رصد

کد خبر: ۹۱۷۴۰
تاریخ انتشار: ۲۱ مرداد ۱۳۹۵ - ۱۰:۰۰

9 فرمان رئیس دولت همه را به تکاپو واداشته است اما، تا آنجا که به اصحاب رسنه مربوط می شود فرمان نهم حرف های بیشتری برای گفتن دارد. با عزم دولت برای ساماندهی نظام شفافیت اطلاع رسانی وق آن رسیده که مطبوعات هم به عنوان ابزار قدرتمند شفافیت نفسی تازه کنند. دکتر هادی خانیکی عضو هیئت علمی و مدیر روه رتباطات دانشکده ارتباطات علامه طباطبایی معتقد است با اختلالی که در نظام ارتباطی و اطلاع رسانی کشور رخ داده و نقش نظارتی مطبوعات را تضعیف کرده است، گسترش فساد دور از انتظار نیست. می گوید وقتی فساد شکل بگیرد و فراگیر شود و جامعه و نهادهای اجرایی را درگیر کند رسانه نیز از نفوذ فساد در امان نخواهد ماند، به همین دلیل اصلاح وضعیت موجود نیازمند الزامات متعددی است که توانمند ساختن رسانه ها تنها یکی از آنهاست. رئیس انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات یادآور می شود ابزار مهم مطبوعات برای مقابله با فساد روزنامه نگاری تحقیقی است. شیوه ای که با جنجال آفرینیو روزنامه نگاری زرد نسبتب ندارد و اساس آن بر تحقیق و گفت و گو و نقد منصفانه است.


-- علی مطهری می گوید از سال 88 به بعد، با بسته شدن فضای مطبوعات و سایر رسانه ها فساد هم افزایش پیدا کرده است. این تحلیل را چقدر مطابق با واقعیت می بینید؟


اساساً بین شفافیت و آزادی جریان اطلاعات با کنترل و کاهش فساد نسبت و رابطه وثیقی وجود دارد. این راهم تجربه ها جهانی ثابت کرده، هم تجربه ملی در طول تاریخ نشان داده است. وقتی که عضو عمومی حوزه گشوده و فعالی نباشد و مطبوعات و رسانه ها نتوانند نقش نظارتی خود را ایفا کنند، فساد که پدیده ای است که در فضاهای بسته و تاریک شکل می گیرد، گسترده تر خواهد شد. به نظر من صحبت های آقای مطهری از این نظر که معطوف به وضعیت نابسامان مطبوعات و رسانه ها در فاصه سال های 88 تا 92 است تحلیل درستی است. مطهری، در عمل هم نشان داده است که به عنوان یک نماینده مسئول و شجاع آنچه می بیند را پرده پوشی نمی کند و در جهت اصلاح هم فرآیندهای اجرایی و سیاسی و هم فرآیندهای اجتماعی نظر خودش را مطرح می کند و به همین اعتبار هم زمینه ای را برای بحث و نقد باز می گذارد. اما می شود در جهت تأیید دیدگاه ایشان بعی از تحقیقات و اسناد تاریخی را هم افزود. خاطرم هست یکی از اقدامات پر سر و صدایی که سال های قبل از انقلاب انجام گرفت طرحی با عنوان مبارزه با فسادهای دولتی بود که منجر به دستگیری بسیاری از چهره های سرشناس از میان صاحبان صنعت و حتی مدیران دولتی شد. در همان زمان هم احتمال موفقیت یا عدم موفقیت این طرح در حوزه های سیاسی و اجتماعی مورد بحث قرار گرفت. بیشترین نقدی که به طرح وارد شد این بود که به دلیل بسته بودن فضای حوزه عمومی و فقر آزادی مطبوعات، طرح به موفقیت نمی رسد. تجربه تحقیقاتی دیگری هم توسط یکی از جامعه شناسان، دکتر محمود شهابی انجام گرفت و نتایج آن در ییک از شماره های فصلنامه باطرسی منتشر شد. یافته های این پژوهش هم در خور توجه است. دکتر شهابی در این مطالعه از نزدیک با کسانی که به دیل فساد مالی در زندان بودند مصاحبه کرده بود. افراد صاحب نام و صاحب ثروت دو عامل را به عنوان علت ارتبکاب به جرم و تخلف مالی ذکر کرده بودند. یک عامل، اطمینان از دیده نشدن کارشان یا مخفی ماندن تخلفشان بود و عامل دیگری احساس غبن، که گویا در فرصت اندکی باید عقب ماندگی های خودشان را جبران می کردند. این ها همه نشان می دهد ضعف یا فقر فضای آزاد و نقاد، اگر نگوییم که مولد فساد است می توان گفت که موید و مروج فساد است.


-- پس در وجود رابطه معکوس بین آزادی رسانه ها و فساد تردیدی نیست. اما بخشی از صحبت های آقای مطهری تأکید دارد که فساد پس از سال 88 شدت گرفته است. یعنی باید بپذیریم که در این مدت عملکرد نظارتی مطبوعات به قدری تضعیف شده که به افزایش فساد انجامیده است؟


اگر بخواهم بر اساس مشاهداتم قضاوت کنم، می گویم وضعیت مطبوعات و رسانه ها بعد از دوران نسبتاً آزادی که در دولت اصلاحات داشتند، اساساً در دولت نهم و دهم رو به افول گذاشت، محدودیت ها بیشتر شد و اعمال نظرهای سیاسی و جناحی افزایش پیدا کرد. طبیعتاً در دولت دهم شدت پیدا کرد. اما نمی توان گفت صرفاً به دلیل کمتر شدن آزادی های مطبوعات و دیگر رسنه ها، جریان آزاد اطلاعات و شفافیت محدود شد. این دلیل قطعاً موثر بوده ولی دلایل دیگری هم وجود دارد. به نظر من وقتی که فساد شکل بگیرد و فراگیر شود، به تعبیر اقتصادی اش به صورت سیاه و ساختاری در بیاید طبیعتاض رسانه ها هم از نفوذ فساد در امان نخواهند ماند. یعنی وقتی که قانون گریزی و فساد شگل بگیرد و رشد کند، یکی از اولین جاهایی که اثر خودش را نشان می دهد، در نهادهای ارتباطی و رسانه ای است.


از طرف دیگر ما با ضعف جامعه مدنی رو به رو هستیم. از ضعف سازمان های مردم نهاد بگیرید تا تشکل ها و احزاب و گروه های سیاسی. هر وقت که روه های سیاسی و جریان های سیاسی با محدودیت مواجه می شوند و سطح مشارکت و رقابت سیاسی پایین می آید، باز هم بار این ضعف و نارسایی روی دوش رسانه ها می افتد. به عبارتی انتظار از رسانه ها بالا می رود در حالی که متناسب با این انتظار، آزادی عمل و وضعیت مناسبی ندارند. با یک مطالعه تاریخی به راحتی می توان دید طی این سال ها، رسانه های آزاد و مستقل و غیردولتی، دچار انواع تنگناها و مشکلات شده اند. از تنگناها و مشکلات حقوقی و قضایی و اقتصادی گرفته تا آسیب پذیری اجتماعی مطبوعات. به هر حال، مطبوعات و رسانه های مستقل در وضعیتی برابر با مطبوعات جناحی و سیاسی طرفدار دولت در آن دوران قرار نداشتند. به علاوه چون رادیو و تلویزیون از گسترش کمی و کیفی و اعتبار بخشی بیشتری در خود نهادهای اجرایی برخوردار بود، وزن مطبوعات در برابر این دو رسانه روز به روز کمتر شد. همزمان با این که فضای رسمی برای فعالیت های رسانه ای محدودیت می یافت، در برابرش فضاهای غیررسمی رشد می کرد. رشد شبکه های اجتماعی و شبکه های مجازی در برابر مطبوعات و مقابله رادیو و تلویزیون با این رسانه، همه سبب بروز اختلال در نظام ارتباطی کشور شد. خب این نظامی که دچار اختلال های درونی و محدودیت های بیرونی است چطور می تواند به وظیفه نظارتی خودش عمل کند. وقتی شبکه ارتباطی که بستر گفت و گوست، بستر نقد و نظارت است وجود نداشته باشد یا ضعیف باشد طبیعتاً زمینه های بروز و شکل گیری فساد و تسری آن به خود نهاد رسانه هم بیشتر فراهم می شود.


-- یعنی رسانه در کل و مطبوعات به طور اخص هم از این فساد در امان نمانده اند. فساد در این بخش به چه شکل بروز پیدا کرده است؟


ببینید این فساد شکل یکنواختی ندارد. از بی تفاوتی و از بین رفتن حساسیت شروع می شود تا سهم دادن فساد به یک بخش و مصون کردن بخش دیگر؛ سیاست زدگی که ما حتی در بحث پرداخت های نامتعارف هم آن را دیدیم. سوگیری در انعکاس اطلاعات، سوگیری در ریشه یابی یا نگاه به رویدادها در دوره های مختلف و مقاطع مختلف. وقتی با مسئله فساد سوگیرانه و با نگاه سیاسی برخورد شود، این هم خودش یک نوع فساد به حساب می اید. تغییر پیدا کردن نظام ترجیحات ارزشی، تسری آلودگی ها و ترجیح منفعت های شخصی و وارد شدن به بده بستان ها هم از مصادیق فساد در رسانه به شمار می روند. به خصوص در مورد مطبوعات که گرفتار دغدغه های اقتصادی و معیشتی هستند، نشریه ای که می خواهد حقوق کارکنانش را پرداخت کند آیا مجبور نمی شود که در جاهایی سکوت کند؟ یا حتی فساد از نوع فسادهای ساختاری. مثلاً در مورد تبیغات تجاری که از یک طرف رسانه ها می خواهند به اطلاع رسانی و خبر و تحلیل بپردازند و از طرف دیگر ناچارند تبلیغات هم داشته باشند در جایی که باید به خبر و گزارش و تحلیل بپردازد، می خواهد نوعی رویکرد تحقیقی و نقادانه داشته باشد ولی در جایی که به حل ارتزاق نشریه یا سازمان رسانه ای می رسد و می خواهد از طریق تبلیغات درآمدزایی کند، می بینید که به نوعی سکوت و حتی حمایت و ترویج روی می آورد. بنابراین در عمل دچار یک نوع بدقوارگی و واکنش های قطبی می شود. آشکارتر از این، مسئله ای است که تحت عنوان تجاری شدن رسانه هاف یا تجاری شدن نظام اطلاع رسانی مطر می شود. این غیر از تبعیت نظام اطلاع رسانی و ارتباطی از نیازهای جامعه است. یعنی وقتی که اساس چرخش اطلاعات متکی بر داد و ستد بر سر اطلاعات می شود.


-- یعنی اطلاعات کالا می شود؟


بله، کالایی شدن اطلاعات رخ می دهد. آن جاست که دیگر چیزی به عنوان جریان خبری ایا تحلیلی یا تحقیقی هم در رسانه ها به چشم نمی خورد؛ محتوا شکل دیگری از رپرتاژ آگهی می شود. اگر چه دیگر آن الزامات قدیمی را هم ندارد که معلوم شود رپرتاژ آگهی است. شکل پنهان می گیرد. من روی فساد پنهان تأکید دارم. اگر چه ممکن است حتی در واقع این به صورت شبکه این در پایین شکل بگیرد و به خود رسانه در بالا هم نرسد یا حتی هم برسد.


-- خوشبختانه در رویکرد جدید دولت در مقابله با فساد و ساماندهی نظام شفافیت اطلاعات هم توجه ویژه ای شده است. نکته ای که با همین عنوان در بند نهم بیانیه رئیس دولت امده و طبیعتاً برای حصول به آن رسانه ها نقشی کلیدی دارند. آیا با تضمین آزادی مطبوعات از سوی دولت و ساماندهی نظام ارتباطی می توان به اصلاح نظام شفافیت دولت هم امیدوار بود؟


ببینید، در واقع، رسیدن رسانه ها و نظام ارتباطی به وضع مطلوب را باید ضرورتی دانست که هم دولت و نظام مدیریتی و اجرایی کشور از آن سود می برند و هم جامعه و بخش های غیردولتی و هم خود رسانه ها از آن منتفع و بهره مند می شوند. پس شکل گیری و تقویت این نظام هم امری صرفاً دولتی یا مدنی و غیردولتی نیست. بلکه، هر کدام از این بخش ها، در آن سهم موثری را دارند. البته به دلیل این که رشد و توسعه مطبوعات و رسانه ها، محصول و معلل شرایط آزاد است و نقش نهادهای حاکمیتی در فراهم کردن زمینه های آزادی، نقش مهم تری است، پس مسئولیت بیشتر بر عهده نهادهای رسمی، اعم از نهادهای سیاستگذار و نهادهای مدیریتی و نهادهای قانونگذار و نهادهای حقوقی و قضایی است. ولی، در سمت مقابل هم این نکته وجود دارد که خود جامعه مدنی هم وقتی که از قوت و قدرت بیشتری برخوردار باشد، می تواند نهاد همسنگ حاکمیت باشد. به عبارت دیگر، رسانه های آزاد و مستقل، هم به جامعه کنشگر و فعالی نیاز دارند و هم به نظام و دولت توسعه گرا و حمایتگر. یکی به تنهایی مسئله را نمی تواند حل کند. دولت باید زمینه را فراهم کند و خود رسانه ها هم باید رشد کنند. اگر این وضعیت نباشدف دوباره ناموزونی که در توسعه ارتباطی رخ می دهد، مثل همین وضعیتی می شود که الان گرفتارش هستیم. یعنی در یک سو رادیو و تلویزیون قرار دارد که از بیشترین سطح پوشش فنی و فیزیکی برخوردار است و به همین دلیل است که کمتر از ضرورت های دیگر ارتباطی تمکین می کند اصلا ًنگران اعتماد مخاطب و جلب مشارکت نخبگان نیست و در برابرش هم یک بخش بسیار ضعیفی است از نظر امکانات و اعتبارات، به عنوان مطبوعات مستقل و در کنار این ها هم فضای غیررسمی، در چارچوب شبکه های اجتماعی و مجازی شکل گرفته است. این یعنی بدقوارگی نظام ارتباطی.


نکته دیگر این که این بی عدالتی و عدم توازن در پرداخت ها که نمی تواند کل تصویر نابرابری را در جامعه نشان بدهد. همان طور که به درستی در تحلیل ها هم مطرح شدف این مسئله ای نیست که در دولت یازدهم به وجود آمده باشد، اتفاقاً اعداد و ارقام و شواهد نشان می دهد این مسئله کمتر از دولت قبل هم بوده است. دوم این که این مسئله ای نیست که تنها در دولت شکل گرفته باشد. بلکه نمونه هایش در سایر بخش ها هم دیده می شود. سوم این که محدود به آن چیزی که انعکاس پیدا کرده هم نیست. می تواند در بر گیرنده خیلی از مسائلی باشد که در رسانه ها بروز و ظهور پیدا نکرده است. این است که دولت بر نقش مثبت رسانه ها در پرداختن به این مسئله، یعنی در حساس کردن و آگاه شدن جامعه تأکید کرد. اما برای این که بتواند از یک نقش آفرینی پردامنه تر و مستمرتر برخوردار باشد، الزامات بیشتری نیاز است. یک، این که دولت در این زمینه بتواند برود به سمت اصلاحات ساختاری. دو، رسانه ها باید بتوانند بروند به سمت شفافیت بیشتر در اطلاع رسانی. سوم، این که اساساً نهادهای رسمیف در برابر افکار عمومی پاسخگو باشند. یعنی اگر اطلاع رسانی، به گونه ای نباشد که بتواند افکار عمومی را قانع کند و افکار عمومی هم اعتمادی داشته باشند، باز هم حتی همین حد از شفافیت و همین حد از اطلاع رسانی و برخوردهای اجرایی و قضایی هم نمی تواند افکار عمومی را قانع کند.


-- در واقع اینجا اقناع افکار عمومی بیشترین اهمیت را پیدا می کند.


دقیقاً. یعنی اصلاح نظام اطلاع رسانی و اصلاح ساختاری پا به پای همدیگر و متناسبت با نیازهایی که در افکارعمومی شکل می گیرد، یا وجود دارد، پیش بروند می توان گفت که اطلاع رسانی و شفافیت و اعمال نظارت دستگاه های اطلاع رسانی، اعم از آن که چیزی که به وسیله خودشان انجام می شود یا آنچه از طریق رسانه ها انجام می گیرد، باید به اقتضائات موجود جواب بدهد. یعنی دارویی که داده می شود باید متناسب با بیماری ای باشد که در افکار عمومی شکل گرفته است. بر این اساس، به نظرم جهت گیری های دولت، جهت گیری های درستی بوده است. عملاً هم تاکنون روشن شده است که این دولت سودای گسترش آزادی های قانونی و حقوقی بیشتری را برای رسانه ها دارد. متأسفانه باید گفت که در نظام رسانه ای کشور، دولت دست بالا را ندارد. قدرت مخالفان دولت، در رسانه ها، چه در رسانه رسمی و چه در رسانه ها و تریبون های غیررسمی، بیشتر است. اما باید گفت که از آزادی در نظام اطلاع رسانی از آزادی مطبوعات و از اعمال وظایف و تکالیف قانونی هیچ نیروی سیاسی ضرر نمی کند حتی جناح مخالف. همه آنهچه امروز مطرح است، در ضرورت شفافیت و ضرورت اطلاع رسانی یا ضرورت اصلاحات ساختاری، همه این ها را باید ابزارهایی دانست در جهت یک ضرورت بزرگتر و آن مبارزه با فسادی است که متأسفانه در این سال ها به یک بیماری مزمن تبدیل شده است.


-- به هر حال ما نیاز داریم در درون رسانه ها هم تحولاتی رخ بدهد. با توجه به این که اغلب مطبوعات ما در حال حاضر دولتی یا وابسته به کمک های دولتی هستند تا چه اندازه می توان به نقی آن ها در مقابله با فساد دولتی امیدوار بود؟


نمی شود از بیماری یا آسیبی سخن گفت که این قدر فراگیر است که جامعه و دستگاه های اجرایی را در بر گرفته و بعد بگوییم ما این وسط نخبگان یا رسانه هایی داریم که از این آسیب ها برکنارند و می توانند مشکل را حل کنند. به نظرم وقتی یک بیماری تبدیل به اپیدمی می شود، کم و زیاد همه را گرفتار می کند.


من می گویم برای حل این معضل جامعه نظاره گر یا جامعه کنشگر باید در کنار رسانه نظاره گر یا رسانه کنشگر قرار بگیرد. الزاماتی که رئیس جمهور و معاون اول ایشان و دولت به دنبال آن است به نظر من خوب است و جامعه هم نسبت به آن حساس شده و قطعاً نهادهای مدنی هم از آن استقبال می کنند. جریان های سیاسی هم حتی با گرایش های مختلف، از این کار حمایت کرده اند. اما باید به لوازم بعدی آن هم توجه کرد. لوازم بعدی اش، توانمند کردن رسانه هاست. منظورم از رسانه هم در بیرون دستگاه اجرایی و رسانه های مستقل است و هم در درون دستگاه های اجرایی. یعنی وجود نهادهای اطلاع رسانی و روابط عمومی های فعال، توانمند و سالم هم باید جزو لوازم این کار باشد. وجه رسانه ای اش هم همان طور که می دانید، تقویت رویکردهایی است از جنس روزنامه نگاری تحقیقی. یعنی توجه داشته باشیم که کار رسانه های آزاد و آزادی اطلاع رسانی، بیشتر نقادانه و گفت و گویی است ا کار افشاگرانه و سمت و سو گرفتن به سوی روزنامه نگاری زرد و جنجالی. الان گاهی ما به اشتباه فکر می کنیم روزنامه نگاری جنجالی و پرهیاهو همان روزنامه نگاری تحقیقی یا روزنامه نگاری نقاد و روزنامه نگاری آزادانه است. در حالی که اساس آن نوع زورنامه نگاری انتقادی، گفت و گویی مشارکتی و محور آن، شفافیت به عنوان لازمه و مقدمه گفت و گو مشارکت است.


-- تصور نمی کنید شبکه های اجتماعی دقیقاً به همین سمت رفته اند؟ یعنی فضای اطلاع رسانی در این شبکه ها بیشتر جنجال آفرین است تا منتقد و سازنده.


ببینید هر وقت که زمینه رشد پدیده ای از جمله رسانه های سنتی یا حتی شبکه های اجتماعی، زمینه طبیعی نباشد، یعنی درون یک توسعه موزون، متوازن و همزمان قرار نگیرندف طبیعتاً رشد طبیعی حاصل نمی شود. به عبارت دیگر، نقش های طبیعی را نمیتوانند ایفا کنند. شبکه های مجازی هم مثل هر پدیده دیگری از این قاعده مستثنی نیستند؛ هم فرصت خلق می کنند و هم آسیب. فرصتشان وقتی است که بتوانند در یک نسبت تعاملی و فعال با فضای واقعی قرار بگیرند. تهدیدشان وقتی است که از جامعه بریده شوند و در یک فضای بسته ای قرار بگیرند و هر کنشگری در آن شبکه مجازی یا در گروه کوچک خودش فکر کند که در دنیای بزرگ و واقعی است.


منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 185

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

کشف پولشویی 3 هزار میلیاردی توسط مدیران سایپا

تامین منابع مالی و سفارش گیری برای هپکو

نحوۀ انجام معاملات در بازار پایه فرابورس ایران

طرح اقدام ملی با ساخت 400 هزار واحد مسکونی

بنزین گران می شود؟

نگاهی به قیمت دلار در روزی که گذشت

دشمن از چه راهی می‌خواست کارخانجات ایران را تعطیل کند؟

پیش بینی قیمت‌ خودرو در نیمه دوم سال

اطلاعیه عربستان بازار نفت را نگران کرد

رانندگانی که یارانه 400 هزار تومانی می گیرند!

روایت سید حسن نصرالله از آینده‌نگری امام خمینی

مصاحبه ظریف که پمپئو را کُفری کرد!

نتیجه فشار اقتصادی حداکثری از سوی آمریکا به روایت عراقچی

ادعای ترامپ مبنی بر شنیدن طرح ایران برای منطقه

برخورد قانونی با مسئولانی که دارایی‌شان را ثبت نکنند

افتخاری بزرگ برای ایران در عرصه سلاح

رژه اقتدار در کل کشور انجام شد

الگویی که واعظی از آن حرف زد

حرف‌های تکراری پمپئو درباره ایران

فرمانده جنگ به تلویزیون می‌رود

بایدن خواستار تحقیق درباره مکالمه ترامپ با رئیس‌جمهوری اوکراین شد

حمله هوایی به «الحشد الشعبی» در غرب سامراء تکذیب شد

انصارالله: می‌توانیم امارات را به دهه‌های گذشته بازگردانیم

تولسی گابارد اقدام اخیر ترامپ برای عربستان را روسپیگری خواند

وقتی آمریکایی‌ها ارتش سعودی را تحقیر کردند

حمله پهپادی به پایگاه الحشدالشعبی در غرب سامراء

تروریست‌های الشباب ۲۳ نظامی سومالیایی را کشتند

عربستان به ناتوانی در تامین نیاز نفتی هند اعتراف کرد

احتمال دیدار اردوغان و بشار اسد

گاردین: ترامپ باز هم بدون کسب رای مردمی به کاخ‌ سفید می‌رود؟

نرخ‌های سرویس مدارس فضایی شد

توضیحات درباره شایعه مبلغ بیمه زائران اربعین

قرارهای پلید مدیرعامل با مونا در دفترش

پاسخ آستان قدس به گلایه‌های مردم سرخس

همسایگی دیوار به دیوار با یک قاتل برقی

آخرین وضعیت مدارس در مناطق سیل‌زده

زهرای دوساله چگونه گم شد؟

حال و هوای اول مهر در مناطق سیل زده چگونه بود؟

آموزش آدم کشی به کودکان 5 ساله در آمریکا

نحوه دریافت 100 یورو برای زائران اربعین حسینی