رصد

کد خبر: ۸۷۶۵۳
تاریخ انتشار: ۰۶ تير ۱۳۹۵ - ۱۱:۲۳

سعید حجاریان


1-    خوشحالم که کتاب معتبر نورث، در سایه خشونت به فارسی ترجمه شده است. ترجمه این اثر یک اتفاق است. نورث فاصله گیری جالب توجهی نسبت به ادبیات کلاسیک توسعه و دموکراسی دارد. دیدگاه نورث با نظریات کلاسیک مدرنیزاسیون نظریات وابستگی نظریات نو وابستگی، حتی مکتب والرشتاین و نظام نوین جهانی و دیگر مکاتب رایج توسعه فاصله دارد. موضوع مورد توجه نورث، نحوه تعامل نخبگان در جوامعی با دسترسی بسته است. او با استفاده از نظریه بازی می خواهد توضیح دهد که چگونه می توان به یک بازی برد- برد رسید. در واقع می گوید نخبگان همگی به دنبال رانت اند و چه می توان کرد که به صورت برد-برد بتوان رانت های موجود را به گونه ای توزیع کرد که ثبات و امنیت ایجاد کند و توسعه را پیش ببرد. نورث از یک مدل ساده دو نفره آغاز می کند و نشان می دهد که چگونه می توان بین دو نفر پیمان ایجاد کرد بدون آن که لزوماً دموکراسی ایجاد کند. حتی با مافیا هم می توان پیمان بست و نورث می گوید اگر مافیا هم ایجاد امنیت کند می تواند در این پیمان قرار گیرد.


نورث معتقد است که باید از خشونت کاست و زیر سایه امنیت کم کم باید شروع به نهادسازی کرد و نهادهایی ساخت تا این پیمان مستدام باشد. مطابق این تئوری جوامعی مانند برزیل و کره جنوبی که توانسته اند نهاد بسازند، به دموکراسی پایدارتر و توسعه و پیشرفت رسیده اند و جوامعی که نتوانسته اند نهادسازی کنند به گذشته بازگشته اند و عقب گرد داشته اند. همه نخبگان به دنبال حداکثر کردن رانت خود هستند اما باید به آن ها باوراند که مطابق نظریه بازی سودشان در شیوه ای از بازی است که طرف مقابل شان هم برنده باشد.


2-    من پیشتر از راهبرد فشار از پایین و چانه زنی در بالا سخن گفته ام. نورث و همکارانش چندان کاری به پایین ندارد و بیشتر بر چانه زنی ها متمرکزند. برخی ممکن است از این زاویه، این ایده را نقد کنند. اما آن ها هم ممکن است بگویند ابتدا باید ثبات ایجاد کرد و بعد از آن است که می توان نهادسازی کرد و جامعه مدنی را ساخت. تا امنیت نباشد، مسیر توسعه و گسترش سازمان ها هموار نمی شود و رانت های نامولد تبدیل به مولد نمی شوند. از همین روست که نورث به دنبال کم خشونت ترین راه ممکن است و راه رشد غیرخشونت آمیز را توصیه می کند. اگر وسوسلوف راه رشد غیرسرمایه داری را مطرح کرد و از صنعتی شدن بدون ورود به سرمایه داری سخن گفت و معتقد بود کشورهای جهان سوم می توانند سرمایه داری را دور بزنند و بدون آن که از سرمایه داری بگذرند، از فئودالیسم به صنعتی شدن برسند؛ این کتاب هم راه توسعه غیرخشونت آمیز را دنبال می کند و در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه می توان توسعه پیدا کرد بدون آن که وارد دالان خشونت شد. کشورهایی مانند فرانسه که از طریق انقلاب به توسعه رسیدند، از یک دالان خشونت گذشتند. اما نورث و همکارانش می خواهند راهی را نشان دهند که جوامع به توسعه برسند بی آن که وارد دالان خشونت شوند.


همچنان که کره جنوبی در ابتدا واجد دموکراسی نشد اما توسعه پیدا کرد و تا زمان ریاست جمهوری پارک در الگوی دسترسی محدود باقی ماند.


3-    ایده نورث ایراداتی هم دارد. نورث به دنبال ارائه یک الگوی ثابت است و می گوید همه کشورهای با دسترسی محدود باید راه مشخصی را بروند. یک مشکل نظریه نورث همین است که نگاهی خطی به توسعه دارد. نورث همچنین جامعه را به صورت شبکه توزیع رانت در یک سیستم حامی پرور و شبکه ای از حامیان می بیند. مطابق این تعریف، پاترون ها و نخبگان هر یک نظام حامی پروری خودشان را دارند و یک نظام نخبه- حامی در جامعه درست می شود. حامیان تا اعماق جامعه وجود دارند، چون پاترون ها برای بسیج نیروی شان به آن ها نیاز دارند. نورث معتقد است که رانت تنها در میان نخبگان تقسیم نمی شود بلکه از طریق شبکه حامی پروری به اعماق جامعه هم می رود و فرودستان هم از آن بهره مند می شوند. در واقع جامعه ای که نورث توصیف می کند نظامی عمودی دارد، برعکس سخن مارکسیست ها که معتقدند جامعه دارای یک نظم افقی است و در آن با طبقات مختلف روبه روییم. اگر بپذیریم که پرولتار یا تحت لوای بورژوازی نیست بلکه دشمن یکدیگرند و بین شان درگیری دائمی است نمی توانیم توزیع رانت به صورتی را که نورث تبیین می کند توضیح دهیم. چنان که پیشتر هم اشاره شد، نورث به توسعه از بالا می نگرد و به فرادستان می پردازد و برای مردم و نهادهای مردمی یا مثلاً بورژوازی نقش زیادی در روند توسعه قائل نیست و توجهی به جنبش های اجتماعی ندارد. نورث و همکارانش یک نکته دیگر را هم تعمداً یا سهواً نادیده گرفته اند و آن تأثیر کشورهای توسعه یافته قدرتمند بر مناسبات داخلی کشورهای غیرتوسعه یافته است. اگر عامل خارجی نبود آیا کودتای بیست و هشتم مرداد اتفاق می افتاد؟ یا چرا علی امینی به سراغ آمریکایی ها رفت و با آن ها بست؟ ورود آمریکایی ها به عراق و هم پیمان شدن شان با شیعیان به جای سنی ها چه تأثیری در روند توسعه عراق داشته است؟ حضور انگلستان در هند آیا اثر مثبتی بر توسعه آن داشته است؟ چرا در افغانستان اشرف غنی با آمریکا و عبدا... با انگلیس بسته است؟ چرا طالبان به قطر و عربستان سعودی نزدیک می شود؟ در چارچوب نظریه نورث به تأثیر نیروهای خارجی توجهی نشده است.



*******************



درس های نورث برای ایران

محسن میردامادی، مترجم کتاب / کتاب در سایه خشونت می تواند آموزه های مهمی برای ایران داشته باشد. داگلاس نورث وهمکارانش در این کتاب به بسط و آزمون چارچوبی نظری در اقتصاد سیاسی می پردازند که خشونت آشکار و پنهان را در جوامع دسترسی محدود مورد توجه قرار می دهد و عامل جلوگیری از روز این خشونت را توزیع رانت میان سازمان های دارای ظرفیت خشونت می داند. در این چارچوب راه گذار به جوامع دسترسی باز نه حذف این رانت ها بلکه مولد ساختن آن ها ذکر می شود. چرا که حذف رانت ها می تواند سبب بروز خشونت در این جوامع شده و با ایجاد بی ثباتی مسیر حرکت به سوی توسعه و دموکراسی را دورتر سازد. از نظر این چارچوب، واداشتن سازمان های دارای قدرت به عدم حذف یکدیگر و افزون دیدن منافع شان از توزیع رانت میان خود در شرایط صلح است که می تواند مسیر ثبات را در این جوامع هموار سازد و در عین حال مقدمه ای برای تعریف قواعدی مشترک میان فرادستان فراهم آورد تا تعارضات خود را براساس آن حل و فصل کنند. تعریف این قواعد مشترک و تن دادن فرادستان به آن، درآمدی بر حاکمیت قانون در این جوامع است که افزون شدن روزافزون رانت ها و نیاز به سازمان های غیرشخصی پیچیده تر برای توزیع آن می تواند چتر حاکمیت قانون را گسترده کند و به تدریج اقشار بیشتری را دربرگیرد. به علاوه تسهیم رانت می تواند برخی سنگ اندازی ها در راه توسعه اقتصادی در این جوامع را محدود کند. برای مثال در این کتاب به نمونه شیلی اشاره شده است که در دولت دموکراتیک پس از پینوشه ارتش ده درصد عواید مس را طلب می کرد و دولت هم به او این رانت را اعطا می کرد تا در امور دیگر دخالت نکند و این سیاست موفق بود آن چنان که اقتصاد شیلی ان قدر رشد کرد که ده درصد عواید مس در آن میزان قابل توجهی شمرده نمی شد. عامل دیگری که در این چارچوب می تواند بر ترکیب ائتلاف مسلط حاکم بر هر جامعه اثر بگذارد ماهیت رانت در آن جامعه است. تغییر ماهیت رانت چه بسا به شکل گیری ائتلاف جدیدی از فرادستان بینجامد و قواعد مشترک تازه ای به وجود آورد. آن چه در این میان اهمیت دارد یافتن سیاست هایی است که علاوه بر ترغیب فرادستان حاضر در ائتلاف مسلط به دست نبردن به خشونت مجال و فضای بیشتری در عرصه سیاسی و اقتصادی به آنان که خارج از این ائتلاف قرار می گیرند دهد و نهادهای اقتصادی – سیاسی را فراگیرتر سازد. این مسیری است که به ادعای نویسندگان کتاب زمانی جوامع دسترسی باز طی کرده اند. همان طور که انگلستان در طول چند قرن این راه را گذراند. حرکت در این مسیر در طیف جوامع دسترسی محدود از شکننده تا بالغ و رسیدن به شرایط آستانه ورود البته راهی بی بازگشت نیست و احتمال عقب گرد از این مسیر وجود دارد. لذا در بزنگاه های تاریخ هوشمندی عاملیت ها در عرصه سیاسی و اقتصادی و هوشمندانه بودن خط مشی هایی که تجویز می شوند از اهمیت بالایی برخوردار است و می توانند سرنوشت جوامع را تغییر دهند. باید توجه داشت که بازتر شدن جوامع دسترسی محدود ناشی از انتخاب اعضای ائتلاف مسلط نیست بلکه ناشی از شرایطی است که آن ها را وادار به مولد ساختن رانت ها و حاکمیت فراگیرتر قانون و پذیرفتن دسترسی اقشار بیشتری از جامعه به امکان سازمان یابی در عرصه سیاست و حفظ حقوق شان در عرصه اقتصاد می کند. در حال حاضر اندیشیدن به چنین بحث هایی از نیازهای کشور است.


منبع: ماهنامه اندیشه پویا، شماره 35

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

وجود 400 هزار واحد مسکن مهر ناتمام در کشور

پُست جدید برای نعمت زاده

آخرین وضعیت حذف سه صفر از پول ملی

تجویز نسخه برای اجاره مسکن

تاریخچه پلاک خودرو در ایران

جدول گرانی ۵۶کالای اساسی؛ سیب روی گوجه را سفید کرد!

وزیر به نعمت زاده پست داد

چرا فشار دلار در این روزها می‌افتد؟

سوال ورزشی از زنگنه

اصلی‌ترین کالاهای صادراتی ایران کدامند؟

حجت الاسلام رئیسی: در قضیه برخورد با فساد هیچ خط قرمزی نداریم

توصیف جالب رهبر انقلاب از قدرت پوشالی آمریکا

هشدار رئیس اسبق سیا درباره شاخ و شانه کشیدن برای ایران

گوشه از اتهامات عجیب تهیه کننده سریال شهرزاد

زنگنه: نمی‌توانم درباره درخواست‌های نفتی از اروپا صریح صحبت کنم

دیدار جمعی از شاعران و اهالی فرهنگ با رهبر انقلاب

دفاع سعید جلیلی از ادامه یافتن جلسات «دولت در سایه»

نظر کارشناس بی بی سی درباره جنگ ایران و عراق

ادعای عضو مجمع تشخیص درباره CFT و پالرمو

گفت و گو با کاظم دارابی متهم ایرانی بی‌گناه پرونده میکونوس

واکنش حماس به نشست اقتصادی بحرین

شیطنت آمریکا در تنش بین ترکیه و قبرس

کمدین معروف اوکراینی امروز رئیس جمهور شد

نقش پنهان و آشکار اوباما در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا

پایان جنگ تجاری آمریکا با کانادا

300 هدف عربستانی در انتظار خشم انصار الله

دستگیری ۵۴ تن در ترکیه به اتهام همکاری با پ.ک.‌ک

توقف کشتی سعودی حامل سلاح در ایتالیا

آخرین نظرسنجی ها و حواشی انتخابات هند

شکاف طبقاتی در انگلیس؛ نهادهای اقتصادی هشدار دادند

نوزاد دیگری‌‌‌‌‌ در سفر اسنپ به دنیا آمد

نشست زمین به دلیل بارش شدید باران در جوانرود

درخواست پلیس راه برای زیاد شدن نرخ جریمه‌ها

آیا راهی برای پایان تخلفات مدارس وجود دارد؟

فرهنگستان زبان، از فروغی تا امروز

اجلاسی برای پاسبانی از سلامتی جهانی

سنت شلیک توپ در لحظه افطار در بوسنی

ضرب زخمه ناکوک بر گوش مدرسه

دستگیری زن سارقِ عابر بانک‌ها در متروی تجریش

بارش شدید باران در ایذه