد تا زمانی که ما اولین عملیات را با عملیات طریق القدس آذرماه سال 60 انجام می دهیم؛ ما قبلش شکست حصر آبادان را داریم ثامن الائمه بعد طریق القدس، فتح المبین و در نهایت عملیات آزادسازی خرمشهر عملیات بین المقدس؛ تا این مرحله خب وضعیت کاملاً روشن است قدم بعدی که در مباحث جنگ برداشته می شود از بعد از بیت المقدس است ما چند مطلب داریم مانور عملیات بین المقدس یک بخش اش شامل خاک عراق هم می شود یعنی من بررسی می کردم با چند تا از همین فرماندهان جنگ هم صحبت بود، اشاره داشتند به اینکه حتی مانور به این شکل بود که قرار بود ما برویم داخل شلمچه و دور بزنیم و از پشت وارد خرمشهر بشویم و با زجایی دیگر در روزشمار نگاه می کردم یکی از گردان هایی که توجیه می شوند در یکی از محورها این بود که گفتند قبل از عملیات بیت المقدس آمدند ما را توجیه کردند و گفتند که شما جزو آن یگانی هستید که می روید به سمت بصره اما با تمام این اوصافی که حالا وجو دارد و در مورد این موضوع صحبت نشده است؛ اساساً این ورود به خاک عراق در عملیات بیت المقدس جزو مباحثی است که کاملاً در تاریخ جنگ مسکوت مانده است.


نکته دیگری که وجود دارد، این است که بلافاصله بعد از عملیات بیت المقدس یک بحث جدی در شورای عالی دفاع طرح می شود باز بنده بررسی می کردم در خاطرات جز یکی دو جا ما اشاره ای نداریم به اینجلسات و ضبط هم نشده است؛ ما فقط الان فحوای این صحبت هایی که کلامی رد و بدل می شود و خاطراتی که افراد طرح می کنند را داریم که در این جلسات به قول معروف چه تصمیماتی گرفته شد و چه بحث هایی شد.


من دو نکته را از حضرتعالی می خواهم که بفرمایید؛ یکی اینکه اساساً بحث ورود به خاک عراق چگونه بود کسانی که موافق بودند یا مخالف بودند بحث شان چه بود و دوم اینکه شرایط بین المللی کشور در آن دوره به چه شکل بود؟ این مباحثی که در مورد این مطرح می شود که برخی از اعراب اشاره می کردند که مثلاً سوریه آمده بود می خواست میانجیگری بکند و از طریق حافظ اسد قرار بود یک بحثی صورت بگیرد و بحث غرامتی که طرح شده بود، این تا چه حد عملیاتی بود و چقدر مطرح شد و در نهایت با چه توجیهی ادامه جنگ و با عبارتی استمرار جنگ روندی که آغاز می شود از عملیات رمضان بعد از عملیات بیت المقدس تا تقریباً انتهای جنگ سال 66 با چه توجیهی و با چه استدلالی این اتفاق می افتد؟


همان طوری که شما اشاره کردید، سال اول جنگ یعنی 59 و تا اواسط 60 که می شود یک سال، تقریباً عراق در خاک ایران بود و ما هم هنوز آمادگی نداشتیم برای یک عملیات بزرگ البته عملیات های کوچک ساماندهی می شد و انجام می گرفت، اولین عملایت قابل ملاحظه همان ثامن الائمه است که در مهرماه سال 60 انجام می شود.


یک سال بعدش ما به خودمان می آییم و آماده می شویم و دیگر وارد عملیات آفندی جدی می شویم. اولین عملیات هم ثامن الائمه است که شکست حصر آبادان است و آبادان آزاد می شود در واقع محاصره شکسته می شود سپس آماده عملیات طریق القدس که در بستان است، می شویم، بعد عملیات همه فتح المبین است که در اوایل سال بعد یعنی فروردین 61 انجام می شود و عملیات بسیار مهمی است و بعد آماده می شویم و در اردیبشت مراحل مختلف آزادسازی خرمشهر صورت گرفت تا در اوایل خرداد خرمشهر آزاد می شود تا اینجا هیچ بحثی وجود نداشت برای اینکه عراق در خاک ما بود و تجاوز کرده بود، ما می خواستیم سرزمین مان را آزاد کنیم، شهرهایمان را آزاد کنیم در جناح های سیاسی تفکرات مختلف هیچ اختلاف نظری در این بحث ها اصلا وجود نداش وقتی خرمشهر آزاد شد.


ما در کمیسیون سیاست خارجه مجلس چند روز بعد از فتح خرمشهر یک جلسه ای گذاشتیم و با کمیسیون برنامه و بودجه مجلس جمع شدیم و بحث کردیم؛ بحث هم بسیار مفصل بود از 2 بعدازظهر ما بحث را شروع کردیم شاید تا 8-7 شب این جلسه ادامه پیدا کرد؛ جلسه بسیار جنجالی و پر بحث و استدلال های مختلف در آن جلسه مطرح شد و دو نظر هم در آن جلسه بود؛ یک نظر این بود که ما جنگ را باید تمام کنیم و نباید ادامه بدهیم، یک نظر هم این بود که باید جنگ را ادامه بدهیم من آن زمان رئیس کمیسیون دفاع مجلس بودم؛ یک استدلال بر این مبنا بود که ما در جنگ پیروز شدیم الان سرزمین مان را آزاد کردیم آن مقدار هم که در اشغال عراق است، به راحتی می توانیم بگوییم برود عقب و عراق آمادگی دارد استدلال این گروه را من می گویم شرایطی است که اعراب منطقه حاضرند غرامت جنگی به ما بدهند من دقیقاً کلمه 30 میلیارد دلار یادم هست در آن جلسه عده ای مطرح می کردند که اعراب حاضرند 30 میلیارد دلار به ما بدهند به عنوان غرامت جنگ.


به خاطر دارید چه کسانی بودند؟


حالا می گویم، به خاطر دارم چه کسانی مطرح می کردند البته این 30 میلیارد یا بعضی ها 50 میلیارد می گویند آن مقداری که من در ذهنم هست، هیچ کشوری به طور رسمی به ما هیچ پیشنهادی نداده بود اینها بیشتر مثلاً در بعضی از خبرگزاری ها یا روزنامه ها کنار گوشه ای چیزی مطرح شده بود ولی این که یک کشور بیاید و رسماً به ما پیشنهاد بدهد و بگوید 30 میلیارد و 50 میلیارد، یک چنین چیزی نبود آنها هم مطرح می کردند همین افواهی بود که مطرح می کردند بنابراین می گفتند ما باید جنگ را تمام کنیم امروز پیروزیم با پیروزی باید جنگ را تمام کنیم و استدلال می کردند نباید وارد خاک عراق بشویم.


یکی از استدلال های اینها که معتقد بودند نباید وارد خاک بشویم، این بود که با ورود به خاک عراق شرایط روحیه سربازان عراقی دیگر متفاوت می شود تا حالا اشغالگر بودند در خاک ایران حالا که ما می خواهیم وارد خاک عراق بشویم، بحث دفاع سرزمینی خودشان مطرح می شود بنابراین روحیه ها درست برعکس می شود روحیه سربازان ایرانی یک کم ضعیف می شود حالا که می خواهیم وارد خاک عراق بشویم، روحیه سربازان عراقی قوی تر می شود پس از لحاظ روحیه این تعادل به ضرر ما به هم می خورد.


دوم اینکه می گفتند که همه کشورهای عربی علیه ما موضع خواهند گرفت و به عراق کمک می کنند چون بحث عربیت و این که می خواهیم کشور عربی را اشغال کنیم و این بحث ها مطرح می شود؛ این هم استدلال دوم بود. استدلال سوم این بود که ما برویم- داخل خاک عراق- که چه کار بکنیم، معلوم نیست که به چه هدفی می خواهیم برسیم تا کجا می خواهیم برویم چقدر می توانیم برویم توان ما چه مقدار است. اینها مخالفین جنگ بودند.


آنهایی که موافق جنگ بودند، می گفتند این پیروزی که به دست آوردیم، این قدم اول و موفقیت ماست ما در منطقه اهداف مهمی داریم و حالا که صدام تجاوز کرده، ما رهایش کنیم؟ باید این متجاوز را تنبیه و ملت عراق را باید آزاد کنیم، تأکید داشتند رزمنده های ما روحیه دارند اصلاً چه کسی می تواند جلوی اینها را بگیرد بگوید برگردید خانه. حتی این بحث ها در کمیسیون می شد که همگی آمادگی دارند، روحیه دارند، می روند و به راحتی هم می توانیم اهداف داخل در عراق هم اهداف که مدنظر ما هست تصرف کنیم و عرب ها هم تا بروند بجنبند و بیایند کمک کنند، ما رسیده ایم به اهداف مان؛ در واقع استدلال آنها هم این نبود که یک جنگ طولانی ادامه پیدا کند، استدلال آنها هم این بود که در یک زمان کوتاهی حالا البته زمان کسی نمی گفت ولی مثلاً در ذهن ها 6 ماه، یک سال بود 6 ماه دیگر یک سال دیگر چند عملیات انجام بدهیم بعد جنگ تمام شود این جلسه طولانی پایانش به رأی گیری رسید.


آقای دکتر! این دو جناح که این نظرات را داشتند، چه کسانی بودند؟


حالان من می گویم، ما حدود 30 نفر بودیم که در جلسه این سه کمیسیون جمع شده بودیم و به جز 3 نفر که می گفتند جنگ نباید ادامه پیدا بکند یا 4 نفر، 26 می گفتند جنگ باید ادامه پیدا کند یعنی اکثریت قاطع این جلسه معتقد بودند که جنگ باید ادامه پیدا بکند یک اقلیتی هم بودند که می گفتند ما باید جنگ را تمام کنیم و متوقف کنیم من فکر می کنم چون صورت این جلسه نوشته می شد در کمیسیون اگر ما برگردیم به اسناد کمیسیون دفاع مجلس اول و برویم به روزهای بعد از فتح خرمشهر، می شود این نطق ها و صحبت هایی را که در آن جلسه شد پیدا کنیم اما ادامه اش مهمتر است که بگویم.


لااقل شاخص هایش را که می توانید معرفی بکنید چه کسانی بودند؛ ما می خواهیم بدانیم اینجریان فکری...


نه نمی خورد اصلا در فراز و نشیب تفکرات همه بالا و پایین می شود.


این چیزی که شما می فرمایید خیلی خوب است اتفاقاً.


یعنی مثلاً فرض کنید در آن جلسه آقای خاتمی هم بود که عضو کمیسیون سیاست خارجی بود آقای دکتر هادی هم بود اینها همه موافق ادامه جنگ بودند و افرادی هم باز بودند موافق بودند که می گویم اقلیتی هم بودند که می گفتند جنگ نباید ادامه پیدا بکند.


اینهایی که مخالف بودند، چه کسانی بودند؟


حالا بگذارید من ادامه اش را بگویم که مهمتر از این داستان است؛ وقتی جلسه تمام شد، من بلافاصله رفتم دفتر آقای هاشمی و به ایشان گفتم که ما یک جلسه مفصلی داشتیم و این بحث ها شده و نتیجه این است یک تعدادی می گویند ما باید جنگ را تمام بکنیم یک تعداد هم می گویند ما باید ادامه بدهیم. ایشان گفت که خب به جای خوبی شما رسیدید اتفافاً ما هم خدمت امام بودیم یک بحثی شد حالا تعبیر ایشان آن تعبیرات را که من حافظه ام یاری می کند دقیقاً ایشان گفت. گفت امام هم موافق نبودند جنگ ادامه پیدا کند، این تعبیر ایشان است که ما در جلسه بودیم امام فرمودند که برای چه می خواهید بروید در خاک عراق یعنی در واقع مخالف بودند ما وارد خاک عراق بشویم که فرماندهان نظامی در جلسه خدمت امام گفتند که اگر ما وارد خاک عراق نشویم و سر مرز بایستیم، آنها ما را رها نمی کنند و به ما حمله می کنند؛ این جنگ که یک طرفه نیست دو طرفه است آنها به ما حمله می کنند و ما باید یک نیروی عظیمی را سر مرز نگاه داریم برای دفاع از مرز هر لحظه هم آماده حمله آنها باشیم و شدنی نیست ما باید برویم در یک نقاطی بایستیم که دفاع آسان باشد یعنی به موانع طبیعی تکیه بکنیم که دفاع آسان باشد و بنابراین ما یک عملیاتی داریم به زودی انجام می گیرد و جنگ تمام می شود. بعد از آن عملیات؛ این تعبیر آقای هاشمی بود. بنابراین اختلافی اصلاً وجود ندارد، نظرات همه یکی است چون امام هم نظرشان همین است گفتم عملیات چیست؟ می خواهید چه کاری بکنید؟ آقای هاشمی روی نقشه همین عملیات رمضان را برای من توضیح داد گفت طراحی ما این است که برویم از شلمچه وارد شویم برویم پشت اروند آنجا تکیه بکنیم بر پشت اروند و جنگ هم تمام می شود یعنی تصور این بود که ادامه جنگ مثلاً حالا آن چیزی که تعبیر ایشان بود برای یک عملیات یک عملیاتی البته ایشان هم نگفت اسمش رمضان است گفت یک عملیاتی ما می خواهیم انجام بدهیم و برسیم به پشت اروند و در واقع پشت بصره قرار بگیریم آنجا یک نقطه دفاعی خوبی است برای امام هم توضیح داده شد آنجا ما قرار بگیریم نقطه خوبی است در زمین هم بعضی جاها باید یک جاهایی برویم جلو که برویم در ارتفاعات مشرف قرار بگیریم جنگ دیگر تمام است.


گفتم ما بحثی نداریم چون همه نگرانی های آنهایی که مخالف بودند فکر می کردند یک جنگ طولانی است اما یک عملیات کوتاه است که شما می گویید.


خرداد بود که ایشان گفت ماه بعد یک عملیات انجام می گیرد و تمام می شود که همین هم شد یعنی آن عملیات شروع شد. عملیات رمضان بود ابتدا فکر می شد که ما پیروزی به دست می آوریم و واحدهای اولیه ما هم خوب پیشروی کردند بعضی از جناح ها خوب جلو رفتند تا جایی که حتی به امام گفتند ما به بصره می خواهیم وارد شویم و باید مردم عراق از ما استقبال کنند لذا یک همچین حالتی پیش آمد اما آن عملیات منجر به موفقیت نشد در نهایت و بعدش همه باز اتفاق نظر پیدا کردند که دیگر الان که نمی شود جنگ را ما تمام کنیم همان هایی که می گفتند جنگ را تمام کنیم، می گفتند حالا دیگر نمی شود حالا که رفتیم و الان دیگر شکست خوردیم این دیگر بد است باید یک عملیات موفقی انجام بدهیم بعد بتوانیم جنگ را تمام کنیم. بنابراین طراحی شد و ماه ها طول کشید البته تا والفجر مقدماتی؛ والفجر مقدماتی معلوم بود ما موفق نیستیم به دلیل این که خود من برای یک واحدی داشتم سخنرانی می کردم، همان جا بمباران شد یعنی همین نقاط تجمع نیروهای ما داشت بمباران می شد دو سه روز قبل از عملیات معلوم بود عملیات لو رفته است ما آنجا در قرارگاه گفتیم که همه علایم نشان می دهد که عراق این عملیات را فهمیده است.


خدا رحمت کند شهید باقری را، کسی بود که عملیات والفجر مقدماتی را به طور مفصل روی نقشه برای اعضای کمیسیون دفاع آنجا در قرارگاه توضیح دادند خب عملیات ناموفق بود، به هر حال والفجر یک هم که ناموفق بود همین جوری به هر حال جنگ ادامه پیدا کرد تا سال های بعد و مقداری طولانی شد بنابراین من می توانم بگویم که اساس این بحث که جنگ ادامه پیدا بکند یا ادامه پیدا نکند، وابسته به محاسبات خاصی بود که این محاسبه آنهایی هم که موافق بودند ما باید برویم وارد خاک عراق شویم وقتی جو آن زمان را ما نگاه می کنیم، نظرشان یک جنگ طولانی نبود نظر این بود که یک جنگ کوتاهی انجام بگیرد و وارد خاک عراق هم به آن معنا یعنی وارد شهرهای عراق اصلا ما نشویم وارد جمعیت عراقی نشویم یک سرزمینی است به هر حال آن را تصرف موقت می کنیم برای اینکه دفاع آسان تری داشته باشیم تا بعد دیگر حالا غرامت هایمان را گرفتیم و مسائل مان را حل و فصل کردیم به مرز برگردیم.


آقای دکتر! چه زمانی به این نتیجه رسیدید که ادامه جنگ کار درستی نیست چون حضرتعالی را به عنوان یکی از منتقدین استمرار جنگ معرفی می کنند، البته شاید هم از ابتدا اصلاً با استمرار جنگ بعد از فتح خرمشهر موافق نبودید، درست است؟


ما در این که در جنگ چه کار باید بکنیم بله اختلاف نظر داشتیم، شما می دانید که بعد از خرمشهر و مخصوصاً بعد از رمضان و والفجر مقدماتی و والفجر یک تقریباً در ارتش نظر عمده این بود که ادامه جنگ عدمتاً ما را به ثمر نمی رساند. البته یک افرادی هم مثل مرحوم صیاد شیرازی بودند که موافق بودند جنگ ادامه پیدا کند؛ کلیت ارتش را من می گویم وگرنه یک عده در سپاه موافق بودند، البته بیشتر فرماندهان نظامی سپاه دنبال ادامه جنگ بودند، ما در سال 64 یک جلسه ای با نمایندگان مجلس البته معروف بود به جلسه عقلا تشکیل دادیم.


همین را می خواستم بپرسم.


بله معروف شد به جلسه عقلا؛ این جلسه جناحی نبود یعنی از هر دو جناح حضور داشتند مثلاً فرض بگیرید در آن جلسه آیت الله یزدی، آیت الله موحدی کرمانی، آقای انوار بودند و از طرف هم آقای کروبی، آقای فاضل هرندی و آقای بیات بودند؛ یعنی جلسات اصلاً جناحی نبود لذا همه آنهایی که صاحب فکر و نظری بودند، در آن جلسه جمع می شدند و حدود 30 نفر بودیم؛ آن جلسه در سال 64 و نیمه 65 ادامه پیدا کرد یکی از بحث های آن جلسه این بود که استراتژی جنگ چیست و می خواهیم چه کار کنیم، مفصل این مباحث مطرح شد و حداقل 30 جلسه داشتیم، البته دقیقش یادم نیست شاید افرادی بودند که بعضی از آن جلسات را یادداشت می کردند.


در سال 64 ما آماده می شدیم برای عملیات فاو، من به آنها گفتم که ما یک عملیات امسال داریم که اگر غافلگیری آن حفظ نشود، موفق نمی شویم اما اگر موفق شویم، یک دستاورد خوب است و اگر بتوانیم به همه اهداف مدنظرمان در این عملیات برسیم، یک پیروزی بزرگ می شود و می توانیم این را یک مبنایی قرار بدهیم برای اینکه جنگ پایان پیدا کند. چون مثلاً در عملیات خیبر آقای هاشمی که فرمانده جنگ بودند در جلسه فرماندهان سپاه و ارتش مطرح کرد که اگر این عملیات به طور کامل موفق باشد، کامل می توانیم جنگ را تمام کنیم؛ عملیات خبیر این بود که ما برویم جاده استراتژیک بصر- بغداد را به طور کامل تصرف کنیم و در واقع بخش جنوبی عراق را با بخش مرکزی قطع کنیم، قدم اول هم ما در عملیات خیبر رفتیم تا آن جاده هم رسیدیم در منطقه عریزه و منطقه قرنه رفتیم حتی روی جاده منتها توانستیم بمانیم و برگشتیم یا اگر یادتان باشد سال 63 تبلیغ می شد که این عملیات عملیات نهایی است عملیات بدر را می گفتند؛ در سال 63 در سخنرانی ها تبلیغ می شد پیروزی نهایی عملیات نهایی که این گونه نشد، البته باز هم سال 65 می گفتیم سال نهایی یادشان باشد در تبلیغات می گفتیم سال نهایی جنگ است؛ این بحث وجود داشت که نظر امام در نهایت چیست واقعاً اینکه ما بحث می کنیم می گوییم سقوط صدام یعنی چه؟ چه جوری صدام ساقط بشود؟ من یادم هست یک بار با فرماندهان صحبت می کردیم، می گفتیم که شما اگر بخواهید بغداد را بگیرید، چگونه می توانید بگیرید؟ در قرارگاه بحث می کردند می گفتند ما اینقدر لشکر می خواهیم اینقدر مهمات می خواهیم که بتوانیم از این محورها برویم بغداد را تصرف کنیم. یک وقتی من در جلسه قرارگاه به ایشان گفتم چند سال کار دارد این کار؟ خودشان می گفتند 14 سال زمان می خواهد ما برویم بغداد را بگیریم خب پس معلوم بود بغداد را نمی شود گرفت و خودشان قبول داشتند لذا هدف های پایین تر از بغداد مدنظر بود، منتها بحث اصلی این بود که آیا این اهداف امکان پذیر هست یا خیر؛ من در سال 64، 65 دیگر صریح در جلسات نمایندگان و در جلسات قرارگاه با جناب آقای هاشمی و با آیت الله خامنه ای مفصل صحبت کردم، آن سال ها اگر استراتژی سقوط صدام به این معنا که شما می خواهید بروید وارد خاک عراق بشوید، از نظر من شدنی نبود استدلال هم می کردم که هر وقت ما رفتیم یک سرپل خوب به دست آوردیم، نتوانستیم توسعه بدهیم آن وقتی که نتوانستیم خب نتوانستیم ولی آن وقتی که موفق بودیم هر وقت در جنگ موفق بودیم ما فقط یک سرپل گرفتیم مثلا در خیبر، خیبر عملیاتی نسبتاً موفق بود، ما یک سرپل گرفتیم و رفتیم دو جزیره را گرفتیم حتی قرنه و... را هم وارد شدیم ولی نتوانستیم تثبیت کنیم و همه را برگشتیم؛ در نهایت دو جزیره را فقط نگاه داشتیم آن هم با خیلی مشکلات همراه بود، پس سرپل را گرفتیم اما نتوانستیم توسعه بدهیم، خود من بعد از خرمشهر بهترین عملیات را فاو می دانم و بعد هم دیگر عملیات موفق مهمی به اعتقاد من تا پایان جنگ نداشتیم. فاو که عملیات بسیار خوبی بود و واقعاً بچه ها رشادت نشان دادند و افتخاری بود در جنگ برای همه ما، وقتی در فاو وارد شدیم فقط سرپل، همین مثلث پایین را گرفتیم و می بایست توسعه می دادیم، ما که هدف مان این نبود و این هدف مرحله اول بود، در مرحله دوم می بایست از کارخانه نمک عبور می کردیم، در هدف مرحله سوم می بایست ام القصر را کامل می گرفتیم و در مرحله چهارم باید پشت بصره، اما همین سرپل را گرفتیم و ایستادیم و دیگر نتوانستیم برویم جلو.


من بعد از عملیات فاو خدمت آیت الله خامنه ای و آقای هاشمی رفتم و استدلال مفصل کردم و گفتم شما باید بدانید از لحاظ نظامی ما پیروزی خیلی بزرگی را نمی توانیم به دست بیاوریم و در حد همین فاو است حالا یک عملیات دیگر هم بتوانیم انجام بدهیم پیروزی در همین حدها است و بیشتر نمی توانیم بنابراین استراتژی سقوط صدام اگر به این معناست که ما دو نقطه مهم مثل فاو در دست ما باشد و جنگ را تمام کنیم که  هم یک فشار سیاسی روی گرده صدام قرار بگیرد و هم بتوانیم صدام را تضعیف کنیم همه هم بتوانیم غرامت بگیریم با آن دو نقطه، همین ها است؛ یعنی می توانیم یکی دو نقطه بگیریم و تمام کنیم، حتی بعد از عملیات فاو هم که نظر این بود جنگ را ادامه بدهیم، من نظرم این بود یک جای خوب دیگر بگیریم؛ بیش از این ما نمی توانستیم و توان ما نیست.


ما در جلسه با نمایندگان عقلا خیلی بحث کردیم چون در آن جلسه یک نظر این بود که ما باید وارد عراق بشویم تا صدام ساقط بشود. ما می گفتیم خب چقدر پول می خواهیم چقدر نیرو می خواهیم چقدر امکانات می خواهیم ببنید همه اینها کنار هم باید قرار بگیرد. ادعا بدون اینکه پشتوانه داشته باشد که مثمر ثمر نیست این دیگر استراتژی نمی شود، آرمان و آرزو می شود.


به اعتقاد من، بسیاری از حرف هایی که در جنگ زده می شد آن زمان آرزو و آرمان بود؛ همه هم دوست داشتیم هیچ کس بدش نمی آمد صدام ساقط بشود و همه از خدا می خواستند شر صدام برای این منطقه، برای ما و برای عراق از بین برود اما این آرزوی همه بود اما وقتی می خواهیم آن را به استراتژی تبدیل کنیم، باید هدفگذاری کرده و راه را مشخص و مقدماتش را ترسیم کنیم و نهایتاً به برنامه تبدیل کنیم که خب شدنی نبود، بنابراین بله من نظرم این بود آن مقطع وقتی ما فاو را گرفتیم، جنگ را تمام و به عنوان یک پیروزی این را اعلاک کنیم.


من به ذهنم می آید شاید آقای هاشمی هم همچون نظری داشت البته نمی خواهم به گردن ایشان بگذارم آن بحث هایی که با هم می کردیم به ذهنم می آمد ایشان هم شاید همچون موافقتی داشت من با آقا هم آن زمان زیاد بحث کردم حالا ایشان حتماً در یادداشت هایش دارد چون ایشان بحث هایی که با هم می کردیم، در یادداشت هایش دارد ولی تصمیم این شد که ما یک عملیات مهم دیگری هم مثل فاو یا بهتر از فاو انجام دهیم و از این رو ما در جلسه عقلا نمایندگان آمدیم و گفتیم همه بسیج شویم برای یک عملیات بزرگتر از فاو؛ در واقع استراتژی ما این بود منتها من آن زمانی یکی دو بار به دولت رفتم تا دلوت را برای آن عملیات بزرگ آماده کنم.


دولت هم سؤال شان از ما این بود که می گفتند اینکه می گویید همه امکانات را به ما بدهید، باشد می دهیم اما تا چند سال و تا چند عملیات؟ اینها را برای ما توضیح بدهید. یعنی من وقتی بعد از فاو در هیأت دولت رفته بودم تا برای عملیات بعدی که عملیات کربلای 4 بود امکانات بگیریم، خب فاو یک موفقیت بزرگی بود ما از نظر پدافندی هم رزمندگان ما واقعاً یک معجزه آفریدند؛ ما در عملیات فاو، 75 هواپیمای عراقی را سرنگون کردیم و این موفقیت بی نظیر بود ما هیچ وقت همچین چیزی نداشتیم که در یک عملیات یعنی در ماه بهمن و اسفند و فروردین تا اواخر فروردین اوایل اردیبهشت که دیگر فاو تثبیت شده بود، ما مجموعه این دو سه ماه 75 فروند هواپیما را ساقط کردیم لااقل تعداد زیادی اسیر داشتیم و 63 فروند را خود عراقی ها اعتراف کردند که از دست دادند؛ خب خیلی مهم بود که ما بتوانیم یک کار عظیم اینجوری انجام بدهیم خود فاو یک موفقیتب سیار بزرگی بود خیلی مهم بود این هدف، هدف بسیار ارزشمندی بود ولی خب متأسفانه ما در کربلای 4 نتوانستیم موفق شویم به ناچار کربلای 5 را طراحی کردیم و در کربلای 5 گرچه عملیات به طور نسبی موفق بود اما ما قدم های اول رفتیم جلو و دیگر نتوانستیم چون هدف که این نبود که مثلاً 5 ضلعی بگیریم و یک کم برویم جلو تا کانال ماهی بایستیم؛ هدف این بود که برویم بچسبیم به اروند و تمام بکنیم.


گرچه در کربلای 5 انهدام خوبی از عراق انجام دادیم که این خیلی مهم و خیلی حساس بود و اهمیت داشت ولی به اهداف نرسیدیم، یعنی به طور ناقص رسیدیم حالا که بعدش سپاه آمد عملیات کربلای 8 را طراحی کرد تا تکمیل کند که کربلای 8 هم موفق نبود.


البته از نظر من روشن بود ما کربلای 8 موفق نمی شویم من این را در قرارگاه هم به مسئولان گفتم که کربلای 8 عملیات موفقی نخواهد بود به دلیل اینکه کاملاً عراق دیگر آماده شده بود جایی که عراق می فهمید و آماده می شد، خیلی سخت بود، مخصوصاً آن هم جای حساسی مثل منطقه شلمچه، البته حالا یک ایراداتی من به مانور عملیات هم داشتم آن زمان البته قرارگاه تصمیم گرفت که عملیات انجام بگیرد و ما هم تابع بودیم منتها در بحث من یک نظر داشتم البته خود سپاه هم اینجور نبود وقتی ما در قرارگاه بحث می کردیم، فرماندهان سپاه بعضی ها مخالف این عملیات بودند و استدلال می کردند، کربلای 5 برخی از فرمانده ها موافق نبودند.


شهید خرازی؟


نه دو، سه نفر تقریباً حالا شما نگاه کنید صورتجلساتش هست.


شما هم بگویید ضرری ندارد.


حالا من ممکن است حافظه ام خیلی دقیق نباشد حالا نگاه کنید به صورت جلسات اما به هر حال بعضی فرمانده ها موافق نبودند یعنی موافق نبودند که می گفتند عملیات موفق نیست؛ این باب موافق نبودند نه اینکه با جنگ موافق نبودند، با این عملیات. ولی به هر حال قرارگاه تصویب کرد و آنها هم آمدند پای کار و آنها هم فداکاری کردند یعنی موفقیت کربلای 5 موفقیت قابل ملاحظه بود هرچند به همه اهداف نرسیدیم ولی خب موفق بود.


بعد از کربلای 5 اتفاقاً ما رسیدیم به یک نقطه ای که با فرماندهان سپاه هم دیگر همنوا شدیم، یعنی سپاه هم بعد از کربلای 5 می گفت در جنوب نمی شود کاری کرد،  عده ای از فرماندهان یادم هست می گفتند که دیگر ما همه جا نوک زدیم و دیگر نمی شود اینجاها را همه رفته ایم و دیگر جای بکر نداریم و کاری نمی شود کرد، در هور رفتیم، بالای هور و پایین هور رفتیم، اورند رفتیم، شلمچه رفتیم جای دیگر که نمانده است ما مجا برویم دیگر و لذا می گفتند جنوب دیگر نمی شود کاری کرد باید رهایش کنیم اینقدر این حرف کم کم در فرماندهان سپاه تقویت شد که تصمیم گرفتند بروند غرب و عمده نیروهای سپاه از جنوب به غرب رفت.


به هر حال دیگر عملیات هایی که سال 66 و اوایل سال 67 داشتیم، همه اش در غرب بود در واقع بعد از کربلای 5 دیگر ما یک عملیات قابل ملاحظه ای در جنوب نداشتیم.


در آذر 66 یک بحثی در قرارگاه صورت می گیرد در مورد اینکه در فاو دوباره عملیات بشود؛ درست است؟


بله؛ آنها می گفتند که یک نیروی آماده ای باشد که اگر آنجا در غرب دیدیم زمینه نیست و نمی شود کاری کرد و جنوب دیدیم زمینه هست، اقدام شود. اینها همه طرح های آلترناتیوی بود که آماده می شد که اگر اینجا  نشد آنجا چه کار بکنیم ولی خب حداکثر نیروها به غرب رفته بودند؛ بحث ارتفاعات غرب و حلبچه و آن مناطق شد دیگر تا والفجر 10 و اینهایی که انجام گرفت.


این برهه از زمان یعنی دقیقاً بعد از کربلای 5 دوباره شما بحثی را داشتید با مسئولان در مورد اینکه بالاخره چه کار می خواهید بکنید و کی قرار است جنگ تمام بشود و اینکه باید تمام بشود؟


چون بحث آنها این بود که برویم در غرب یک عملیات بکنیم، هدف هم آن زمان در غرب که می گفتند عملیات بکنیم این بود که برویم نزدیک سلیمانیه یا برویم نزدیک کرکوک؛ این بحث ها به هر حال مطرح بود هدف که حلبچه و اینها نبود ولی خب به هر حال ببینید در جنگ وقتی فرماندهان عمل کننده می گویند این کار شدنی است، یک عضوی در قرارگاه بگوید مثلاً این کار شدنی نیست، با زحمات بسیار می توانیم به این هدف برسیم.


معمولاً آن کسی که عمل کننده است، حرف پیش می رود دیگر می گویند اینکه خودش عمل می کند می گوید شدنی است شما دیگر چه می گویید ولی به هر حال می خواهم بگویم که سپاه هم موافق شد که در جنوب دیگر کاری نمی شود کرد و باید در غرب کاری کنیم؛ خود آنها هم قبول داشتند که در غرب عمده مهمی وجود ندارد به قول بعضی از فرماندهان می گفتند از این ارتفاعات غرب هرچه هم بگیریم، صدام عیم خیالش نیست، اینها که اصلاً در اختیار او نیست در غرب منطقه کردنشین اصلا دست بغداد نیست حالا یک جایی هم برویم بگیریم خیلی کک شان نمی گزد یعنی آن اهمیت جنوب را دیگر نداشت.


بنابراین این تفکر به وجود آمد که در جنوب نمی شود کاری کرد و در غرب باید کاری انجام بدهیم که خب به هر حال یک موفقیت هایی در غرب بود مخصوصاً عملیات اسفند سال 66 و همان عملیات حلبچه که موفقیت قابل ملاحظه ای بود؛ سال 67 ما دیگر به عنوان معاون فرمانده جنگ هستیم یعنی دیگر من رئیس ستاد نبودم و ستاد دست دولت بود، در واقع دست آنها قرار گرفت البته من در جلسات اصلی می رفتم ولی دیگر ستاد عملاً دست دیگران بود.


یک نکته ای در مورد جلسه عقلا یا مجمع عقلا فکر می کنم معروف شده است که آقای هاشمی یک نکته ای را در همان زمانی که این مجموعه شکل گرفت، می گفتند که امام برخورد کردند یا این مجموعه. شما به خاطر دارید دلیل این برخورد امام چه بود، اصلاً چرا برخورد صورت گرفت؟


عرض کنم که سال 64 ما جلسات داشتیم تا عملیات فاو شد و بعد از فاو سال 65 بود، ما شاید حدود 25-20 جلسه تا آن وقت تشکیل داده بودیم یکی از اعضای جلسه ظاهراً می رود با آقای محسن رضایی که فرمانده سپاه بودند، صحبت می کند و به ایشان می گوید که یک جلسه هست که نمایندگان مجلس دارند و در آنجا طراحی صلح می کنند که چگونه با صدام صلح کنیم؛ ایشان یک نامه ای می نویسد و به امام می گوید شما که این همه تأکید می کند بر جنگ و ادامه جنگ در مجلس یک گروهی هستند، اسم من را هم می برد با حضور فلانی و اینها راجع به صلح دارند بحث می کنند، خب ما از این ماجرا بی خبر بودیم جلسات ما یعنی این جلسات عقلا را هم آیت الله خامنه ای و آقای هاشمی به طور ریز مطلع بودند و ما به آنها گزارش می دادیم؛ جلساتی که داشتیم و نتایجی که می رسیدیم چون در سال 65 تمام بحث ما این بود که ما باید کل کشور را بسیج کنیم برای یک عملیات بزرگ دیگر؛ منتها بحث این بود که آن عملیات بزرگ و موفق انجام و بعد جنگ تمام شود. بحث این بود لذا تقسیم بندی کرده بودیم چه کسی برود برای بسیج نیرو چه کسی برود برای مهمات چون مثلاً بحث این بود که ما باید یک نیروی عظیم بسیجی را به جبهه ببریم؛ من یادم هست آن وقت بسیج می گفت ما سالانه 70 هزار نیرو می توانیم آموزش بدهیم ما آنجا بحث مان این بود که باید 2 میلیون 3 میلیون بتوانند آموزش دهند، امکانات چه می خواهند پول و لباس چگونه تهیه کنیم، پادگان و محل آموزش، من به آنها می گفتم که فقط به فکر مرکز آموزش نباشید ما فرمانده هم می خواهیم این همه نیرو، چه کسی می خواهد اینها را اداره کند؟ می گفتیم مثلاً کارخانه ها را همه خط تولیدش را عوض کنیم و آنهایی که امکان پذیر است، برایمان خمپاره و گلوله و توپ و اینها درست کنند که بتوانیم برای آن عملیات خیلی بزرگ خودمان را آماده کنیم حالا در این فضا که ما بودیم.


چرا شما چند نفر بدون حضور مسئولان نظامی باید برای این قضیه تصمیم می گرفتید؟ عقلا فقط شما بودید؟


به هر حال ایشان یک نامه ای به امام نوشت که اینها دنبال صلح هستند و آقای هاشمی که رفته بود خدمت امام، به ایشان گفته بود که این چیست که به من نوشته اند؟ شنیدم فلانی هم هست، چون امام می دانست من مسئولیت جنگی دارم آقای هاشمی گفت نه این طور نیست من خبر دارم جلسه با اطلاع من است و من مطلع هستم و چنین چیزی نیست، این ماجرا تمام شد و ما در نهایت قرار شد که یک جلسه خدمت آقای هاشمی و آیت الله خامنه ایبرویم و آنجا بحث ها را مطرح کنیم؛ بنا شد برویم خدمت آقای هاشمی و اول جلسه هم من توضیح دادم که ما به کجا رسیدیم و چه شده است بعضی از اعضای جلسه هم صحبت کردند که آقای هاشمی گفت بله نتیجه ای که شما رسیدید، با نظر ما یکی است و این عین تعبیر ایشنا بود، ایشان این داستان امام را تعریف کرد و گفت من یکی دو هفته قبل خدمت امام بودم، امام سؤال کرد و سپاه یک نامه ای نوشت به امام راجع به این جلسه که خیلی روی جلسه اثر بد گذاشت گفتند عجب ما که اینجا نشسته ایم و همه زحمت می کشیم، برویم امکانات کشور را برای یک عملیات بزرگ بسیج کنیم، حالا بحث این است کارخانه ها را خط شان را عوض کنیم برویم چه کارها کنیم و تقسیم بندی کرده بودیم، جلسه بعدی که تشکیل شد، بعضی ها گفتند ما دیگر نمی آییم این جلسه به تعبیر آن روز دیگر خطرناک است، گفتند آخرش معلوم نیست چه می شود؛ دیگر جلسات آن استحکامش را از دست داد و جلسه هم تعطیل شد.


من فکر می کنم آخرین جلساتی که ما داشتیم در شهریور و احتمالاً مهر 65 بود که دیگر تعطیل شد، البته گایه وقت ها نماینده ها جمع می شدند، من را دعوت می کردند و بحث می کردیم.


نکته اساسی در این میان درباره حمایت و پشتیبانی دولت از جنگ است. یکی از مباحثی که طرح می کنند، این است که دولت پشت جنگ نبود، تا چه حدی این را شما قابل قبول می دانید یا مثلاً این طوری که امام می گفتند، جنگ در رأس امور نبود.


من این حرف را قبول ندارم به دلیل اینکه دولت آن زمان اولاً دولتی بود که خود سپاه اصرار داشت که آن دولت باشد خود آنها مصر بودند که آقای مهندس موسوی نخست وزیر باشد؛ نکته دوم اینکه دولت آمد برای همه وزارتخانه ها یک معاونت جنگ تشکیل داد؛ همین آقای فیروزآبادی که الان رئیس ستاد کل نیروهای مسلح است، معاونت جنگ نخست وزیری بود و آنها را جمع می کرد. ایشان عضو آن جلسه ستاد پشتیبانی جنگ هم بود؛ خیلی از کارخانه ها خط تولیدش برای خمپاره و گلوله توپ عوض شد، دولت برای بسیج ادارات، دانشگاه ها، دانش آموزی و لودر، بولدوزر و کامیون همکاری می کرد ضمن اینکه ستاد شورای عالی پشتیبانی جنگ که آیت الله خامنه ای مسئول بود که البته نخست وزیر هم عضو شورای عالی پشتیبانی جنگ بود، اختیار کامل داشت و می توانست هر دستوری به بانک مرکزی، به برنامه و بودجه و به خزانه بدهد و به دستورش عمل می شد، خود ما هم که در ستاد پشتیبانی جنگ بودیم و مصوباتی که داشتیم برای موارد مختلف اجرا می شد.


حالا مثلاً بگوییم بیش از آن چیزی که دولت کمک می کرد باز هم می شد، حالا ممکن است یک کم بیشتر می شد، ولی این که بگوییم دولت همراه جنگ نبود، درست نیست مخصوصاً این که سپاه آخرالامر آمد گفت خود دولت ستاد جنگ بشود، این پیشنهاد آنها بود.


اتفاقاً جالب است بعضی ها همین را می گویند یعنی درست زمانی که ستاد جنگ شد خود دولت، جنگ به بن بست رسید.


به اعتقاد من، این ربطی به بن بست در جنگ ندارد، این دو به نظر من اتفاقی شد، ستاد قرارگاه خاتم الانبیایی که بنده رئیسش بودم، ستاد مشورتی و ستاد هماهنگی بود یعنی از جنگ پشتیبانی می کردیم و به فرماندهی مشورت می دادیم، موقع عملیات ما عملیات نمی کردیم، عملیات را قرارگاه سپاه یا قرارگاه ارتش حالا هرکدام که مسئول بودند عمل می کردند، به هر حال من سال 66 این زمزمه را از سپاه شنیدم که مثلاً ستاد باید عوض بشود تا جنگ درست شود، من احساس کردم شاید آقای هاشمی رویش نمی شود با من مطرح کند من به آقای هاشمی گفتم یک همچون بحثی مطرح است گفت بله؛ نظر شما چیست؟ گفتم حتماً شما قبول کنید شک نکنید و حتماً آن چیزی که سپاه پیشنهاد می کند، شما عمل کنید، گفت چرا؟


گفتم برای اینکه اگر بعد از اینکه حالا سپاه اصرار دارد هر عملیاتی بکنیم شکست بخوریم، می گویند تقصیر شماست که حرف ما را گوش نکردید و اگر دولت آمده بود، ما پیروز شده بودیم. شما حتماً قبول کنید؛ من به ایشان گفتم تغییر چندانی نخواهد کرد که رئیس ستاد بنده باشم یا مهندس موسوی باشد لذا شما حتماً این پیشنهاد را قبول کنید و شاید هم درست می گویند واقعاً اگر دولت آمد در جنگ، امکانات بیشتری را بگذارد برای جنگ و این کار انجام گرفت، به هر حال دولت آمد وارد جنگ شد و همه اعضای ستاد وزرا بودند هر وزیری مسئولیت یک بخشی را به عهده داشت اما اینکه حالا چرا سال 67 همزمان با اینکه دولت آمد در جنگ همه چیز به هم خورد، من فکر می کنم یک اتفاق بود؛ من نظر شخصی ام این است یعنی اگر دولت هم نمی آمد، خود ما اامه می دادیم به نظر من باز هم این حوادث اتفاق می افتد.


من همین سؤال را خدمت آقای هاشمی هم طرح کردم؛ از ایشان پرسیدم گفتم که یکی از مباحثی که طرح می شود، بحث تقسیم کار در جنگ است بعضی ها این مبحث را طرح می کنند می گویند که مملکت کامل پای کار جنگ نیامد چون بعضی ها می گفتند نمی شود مملکت را کامل درگیر جنگ کرد آنچنان که عراق این کار را کرده و در عراق تمام امکانات در اختیار جنگ بود آقای هاشمی استدلال شان این بود که می گفتند که اگر مملکت کامل درگیر جنگ می شد، همه چیز از بین می رفت و ما قرار نبود یک همچین کاری هم بکنیم، باز دوستان دیگر طرح می کنند می گویند که از طرفی دولت هم نظرش همین بود و به قول معروف یک مقاومتی وجود داشت در درون دولت در مورد اینکه آیا می شود وارد جنگ شد و کل مملکت را درگیر کرد چنان که در کل عراق این اتفاق می افتد و دشمن ما این کار را انجام می دهد.


ببینید این طبیعی است، به هر حال آن کسی که وزیر صنایع یا وزیر بازرگانی است، به فکر این بود که این کوپن هایی هم که توزیع می شود، تأمین بشود به هر حال یا در صنعت اگر مردم خودرو می خواهند، ما خودروی مردم را هم بدهیم حالا برای جبهه هم بیاییم اقدام بکنیم؛ البته ممکن است در دولت هم افرادی بودند که با ادامه جنگ موافق نبودند، نمی توانیم ما منکر این مسأله بشویم یعنی ببینید اساس بحث برمی گشت به این مسأله که از لحاظ نظامی ما یک پیروزی عظیم یک هدف بزرگ آن چیزی که در ذهن سپاه بود اصلا امکان پذیر هست یا امکان پذیر نیست؛ مثلاً بنده خودم معتقدم بودم امکان پذیر نیست و نمی تواند سپاه این کار را بکند؛ نه سپاه نه ارتش، همه کشور هم نمی توانست این کار را بکند حالا دلایلش را هم بخواهید، هست ولی یک عده معتقد بودند که شدنی است و ما می رویم این کار را می کنیم. خب ما باید چند تا تجربه کنیم تا یقین کنیم چه می شود، ما عملیات رمضان را تجربه کردیم، والفجر مقدماتی، والفجر یک، خیبر و بدر را تجربه کردیم اصلاً بعد از عملیات بدر یک وضعی پیش آمده بود در کشور که اصلاً خیلی از فرماندهان و خیلی از آنهایی که مسئول جنگ بودند، دچار یک ناراحتی عجیب روحی شده بودند، با آن همه تبلیعاتی که ما در سال 63 کردیم که عملیات آخر است و پیروزی نهایی است، در عملیات بدر موفقیت چندانی نداشتیم، یعنی در نهایت برگشتیم به نقطه اول و کاری پیش نرفت، بدر در واقع تکمیل همان عملیات خیبر و به اعتقاد من یک طرح جدید نبود.


واقعاً تلاش شد لذا این بحث ها خیلی بود، مثلاً یک وقتی سپاه آمد دنبال اینکه کل دولت باید نظامی بشود تا ما پیروز شویم. این را شاید کسی نگفته باشد؛ ولی چون با خود من مطرح کردند، جلسات متعدد ما گذاشتیم یا همان سال 64 بعد از فاو می گفتند اگر می خواهیم در جنگ پیروز بشویم، باید دولت نظامی بشود و الا ما پیروز نمی شویم، گفتم یعنی چه دولت نظامی بشود؟ یعنی به سپاه می گفتیم شما بیایید همه تان وزیر بشوید؟ گفتم همین جنگ را بروید اداره کنید، آیا واقعا شما مسئولیت کشور را هم می خواهید به دوش بگیرید؟ جنگ را هم به دوش بگیرید؟ مگر می شود؟ این به نفع شما نیست، چندین جلسه ما داشتیم سر این موضوع و از دست من ناراحت بودند، چون قبل نمی کردم و با عقل من جور در نمی آمد، قصدی نداشتم واقعاً برایم قابل قبول نبود؛ با آقای هاشمی هم مطرح کردم و گفتم بچه ها این را می گویند، آقای هاشمی هم با نظر من موافق بود گفت اصلاً شدنی نیست؛ البته این موضوعات با حسن نیت در ذهن بچه ها بود نه سوءنیت، اما این فکر عملیاتی نمی شد و در مقام عمل موفق نمی شدیم.


سال 66 گفتند دولت کامل در جنگ بیاید، ما گفتیم حالا این عیب ندارد این قابل قبول است فرق نمی کند به هر حال دولت بیاید، شاید بهتر بشود این حرفی نیست من خودم هم موافق بودم می گفتم حالا یک طرحی است برویم امتحان کنیم شاید موفق باشد که دیگر این کار انجام گرفت به اعتقاد من شرایط سال 67 دیگر شرایط جدیدی شد.


شرایط سال 67 چه بود؟ دیگر برسیم به قطعنامه.


برویم به قطعنامه عرض می کنم، وقتی به سال 67 می رسیم یک مرتبه مواجه می شویم با یک پدیده ای که لااقل ما پیش بینی نکرده بودیم یعنی ما هیچ وقت در قرارگاه حوادث سال 67 را پیش بینی نکرده بودیم حالا آن قرارگاه جدید که دولت آمده بود دیگر آنها تازه آمده بودند و تازه کار هم بودند؛ لااقل ما که چند سال آنجا بودیم و بحث می کردیم، هیچ وقت فکر نمی کردیم ما مواجه بشویم با یک همچون حادثه ای، در سال 67 سپاه اولاً به اعتقاد من بعد از موفقیتش در والفجر 10 یک مقدار با روحیه شد که می تواند طراحی کند؛ در این فکر بود یک عملیات مهمتری را در همان غرب طراحی کند، همزمان ذهن سپاه این بود که در دولت و مجلس و اینها باید نفوذش بیشتر بشود. این هم به اعتقاد من با حسن نیت بود یعنی می گفت ما اگر در مجلس باشیم، در دولت باشیم، بهتر می توانیم امکانات، قانون و بودجه بگیریم، لذا سپاه یک مقدار از اسفند 66 که والفجر 10 را داشت انجام می داد، همزمان دنبال مجلس هم بود، یعنی یک عملیات مخفی دیگری هم داشت و آن مجلس سوم بود؛ عده ای از مسئولان و فرماندهان سپاه در شهرهای مختلف کاندیدا شده بودند برای اینکه به جلس سوم بیایند؛ البته یک عده ای هم موفق شدند. عده ای هم آمدند در مجلس سوم اگر یادتان باشد روزی که فاو سقوط کرد سپاه یک سمینار در کرمانشاه داشت و آیت الله موسوی اردبیلی را دعوت کرده بودند آنجا داشت برایشان سخنرانی می کرد تقریباً در آستانه ماه رمضان بودیم که وقتی فاو مورد هجمه قرار گرفت در همان آخر شعبان، آنها عنوان را عملیات رمضان گذاشتند، البته شاید اول ماه رمضان بود آنها یک روز جلوتر بودند. اولین کسی که به من خبر داد که وضع فاو بحرانی است، شهید ستاری بود. صبح زود ساعت 6 صبح به من زنگ زد گفت شما از فاو خبر داری؟ گفتم نه، گفت وضع فاو خیلی بد است؛ گفتم چطور؟ اصلاً ما باورمان نمی شد؛ گفت که سپاه از ما بمباران خواسته، ما بمباران را شروع کردیم و الان (شهید) اردستانی از بمباران برگشته و با من صحبت کرده و گفته فاو دارد سقوط می کند، من همان وقت تماس گرفتم با آقای هاشمی گفتم آقای هاشمی وضع فاو خیلی بحرانی است، گفت چه کسی به شما گفته؟ گفتم نیروی هوایی می گوید؛ گفت امکان ندارد یک همچین چیزی، این خبر درست نیست، نیم ساعت بعد حدود ساعت 7 بود با من تماس گرفت و گفت آن خبر دروغ بود! گفتم چطور؟ گفت من الان با آقای رضایی صحبت کردم گفت هیچ خبری در فاونیست، حتی این جمله را آقای هاشمی به من گفت؛ گفت آقای رضایی گفت که فاو فقط با بمب اتم ممکن است سقوط کند، یعنی این تعبیری است که آقای هاشمی کرد و گفت آقای رضایی به من گفت سقوط فاو فقط با بمب اتم ممکن است، اگر عراق بمب اتم دارد بله ممکن است فاو سقوط کند یعنی امکان ندارد فاو سقوط کند؛ گفتم آقای هاشمی این خبر را اردستانی داده است؛ او هم از آن خلبان های حزب اللهی دبش بود و کسی بود که 400 عملیات بزرگ در خاک عراق رفت و انجام داد؛ این آقای اردستانی دارد می گوید پل فاو یکطرفه است همه دارند از آن طرف می آیند این سمت، از فاو هجوم آوردند همه نیروها پشت این پل هستند، گفت نخیر درست نیست؛ گفتم خیلی خب، ساعت 8 شد آقای ستاری به من گفت که خط اول فاو سقوط کرده است، گفتم چطور؟ گفت سپاه به ما گفته خط اول را بروید بمباران کنید و ما داریم خط اول را بمباران می کنیم خط اولی که دست ما بود تا دیروز آنجا را بمب می زنیم من زنگ زدم به آقای هاشمی گفتم آقای هاشمی خط اول فاو سقوط کرد، گفت من به تو می گویم این خبرها دروغ است تو باور نکن. گفتم اگر دروغ است که هیچ؛ یعنی شرایط این بود؛ فرماندهان سپاه در کرمانشاه بودند و آقای رضایی باورش نمی شد که فا دارد سقوط می کند اولین باری که آقای هاشمی با من صحبت کرد، گفت  بله مثل اینکه خبرهایی هست، بعد از ساعت 9 ایشان به من زنگ زد گفت مثل اینکه فاو...، گفتم آقا من به شما صبح گفتم دارد سقوط می کند، به اعتقاد من سقوط فاو یک حرکتی بود که پشت آن حرکت های بعدی را آورد. سقوط فاو به معنی یک ضربه اساسی به روحیه رزمندگان بود، در واقع خود فاو مهم نبود که سقوط کرد، این مهم بود که روحیه ها را شکاند؛ من بعد از فاو به جنوب فاو رفتم. دیگر به طور کامل سقوط کرده بود. ماه رمضان بود من رفتم جنوب اولین بار بود که فرماندهان سپاه در جلسه با من از پایان جنگ صحبت می کردند، اینهایی که هیچ وقت حاضر نبودند راجع به این اصلاً حرف بزنند، به من می گفتند ظاهراً دیگر نمی شود، من وقتی برگشتم آمدم تهران به آقای هاشمی گفتم یک حادثه مهمی اتفاق افتاده است. گفت چیست؟ گفتم فاو اصلاً مهم نیست سقوط کرده، به اعتقاد من مهمتر از فاو این است که روحیه ها شکسته شده و این خیلی مهم است.


خسته شده بودند؟


نه اصلاً کسی باورش نمی آمد و همه در شوک رفته بودند؛ کسی باورش نمی آمد که فاو سقوط کند بنابراین فاو سقوط کرد. من می خواهم بگویم که آنچه که شرایط جنگ را تغییر داد، من نظر شخصی ام این است، مهمترین عامل ضربه بر روحیه بود. البته خیلی عوامل دارد؛ البته تنها این مورد نیست ولی این مهمترین عامل است؛ از یک طرف جنگ طولانی شده بود، یعنی 8 سال جنگ طول کشیده بود و از یک طرف دیگر حالا به تهران و شیراز و اصفهان هم موشک می خورد؛ یعنی اولین عیدی که تهران به طول کامل خالی شد، فروردین 67 بود؛ یعنی زمانی بود که صدام دیگر تهران را با موشک می زد از اواخر 66 بود؛ ما اول باورمان نمی شد که موشک است که دارد می آید، فکر می کردیم بمب هواپیماست نیروی هوایی هرچقدر هم می گفت هواپیما نیت، من زیر بار نمی رفتم، می گفتم بروید پیدا کنید چه دارد می شود چطور می شود؟ باورمان نمی شد که موشک صدام دارد به تهران اصابت می کند؛ لذا از لحاظ اجتماعی اینها بر روحیه مردم تأثیر گذاشت؛ موشکباران تهران، اصفهان و شیراز و نقاط مهم کشور ما از لحاظ اجتماعی از لحاظ اقتصادی تأثیرگذار بود وضع ما وضع خیلی خوبی نبود، نفت ارزان شده بود قیمتش خیلی پایین آمده بود، برای صادرات نفت ما همیشه مشکل داشتیم. از لحاظ نظامی 8 سال عراق از طرف دنیا پشتیبانی شد و هر روز به آن اسلحه، امکانات و موشک دادند ما چیزی از دنیا نمی گرفتیم، خیلی هنر می کردیم، می رفتیم یک مقدار مهمات توپخانه و کاتیوشا از اینجا و آنجا می گرفتیم می خریدیم؛ کسی در دنیا چیزی به ما نداد، یعنی شما بگویید در زمان جنگ چند هواپیمای جنگی ما توانستیم بگیریم چند هلیکوپتر توانستیم بگیریم چند ناوچه توانستیم بگیریم، خبری نبود.


در سال 66-65 جبهه ما گسترش پیدا کرد و دیگر هزار و 300 کیلومتر نبود، دیگر تمام خلیج فارس شد جبهه. تمام این جزایر را ما رفتیم سنگربندی کردیم ما در جزایر خلیج فارس تانک بردیم نفربر بردیم، ضدهوایی بردیم یعنی در جنگ یکدفعه هزار و 500 کیلومتر به جبهه اضافه شد، تمام این جزایر ما نیرو برده بودیم، تمام ابوموسی دورش خاکریز زده بودیم، سنگر شده بود نیرو برده بودیم آنجا امکانات برده بودیم، حتی در کیش تمام این جزایر اینجوری بود. یک بار با آقای هاشمی رفتیم این جزایر را بازدید کردیم، یک جبهه بسیار طولانی برای ما درست شده بود مشکلات فراوانی پیدا کرده بودیم، از لحاظ نظامی دنیا هم مصمم شده بود که نگذارند ما پیروز بشویم به هر حال وزیر امورخارجه آمریکا بارها گفت ما نمی گذاریم ایران پیروز شود. این «نخواهیم گذاشت» هم اینجوری بود، دیگر اسلحه می دادند، امکانات می دادند، تبلیغات می کردند، کار سیاسی می کردند، همه اینها کنار هم قرار گرفته بود بنابراین بعد از فاو ما یک بحث مفصلی داشتیم در رده های مختلف نظر من این بود که بعد از فاو بقیه جاها هم سقوط خواهد کرد؛ آقای هاشمی کاملاً مخالف بود می گفت فاو یک استثنا بوده چون بعد از فاو حاج احمدآقا من را خواست من رفتم از من سؤال کرد نظرت چیست؟ گفت می خواهم به امام بگویم البته به من گفت خود شما برو به امام توضیح بده گفتم نیازی نیست اگر نظر من را می خواهید، نظر من این است تمام صحبت من این بود که بعد از فاو چه می شود من گفتم بعد از فاو بقیه مناطق هم سقوط خواهد کرد گفت آقای هاشمی درست نظر برعکس دارد. گفتم که درست است آقای هاشمی نظرش این است آقای هاشمی می گفت در فاو پشت بچه ها آب بوده و به یک پل متکی بودند و آن حسابش فرق می کند لذا نمی توانیم گسترش بدهیم و از این رو حلبچه و مجنون و بقیه جاها سقوط نکند.


من هم استدلال خودم را داشتم. در سطح سران یک جلسه ای تشکیل شد که من را هم دعوت کردند. آنجا من رفتم حرف هایم را زدم؛ خود آقای مهندس موسوی هم که رئیس ستاد وقت بود، معتقد بود که این فاو استثناست خود آقای هاشمی هم می گفت فاو استثناست خود سپاه هم می گفت فاو استثناست، ولی بعد از این که شلمچه سقوط کرد، باز نظرات عوض شد و تغییر کرد مخصوصاً بعد از زمان کوتاهی جزایر هم سقوط کرد، بعد دیگر شرایطی که برای ارتش پیش آمد در جبهه میانی و خسارت هایی که دادیم و اسرا و خیلی وضع آشفته بازاری بود؛ در جبهه میانی اینها همه دست به دست هم داد که شرایط به گونه ای شد که دیگر مثلاً ما می رفتیم با فرماندهان جلسه می گذاشتیم و دیگر شکل سابق نبود. حرف ها، حرف های سابقنبود یک بار که جزایر مجنون سقوط کرده بود با آقای هاشمی رفتیم بحث های زیادی در قرارگاه شد، در همان گلف این جلسه تشکیل شده بود آقای هاشمی به فرماندهان سپاه گفت، این نظراتی که اینجا گفتید چرا نمی روید به امام بگویید چرا اینجا می آیید این حرف ها را می زنید؟ همین حرف هایی که به من می زنید، عیناً بروید به امام منتقل کنید چون تصمیم گیر در مسأله جنگ به هر حال امام است؛ همه می دانستیم به هر حال فرمانده کل قوا ایشان هستند نظر نهایی، نظر ایشان است؛ در نهایت منجر شد به این که فرماندهی سپاه یک نامه ای را نسبت به جنگ نوشت که آن نامه دیگر منتشر شد.


این نامه ای که گفتید، یک بحثی را مطرح می کند مبنی بر اینکه فرماندهان سپاه می گویند ما سر این نامه فریب خوردیم پس می دانستند کاملاً که چه کار دارند می کنند که چه دارند می نویسند و منجر به چه می شود؟


ببینید در این بحث که در قرارگاه داشتیم تنها آقای رضایی یا آقای شمخانی نبودند، بلکه فرماندهان قرارگاه بعضی فرماندهان لشکرها هم بودند. آنجا که بحث می شد، همین بحث را می کردند می گفتند ما دیگر به این زودی نمی توانیم و امکانات می خواهیم، اسلحه و تجهیزات می خواهیم، چندسال طول می کشد که... همه حرف هایی که آقای رضایی بعداً در نامه نوشت، در جلسه خودشان می گفتند.


آقای هاشمی آخر آن جلسه به ایشان گفت چرا اینهایی را که دارید به ما می گویید، برای امام چیزهای دیگری می نویسید، همین ها را بنویسید همین ها که امروز گفتید؛ همین ها را بنویسید برای اما بعد از آن جلسه رفتند آن نامه را نوشتند؛ صبح فردا آقای رضایی این نامه را داد دست آقای هاشمی؛ البته فکر می کنم نامه خطاب به آقای هاشمی بود به احتمال قوی نه خطاب به امام؛ به هر حال ایشان نوشته بود و نامه همین است که منتشر شده، من نامه را همان وقت خواندم؛ نظر سپاه این بود نه این که کسی به اینها چیزی گفته باشد، خودشان در قرارگاه همین بحث ها را کردند، اگر نوارهای آن جلسه را نگاه کنید، البته اگر آن نوارها مانده باشد و از بین نرفته باشد؛ جلسات قرارگاه خاتم الانبیاء همه نوار ضبط داشت و ضبط می شد، می بینید فرماندهان سپاه چه گفتند، آقای هاشمی چه گفته است؛ پایان جلسه در دولت هم خب همین بحث ها و ناله ها بود، دیگر وضع خراب است؛ بودجه و پول نداریم و دیگر امکانات نداریم و خزانه خالی شده است، لذا دولت هم آمد یک نامه ای نوشت و وضع اقتصادی را در واقع توضیح داد؛ این دو نامه به اعتقاد من بر تصمیم امام بسیار تأثیرگذار بود البته خود حوادث جنگ هم روی نظر امام تأثیر گذاشته بود به هر حال امام که می دانست فاو سقوط کرده، شلمچه سقوط کرده بود مطلع بود لحظه به لحظه مطلع می شد بنابراین آن نامه ها مهم و رسمی بود که یکی سپاه و یکی از دولت بود؛ یکی درباره وضع اقتصادی و یکی درباره وضع نظامی بود لذا اینها هم تأثیرگذار بود.


در عین حال ما می دانستیم چون امام همان روزها یک اطلاعیه ای داد که امروز صحبت از صلح مبارزه با رسول الله است و باید همه بروند جنگ یعنی محکم امام این موضع را گرفت ولی بعد از اینکه این نامه ها دست امام رسید و رویش فکر کردند، تصمیمات عوض شد و من دیگر هیچ اطلاعی نداشتم. تا یک جمعه ای که در همین تیرماه بود که خدمت آقای هاشمی در خانه شان رفته بودم، ایشان به من گفت که ما جلسه ای خواهیم داشت و اعضای جلسه را نیز به من گفت که چه کسانی هستند و از من پرسید کس دیگری به ذهن شما می آید که کم و زیاد شوند؟ چون می خواستند اعضای جلسه را با امام مطرح کنند، بنا بود در این جلسه راجع به جنگ تصمیم گیری شود و احساس ایشان این بود که نظر امام نظر جدیدی است؛ به هر حال این موضوع به آن جلسه سران نظامی سیاسی در دفتر آیت الله خامنه ای در یکشنبه 26 تیرماه منجر شد.


جزئیات آن جلسه را به یاد دارید؟


بله، در آن جلسه اکثر اعضای دولت مخصوصاً آنهایی که در آن قرارگاه عضو بودند، حضور داشتند. فرماندهان نظامی از ارتش و سپاه و ائمه جمعه استان های مهم کشور حضور داشتند. ما در آن جلسه در خدمت شخص آیت الله خامنه ای بودیم و آقای هاشمی و مهندس موسوی که نخست وزیر بود نیز حضور داشتند. آنجا گزارشی از وضع جبهه ها و وضع جنگ و شرایطی که پیش آمده بود، داده شد.


روند این بحث این بود که دیگر جنگ را نمی شود ادامه داد و کسی که آنجا شروع به صحبت خیلی تند کرد، آقای محتشمی وزیر وقت کشور بود. (گفتند) این حرف ها چیست جنگ را نمی شود ادامه داد؟ شماها نمی توانید، بروید کنار دیگران می آیند؛ خیلی تند و عصبانی وسط صحبت ایشان حاج احمدآقا وارد شد که دید آقای محتشمی دارد تند صحبت می کند، گفت حالا ساکت باشید، بگذارید من پیام امام را برایتان بخواهنم و یک نوشته ای از امام را در آن جلسه خواندند.


آن جلسه با آنچه فرماندهان نظامی و سپاه و دولت به من گفته بودند، این بود که دیگر جنگ باید- حالا تعبیرش یادم نیست- پایان بپذیرد یا باید آتش را بپذیریم؛ آن صحبت امام که حاج احمدآقا خواندند، جلسه را از آن تنش خارج کرد و اصلاً جلسه حال و هوای دیگری پیدا کرد؛ یعنی اول تلقی می شد که مثلاً امام موافقند که جنگ ادامه پیدا کند و این طراحی آقای هاشمی و اینهاست که جنگ تمام شود. من از صحبت های آقای محتشمی این طور احساس می کردم البته از ایشان نپرسیدم ولی احساس من این بود؛ به هر حال جلسه تا بعد از نماز ظهر و ناهار ادامه پیدا کرد و عمدتاً بحث این بود که برای پایان جنگ چه کار کنیم.


وقتی این خبر را شنیدید، واکنش ها چطور بود؟


وقتی اعضای جلسه احساس کردند که نظر امام هم همین هست، یک آرامشی حکمفرما شد و هم یک حالت تسلیم، منظورم از تسلیم، قبول است؛ چرا که وقتی امام هم به این نتیجه رسیدند، دیگر کسی در اصل این حرف که باید جنگ تمام بشود، حرف مهمی نزد؛ لذا همه بحث ها این بود که شکل پایان چه باشد؛ بعضی ها می گفتند که برویم به الجزایر بگوییم که بیاید بین ایران و عراق واسطه بشود؛ این را آقای بهزاد نبوی خیلی اصرار داشت که الان اطلاع بدهیم به دولت الجزایر یک مقام الجزایری بیاید و با او صحبت کنیم که به بغداد برود و واسطه شود و به این ترتیب جنگ تمام شود؛ یک عده می گفتند که آتش بس یکجانبه را ما اعلام کنیم و اصلا ما کاری نداریم که صدام چه کار می کند؛ لذا ما اعلام کنیم که از طرف ایران ما جنگ را متوقف می کنیم.


یک نظر هم اینبود که یک قطعنامه ای وجود دارد که این قطعنامه 598 را هم که ما رد نکردیم و طرفدار این بودیم که طرف این قطعنامه برویم چرا که لااقل یک مستمسکی و دبیرکل و سازمان مللی هست و به هر حال از لحاظ مردم قشنگ تر است که قطعنامه را بپذیریم؛ ما که هیچ وقت قطعنامه را رد نکرده بودیم و نگفتیم آن را قبول نداریم بلکه همیشه در اجرای آن قطعنامه ما بحث می کردیم و می گفتیم آن بند زودتر از این بند اجرا شود واگرنه اصلش را رد نکرده بودیم.


به هر حال این بحث ها تا غروب ادامه پیدا کرد و غروب به این تصمیم گیری رسیدند که ما قطعنامه 598 را بپذیریم و اعلام بکنیم و قرار شد که آقای ولایتی- حالا نمی دانم آقای ولایتی خودش در جلسه بود یا نبود مثل اینکه نیویورک بود- و وزارت خارجه همان شب یک نامه به دبیرکل بنویسد و اعلام کند که ما قطعنامه 598 را پذیرفتیم؛ فردای آن روز ساعت 2 بعدازظهر روز دوشنبه در رادیو مسأله پذیرش قطعنامه اعلام شد و بعد آن پیام حضرت امام هم نسبت به مسأله قطعنامه و آتش بس قرائت شد.


پیام هم پیام حج بود.


بله پیام حج بود که در لابه لای آن پیام یا اواخر آن پیام بود که راجع به مسأله جنگ و آتش بس هم ایشان بحث کرده بودند.


یک نکته ای در مورد آن جلسه چون بار دراماتیک دارد برای ما؛ در آن جلسه یادتان هست که کنار چه کسی نشسته بودید؟


نه، جایش یادم هست در آن اتاق کجا نشسته بودم یعنی وارد می شدم، من سمت چپ نشسته بودم.


چون ما یک روایت دیگری هم داریم برای همین پرسیدم. آقای رفیقدوست می گفتند که شما کنار آقای رفیقدوست نشسته بودید.


یادم نیست شاید.


مکالمه ای بین تان اتفاق نیفتاد؟


اصلا یادم نیست، ایشان چه چیزی گفته؟


آقای رفیقدوست می گفتند که شما بعد از اینکه پیام امام توسط حاج سیداحمدآقا خوانده شد، اشاره کردید که فلانی بلند شو برو جنگ هم تمام شد!


یعنی به رفیقدوست گفتم بلند شو برو؟ حالا البته ما با آقای رفیقدوست ممکن است، البته یادم نیست که کنار دست من چه کسی نشسته بود، حالا ممکن است چون آدم همه چیز یادش نمی ماند، ما با آقای رفیقدوست در جبهه زیاد با هم بودیم و هم زیاد شوخی می کردیم یعنی ما در جبهه مزاح و شوخی با هم خیلی زیاد داشتیم، آقای رفیقدوست جزو عناصری بود که انصافاً برای جنگ خیلی زحمت کشید و همیشه دنبال پول و ارز بود که برود مهمات بخرد.


اتفاقا از این روایت شما خیلی هم تشکر کردند، حالا ما غیبت کردیم این را هم بگوییم که ایشان گفت این توصیفی که آقای روحانی دارند؛ اغراق است یعنی من کار آن طوری که آقای روحانی می گویند، انجام ندادم.


آن وقت یک بحث درباره وزارت و استیضاح بود که من آنجا به نماینده ها گفتم آقای رفیقدوست انصافاً در جنگ زحمت کشید؛ ما یکی دوبار با هم به جزیره مجنون رفتیم، قبل از عملیات بدر یک بار که رفتیم، ساعد بدی بود و آفتاب درست روی این لندکروز که ما رد می شدیم؛ افتاده بود؛ لندکروز هم در جبهه خیلی بد است، یعنی دشمن فکر می کند فرماندهان در آن هستند؛ من به رفیقدوست گفتم امروز ما سالم نمی رسیم و حتماً این گلوله به ما می خورد، او هم مرتب به راننده می گفت فقط گاز بده و راست هم می گفت چون اگر یک دقیقه ما معطل می کردیم، می خوردیم؛ یک آقایی هم در ماشین بود که حالا نمی خواهم اسم ببرم، اما آنچنان ترسیده و وحشت کرده بود که من می ترسیدم سکته کند از بس ناراحت بود، چون گلوله مرتب به آب می خورد، البته از روی آن پل شناور رد می شدیم و دیگر گلوله به آب اینور یا آنور می خورد، من دیدم این آقای رفیقدوست عین خیالش نیست و به من می گفت اگر مقدر شود که امروز کشته شویم، می شویم، خلاصه اگر هم باید زنده بمانیم، می مانیم. خیلی با روحیه و شجاع بود.


شب دوم عملیات بدر با آقای رفیقدوست به جزیره رفتیم؛ چون قرارگاه مقدم ما در جزیره بود؛ آن شب خیلی گلوله می آمد رفیقدوست به ما گفت که من با این ماشین یک کم بروم جلو ببینم چه خبر است، به او گفتم حاجی! کشته می شوی، آنقدر هم آتش دشمن سنگین بود احساس می کردید یک زلزله مداوم است؛ البته حالان آن نقطه ای هم که ما بودیم در جزیره تا خط مقدم مثلاً 6 کیلومتر بود و فاصله ای نداشت، ولی واقعاً اینقدر گلوله منفجر می شد حس می کردی این زمین دارد عین زلزله تکان می خورد.


رفیقدوست، اولاً آدم بسیار فعالی بود، در کار با شهامت بود و خیلی زحمت کشید و بسیار کمک کرد؛ البته فرماندهان با او دعوایشان می شد چون قول می داد و نمی توانست عمل کند، رفیقدوست تنها ایرادش این بود که زود قول می داد و می گفت شما بروید من این را برایتان تهیه می کنم و می گفت 20 روز دیگر اینجاست، حالا این 20 روز می شد 200 روز البته شوخی می کنم مثلاً 30 یا 40 روز می شد، اشکالش این بود که زود قول می داد ولی خیلی زحمت کشید.


یک سفر هم ما با هم به لیبی پیش قذافی رفتیم برای بحث های جنگ و چیزهایی که می خواستیم، رفته بودیم. به هر حال او جزو آدم هایی بود که در جنگ زحمت کشید؛ البته خیلی ها در جنگ زحمت کشیدند و واقعاً فداکاری کردند؛ انصافاً قدرنشناسی است که ما از رزمندگان عزیزمان آنهایی که با همه وجودشان در این 8 سال در جبهه بودند و تلاش کردند، یاد نکنیم. حالا هر نظری هم که داشتند واقعاً آنهایی هم که می گفتند جنگ را ادامه بدهیم چون من خیلی با آنها بحث می کردم آنها همه نظر ما را می دانستند واقعاً بر مبنای نظر امام بود و می گفتند نظر امام این است و ما جلو می رویم؛ واقعاً با خلوص و اخلاص تلاش کردند و زحمت کشیدند و هیچ کس جز خدا نمی تواند اجر آنها را بدهد؛ حتماً هم خداوند این ثواب و اجر را به همه مخلصین جبهه سپاه، ارتش، بسیج و نیروی انتظامی و همه آنهایی که به هر حال زحمت کشیدند، خواهد داد. به او گفته باشم احتمالاً با شوخی بوده ممکن است.


برگردیم به همان موضوعی که می خواستید بگویید.


می خواستم بگویم آن چیزی که امام را وادار کرد که آتش بس و قطعنامه را بپذیرد ولو اینکه همان طور که خودش فرمود برایش خیلی تلخ بود و برای اینکه زهر بود یا نوعی جام زهر برای ایشان بود؛ امام تعارف یا اغراق و مبالغه نمی کرد و واقعاً این بود یعنی برای امام این کار نوشیدن یک زهر بود، به اعتقاد من امام دلش می خوسات این جنگ پایانش با آزادی مردم عراق یا حداقل امید به آزادی مردم عراق باشد، یعنی زمانی ما جنگ را تمام کنیم که یا صدام ساقط شه یا دیگر با ادامه شرایط صدام ساقط خواهد شد و مردم عراق آزاد خواهند شد؛ امام دید که این در دسترس نیست؛ یعنی اگر هم در دسترس باشد، یک جنگ طولانی تری باید پیش رو داشته باشیم و هم تلفات بالایی را باید تحمل بکنیم لذا برای امام سخت بود این پذیرش تلفات زیاد و زمان طولانی جنگ.


ضمن اینکه از مجموعه شرایط امام حس می کرد که این کار شاید با این روحیه و امکانات و وضع اقتصادی کشور و وضع اجتماعی دیگر عملی هم نباشد؛ برای امام خیلی سخت بود من نظر شخصی ام این است امام تا روزی که حس می کرد ادامه جنگ با آن هدف بلندش که تنبیه صدام و هم تنبیه متجاوز و هم مصون کردن کشور از حملات احتمالی بعدی دشمنان و هم آزادی مردم عراق بود، شدنی است؛ البته با شهامت شهیدان در حد عادی با فشار بر مردم در حدی که مردم بتوانند تحمل کنند امام ادامه داد و آن لحظه ای که دید نمی شود یا اگر هم شدنی است با یک تلفات بالا و سختی های بسیار بالایی امکانپذیر است، امام از آن  نظرش برگشت.


به اعتقاد من، بازگشت برای امام آسان نبود ولی شهامتی که امام برای پذیرش قطعنامه 598 نشان داد، از شهامت جنگیدن با آمریکا و دنیا کمتر نبود؛ صلح یک شهامتی نیاز دارد که گاهی از جنگ سخت تر است، تصمیمش لااقل سخت تر است یعنی ما همه شهامتها و شجاعت ها را برای امام حسین(ع) ذکر می کنیم که البته این طور هست و او مظهر شهامت است مظهر آزادگی و ایثار و فداکاری است ولی شهامت امام حسن(ع) هم خیلی بالا بود؛ یعنی امام حسن(ع) در برابر یک آدمی مثل معاویه حاضر به نوعی مصلحت دنیای اسلام و امت اسلام است؛ من فکر می کنم آن شهامتی که امام حسن(ع) از خود نشان داد، در یک ترازویی بگذاریم خیلی کمتر از شهامت امام حسین(ع) در روز عاشورا نبود. حالا البته شکلش فرق می کند امام هم کار حسنی کرد هم کار حسینی؛ امام(ره) هم در جنگ شهامت حسینی از خودش نشان داد و هم در صلح شهامت حسنی از خودش نشان داد و واقعاً همان طوری که می گفت، تابع تکلیف بود و تکلیفی را که احساس می کرد به دنبالش می رفت، حالا این که چه می شود، مردم چه می گویند، تاریخ چه قضاوت می کند، این برای امام اهمیتی نداشت و امام به این دلیل پذیرفت.


در پایان من این جمله را بگویم که خداوند خواست با آبرومندی بسیار بالایی جنگ پایان بپذیرد. اگر 27 تیرماه که ما قطعنامه 598 را اعلام کردیم همان روز صدام هم قبول می کرد و می گفت من قبول دارم و 28 تیرماه آتش بس برقرار می شد، ممکن بود در دنیا و جوان های امروز ما اینجور قضاوت کنند بگویند رزمنده های ما در برابر صدام در برابر کمک دنیا و اسلحه شرق و غرب نتواستند.


یعنی صدام 598 را که ما قبول کردیم، او قبول نکرد و اتفاقاً آمد شروع به یک عملیات گسترده در جبهه کرد، صدام احساس کرد که ما از لحاظ روحی شکست خوردیم و دیگر توان نداریم و فکر کرد یک فرصت طلایی است.


برای او آخر تیر و مرداد سال 67 را به روزهای اول جنگ تشبیه می کنم، یعنی چطور روزهای اول جنگ صدام با آن امید حمله کرد که همه جا را بگیرد همین حالت برای صدام پیش آمد که الان همان 31 شهریور 59 است و می تواند حمله کند تا اهواز را هم بگیرد دیگر این دفعه نه خرمشهر و آبادان و حتی اهواز را هم بگیرد و حتی منافقین را تحریک کند که بیایند حکومت تهران را ساقط کنند یعنی همان آرزوهایی که اول داشت که خوزستان را اشغال، حکومت تهران را سرنگون کند به آن امید رسید و آن شوری که به وجود آمد شما ببینید بعد از 27 تیر وقتی امام آن اعلامیه را داد همان پیام حج را که در آن بحث آشت بس هم بود من کاملاً یادم است آن روزها دیگر چون ما هنوز رئیس ستاد پشتیبانی جنگ بودیم دیگر تمام فشارها این بود آقا به ما لباس برسانید به ما پوتین برسانید آنچنان هجومی از سوی مردم به سمت جبهه بود که تمام رزمنده ها راه افتادند و هرکس یک بار جنگ رفته بود و خیلی آنهایی که هیچ وقت جبهه نرفته بودند، راه افتادند.


یعنی این مظلومیت امام همه را تکان داد، همه مردم پای رادیو اشک ریختند و گریه کردند. من در یک جمع کوچکی بودم، آنها نمی دانستند که قطعنامه را می خواهیم بپذیریم. وقتی رادیو اعلام کرد، من دیدم مثل مادر جوان مرده گریه می کنند به سرشان می زنند و جوی درست شد که آیت الله خامنه ای به جبهه جنوبی و آقای هاشمی به جبهه غرب رفتند.


همه فرمانده ها، همه رزمنده ها در برابر عراق رشادت به خرج دادند، ایستادگی کردند و ثابت کردند که قادرند در آن شرایط صدام را شکست بدهند و او را به نقطه مرزی در جنوب برگرداندند. این دفعه صدام تا نزدیک اهواز آمده بود؛ یعنی خداوند خواست با یک زیبایی و با پیروزی رزمندگان این جنگ پایان پذیرد.


این فضا نمی توانست با یک تبلیغات قوی قبل قطعنامه اتفاق بیفتد؟


خدا صدام را خام کرد، منافقین را فرستادند به سمت اسلام آباد و شرایط خاصی پیش آمد؛ آقای هاشمی در کرمانشاه بود که منافقین رسیدند، من تلفنی به آقای هاشمی گفتم اینها نزدیک تان هستند، خوابیده بود به ایشان گفتم از خواب بیدارشان کنید. گفتم اینها آمدند نزدیک شما در کرمانشاه هسنتد، گفت خب باشند حالا یگر بهتر این است که همین جا بمانم یعنی در همین کرمانشاه. فرمانده جنگ هم در خود کرمانشاه بود، چه رشادت خوبی بچه های سپاه و ارتش و هوانیروز نشان دادند و نیروی هوایی چه کار بزرگی کرد؛ از ساعت 5 صبح بمباران نیروی هوایی در منطقه غرب شروع شد و عملیات مرصاد که اوایل مرداد بود دیگر با این که هر دو پایگاه در همدان و دزفول بمباران شد و بمب های تأخیری هم ریخته بودند که لحظه به لحظه منفجر می شد روی باندها تا رفتند اینها را جمع کردند، مقداری طول کشید ولی در عین حال از ساعت 9 صبح دومرتبه پرواز هواپیماها شروع شد که امام هم از فرمانده نیروی هوایی و از فرمانده هوانیروز در عملیات مرصاد به ویژه تشکر کردند؛ چرا که همین نیروی هوایی و هوانیروز ارتش انصافاً کار بزرگی کرد.


رزمندگان ما در مرداد 67 به اعتقاد من یک حماسه ای را آفریدند معادل حماسه های بزرگ جنگ، معادل فتح خرمشهر، معادل فاو کار بزرگی کردند یعنی به دنیا نشان دادند که ما همان هستیم ما اگر امام بگوید بجنگید، همان هستیم.


کار به جایی رسیده بود که دیگر اواسط مرداد بعضی ها می گفتند که اگر امام اجازه بدهد به خاک عراق برویم. کار به اینجا رسیده بود یعنی روحیه ها درست معکوس آنچه که بعد از فاو بود حالا برعکس شده بود، روحیه بالا بلند با شهامت و عراق در شرایط قوت بزرگ ما آمد و قبول کرد؛ البته آن وقت هم قوت داشتیم ولی شرایط وقتی که برای همه مشهود بود دیگر همه می دیدند، دنیا می دید، غرب می دید، شرق می دیدی، خود عراق می دید و مردم ما شاهد بودند که وقتی عراق آتش بس را در 29 مرداد 67 پذیرفت، روز اوج پیروزی های رزمندگان ما و اوج روحیه آنها در جبهه های جنوب و غرب بود.


خداوند به خاطر آن دل سوخته امام و به خاطر دل پاک رزمندگان و خون شهدا خواست که روزهای پایانی جنگ با عزت والای رزمندگان ما و با پیروزی درخشان رزمندگان و امت ما پایان پذیرد که الحمدلله یک افتخاری در نهایت برای نظام جمهوری اسلامی شد. حالا با اقدامات بعدی سیاسی و اینها کار به جایی رسید که یک وجب از خاک ما در اشغال دشمن باقی نماند. الحمدالله همه اسرای ما سرافرازانه به کشور بازگشتند. خانواده های شهدا با غرور و افتخار این جنگ 8 ساله را و این دفاع 8 ساله را پشت سر گذاشتند و در تاریخ یک رکوردی ثبت کردیم و نشان دادیم ملت ایران و رزمندگان اسلام در برابر تجاوز سر فرود نمی آورند و در برابر تجاوز می ایستیم و مقاومت می کنیم. خداوند هم البته در همه مراحل یاری کرد کمک کرد نصرتش را شامل حال رزمندگانش کرد؛ به نظر من روزهای آخر جنگ روزهای شیرینی بود و با شیرینی این جنگ و با عزت ما الحمدلله پایان یافت.


در صحبت هایی که فرمودید، با توجه به این تفسیر امام حسن(ع) که گفتید که تفسیر زیبایی بود فکر می کنید این مسأله که فرماندهان نظامی و کسانی که تا دیروز می جنگیدند دیگر نمی خواستند بجنگند، در تصمیم امام اثر داشت؟ من گزارش های سال 66 را نگاه می کردم، راوی قرارگاه خاتم گفته بود فرماندهان خسته اند همه شهید شدند، این تیتر گزارش است.


اگر هم بگوییم خستگی وجود داشت، اینها مال همان بعد از سقوط فاو است در واقع.


نه در همان مقطع پذیرش قطعنامه را عرض می کنم.


من در صحبت هایم هم اشاره کردم و گفتم؛ ببینید در جنگ درست ما می گوییم عراق اسلحه داشت و اینها همه مؤثر است؛ پشتیبانی سیاسی داشت درست است، به او پول و امکانات می دادند، همه اینها درست است اما اصل روحیه است، روحیه هر طرف باقی بماند پیروز جنگ است و هرکس روحیه ببازد، شکست خورده است.


من برای سقوط فاو خیلی اهمیت قائلم. همان زمان هم من در جلسات به آقای هاشمی و در جلسه سران قوا گفتم که سقوط فاو مهم نیست شاید هم آن وقت تعبیر به سقوط روحیه کردم ولی ضربه ای که به روحیه رزمندگان ما خورد، خیلی مهم است، باز حالا فاو مهم نیست مثلاً می شود رفت فاو را گرفت یا جای دیگر را گرفت، آن عملیات خیلی تأثیرگذار شد و ما هم در مقام عمل این را دیدیم حالا درست است که ما می گوییم دشمن از سلاح شیمیایی استفاده می کرد این حرف ها درست است که امریکا به جنگ ما آمده بود و در خلیج فارس حتی هواپیمای مسافربری ما را زد و جبهه ما گسترش پیدا کرد و کل جزایر خلیج فارس را فراگرفت و یک بار بزرگی بر دوش ما آمد؛ سپاه یک جا در خلیج فارس می جنگید، یک جا برای کشتی می جنگید، یک جا برای قایقش می جنگید، یک جا برای جبهه اش می جنگید؛ هیچ کدام قابل انکار نیست و همه اینها هم تأثیرگذار است اما اصل آن روحیه است و لذا شما می بینید همین صدام، سلاح شیمیایی و کمک همه دنیا را دارد ولی ما در مردادماه 67 پیروزیم؛ همه جا، چرا ما پیروزیم؟ وقتی امام آمد آن پذیرش قطعنامه را با آن لحن اعلام کرد و همه را تکان داد، یک چیزی دیگری شد؛ این شور را من حس می کردم. وضعی که نماینده ها پیدا کرده بودند، همه به سمت جبهه می رفتند.


ما یک روزهایی بود که در مجلس اعلام می کردیم چه کسی حاضر است این هفته به جبهه برود، لیست را به زور پر می کردیم خلاصه مخصوصاً بعد از آن سقوط هواپیمای شهید محلاتی یک کم مشکل هم پیدا کرد ولی آن روزها اصلاً این بحث ها نبود، همه جبهه بودند همه می دویدند، به اعتقاد من آنچه که باز برگشت و ما را پیروز کرد درهفته های آخر جنگ، آن روحیه روزهای اول جنگ بود و خدا را ما شکر می کنیم.


شاید هم خداوند می خواست به ما نشان دهد که همه چیز دوست اوست و خداوند آن روحیه ای را به رزمندگان ما برگرداند واقعاً در ماه مرداد یک جا این حرف ها را نمی شنوید که کسی گفته باشد من خسته شدم هیچ جا نیست همه جا با روحیه همه جا با اقتدار و این نشانگر این است که اولاً نفوذ کلام امام چقدر است، عشق رزمندگان به امام چقدر است، این دال بر عشق به امام است دیگر امام وقتی اینجوری اظهار ناراحتی کرد، همه را تکان داد و نشان داد ملت چه عشقی به امام داشت؛ این نشان می دهد که امامی که 8 سال جنگ را رهبری کرده به عنوان فرمانده کل قوا اینقدر محبوب است، آن روزی که می گوید جنگ را تمام کنید، دیگر باید همه خوشحال باشند چرا همه گریه می کردند؟ پس چون امام گفت من جام زهر را نوشیدم دیدند امام با ناراحتی با اکراه این راه را برگزیده است، مثل صلح امام حسن(ع)، لذا این یک خروش و یک موجی را به وجود آورد و آن موج بود که دو مرتبه می بینیم که غرور، حماسه و پیروزی می آفریند؛ بنابراین می توانم بگویم که پایان جنگ ما پایان خوشی بود ولو اینکه روزهای سخت، فراز و نشیب های زیادی در جنگ داشتیم، روزهای پیروزی و عدم موفقیت هم داشتیم ولی اولش با خوبی شروع شد با مقاومت مردم و ایستادگی مردم و پایانش هم به خوبی تمام شد. خداوند به همه ما توفیق بدهد که پاسدار خون شهدا باشیم و بتوانیم این کشور و این نظام را ان شاءالله حفاظت و حراست کنیم.


منبع: ماهنامه رمز عبور، شماره چهارم

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

کشتی‌آرای: سکه 80 هزار تومان گران شد

بازار سرمایه رشد ۸۰ درصدی را تجربه کرد

آخرین خبرها از تغییر قیمت نان

چرا ۴۰۰ هزار تومان برای همه کارکنان واریز نشد؟

گوجه‌سبز کیلویی ٤٠٠هزار تومان!

92 تن گوشت گرم از قزاقستان وارد کشور شد

بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی کاهش یافت

اختلاس ۷۰۰میلیاردی یکی از مدیران آبفای تهران

فرابورس افت شاخص بورس را جبران کرد

جدیدترین قیمت سکه و طلا در بازار

ناگفته هایی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌در خصوص‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ کاشت مو به‌‌‌‌‌ روش روز دنیا‌‌‌‌

تبریک سردار اشتری به فرمانده جدید سپاه

عمران خان: الان مترجم نیاز نبود اگر...

کمک‌های عراق صدای رسانه‌های عربی را درآورد

طرح حمایت از سپاه در مقابل آمریکا اصلاح شد

اکرمی: اگر آمریکا ادب داشته باشد، باید تعجب کرد

تخریب ویلای دختر وزیر سابق از سر گرفته شد

پیام فرمانده ارتش به فرمانده جدید سپاه

هشدار فرمانده نیروی دریایی سپاه برای بستن تنگه هرمز

ماجرای قتل در پرونده میلیاردی؛ دادگاه موسسات اعتباری جنایی شد

انفجار دوباره در پایتخت؛ سریلانکا آرام نمی‌گیرد

افشای نمونه‌ای از دیکته‌های آمریکا بر دولت لبنان

مسئول انفجارهای اخیر در سریلانکا مشخص شد

تهدید علنی ترکیه توسط سناتور آمریکایی

ضرب و شتم وزیر سابق الجزایری در پاریس

شاه بحرین ترسید

موشک یمنی آل‌سعود را غافلگیر کرد

درگیری شدید میان مردم و پلیس در گرجستان

لحظه ورود یکی از مهاجمان انتحاری حملات سریلانکا به کلیسا

نتیجه موسولینی آستین‌ها را بالا زد

طوفان، تایلند را درنوردید

برف بهاری ارتفاعات مازندران را سفیدپوش کرد

خاطر جمعی رئیس انجمن متخصصان بیماری‌های عفونی درباره ملخ‌ها

سرقت موبایل در روز روشن!

استانی که سیلاب بی‌سابقه در 50 سال گذشته را تجربه کرد

تصاویر ورود نیروهای جهادی به روستاها

گزارشی از هجوم ملخ‌ها به سیستان و بلوچستان

تغییر مکان افتتاحیه نمایشگاه کتاب تهران با تاکید رییس‌جمهور

انتصاب ریاست شورای عالی مدیریت بحران کشور به رئیس‌جمهور واگذار شد

اجرای طرح امنیت و انضباط اجتماعی در پایتخت از امروز