رصد

کد خبر: ۹۵۵۵۵
تاریخ انتشار: ۲۹ شهريور ۱۳۹۵ - ۱۱:۰۸

1

هر دیدگاه واقع گرایانه ای در زمینه معرفت شناسی، میان «شیء» و «علم به شیء» تمایز قائل می شود. از این رو پذیرش این نظر که «دین» از «شناخت دین» متمایز است برای اغلب دین شناسان دشوار نیست. شناخت دین حاصل تلاش انسانی، روش مند، ضابطه مند و جمعی برای فهم دین است. شناخت دین حاصل اندیشه دینی است؛ یعنی حاصل تلاش روش مند باری پاسخگویی به پرسش هایی که در مورد آموزه های دینی مطرح می شود. دین از نظر مومنان قدسی، کامل، دارای منشاء الهی، فاقد تناقض و تعارض درونی، فرازمانی و فرامکانی است. اما اندیشه دینی و شناخت دین هیچ یک از این ویژگی ها را ندارد. سخن گفتن از آسیب شناسی اندیشه های دینی و شناخت ما از دین هیچ تعارضی با ایمان دینی ندارد.

2

در وضعیت عادی، همان طور که فعالیت های علمی (تجربی) در چارچوب یک «سرمشق غالب» (Paradigm) صورت می گیرد، دین شناسی و پاسخ به پرسش های دینی نیز از یک «سرمشق غالب» تبعیت می کند (باربور، 1375).

سرمشق غالب شامل مجموعه ای از نظریات، باورها، مسائل و روش های مشترک میان یک جامعه فعال در یک زمینه خاص است (شیخ رضایی و کرباسی زاده، 118:1391).

آن چه که به عرف اهل دانش در یک زمینه خاص شکل می دهد، پیروی آن ها از یک سرمشق غالب مشترک است. در هر سرمشق غالبی بر آن که روش هایی برای فهمیدن و تبیین کردن مورد پذیرش قرار می گیرد، معیارهایی نیز برای سنجش پذیرفتنی و قابل قبول بودن ادعاها ارائه می گردد. البته در دیدگاه تومان کوون، سرمشق های غال را نمی توان با یکدیگر مقایسه کرد یا با معیار و ضابطه ای خنثی و بی طرف سنجید. از این رو بسیاری ترجیح می دهند که به جای «سرمشق غالب» از مفهوم «برنامه پژوهشی» لاکتوش استفاده کنند (باربور، 1374).

در این چارچوب می توان وجود معیارهای ارزیابی مستقل را پذیرفت مهم ترین این معیارها عبارتند از : «سادگی»، «انسجام درونی»، «سازگاری با سایر نظریه های معتدل» و «گستردگی و تنوع شواهد تأیید کننده». از این رو در چارچوب لاکتوشی می توان گفت که امکان مقایسه و ترجیح میان «برنامه های پژوهشی» مختلف وجود دارد و با کمک معیارهای مستقل می توان ادعاها را مورد داوری قرار داد و نوعی کنترل اعمال کرد.

3

برای آسیب شناسی اندیشه های دینی (شناخت از دین) نخست باید الگوی مشخصی را در زمینه شکل گیری اندیشه های دینی پذیرفت و به دنبال نیازهای مشخصی برای ارزیابی ارائه کرد. به عنوان الگوی شکل گیری اندیشه های دینی، الگوی زیر که مانند هر الگوی دیگری «نمایش ساده شده ای از واقعیت» است ارائه می گردد:

الگوی شکل گیری اندیشه های دینی

الف: برانگیختگی

ب: شکل گیری امت دینی (با محوریت متن وحیانی و پیامبر)

ت: شکل گیری دانش ها و معارف دینی

ث: شکل گیری جریان های مختلف دین شناسی و دینداری

برای بحث تفصیلی در مورد این الگوی دین شناسی می توان به منابع مختلف از جمله «رساله دین شناخت» (آرش نراقی، 1378) رجوع کرد. اما در حدی که برای این نوشته ضروری است، به هر مرحله اشاره ای خواهیم داشت.

الف: برانگیختگی:

شخص شناخته شده ای ادعا می کند که ادارکی مستقیم، بی واسطه و غیراستنتاجی از خداوند یا امر منسوب به او پیدا کرده است. بعد از این واقعه «باورها»، «احساس ها» و «گرایش های» او دگرگون شده و «اراده ای» جدید در او شکل می گیرد. رفتار و گفتار او نو شده و از رفتار و گفتار  غالب زمان و مکانش متمایز می گردد. او خود را حامل پیامی به همه انسان ها (در همه زمان ها و مکان ها) از جانب خداوند می داند.

ب: شکل گیری متن وحیانی:

تجربه پیامبران از مواجهه با خداوند، اولا تجربه ای «شخصی و خصوصی» است و ثانیا تجربه ای است که در یک مقطع خاص زمانی رخ داده است و از این رو تجربه ای «گذرا» ست. پیامبران این تجرهب را در قالب زبان و به صورت گزاره هایی برای مردم حکایت می کنند. آوردن این تجربه در قالب زبان آن را «پایدار» کرده و به آن ویژگی «جمعی و همگانی» می بخشد. به این ترتیب متن وحیانی شکل می گیرد و همگان می توانند با آن مواجه شوند؛ یعنی از آن آگاهی یابند و درباره آن داوری کنند. زبان بخشی از زندگی «قوم» پیامبران و نوعی زیستن است. زبان آیینه وار فرهنگ، دانش و معیشت عصر را باز می تاباند. پیام الهی که فارغ از زمان و مکان است، در جامه زبان قوم در می آید و زمانی و مکانی می شود تا به گوش قوم برسد و برای آن ها مفهوم افتد.

پ:شکل گیری امت دینی:

هر دینی «کانونی» دارد. متن وحیانی و پیامبر هر دینی کانون اصلی آن هستند. پس از آغاز دعوت هر پیامبر جمعی از انسان ها به پیام آن ها گرویده و می کوشند تا خود را با کانون آن (متن وحیانی و شخصیت پیامبر) موزون کنند. به همین دلیل باورهای دینی مشترک می یابند و از الگوی مشخصی در زمینه دینداری تبعیت می کنند. تا زمانی که شخص دغدغه موزون کردن زندگی دینی خود را با این کانون دینی حفظ می کند در قلمرو آن دین باقی می ماند. دینداران هر یک به تناسب استعدادها و ظرفیت های وجودی خود در بخشی از آن مشارکت کرده و دین مانند رودی در بستر زمان و مکان در میان امت جاری می شود.

ت: شکل گیری دانش ها و معارف دینی:

با شک گیری یک سنت دینی «موضوع های» مختلفی باری بحث و بررسی مطرح می گردد. نخستین موضوع «تجربه خاص پیامبر» است؛ ادارک تحول آفرینی که مطابق با ادعای ادیان در پیامبران حاصل می شود و در میان پیروان خالص ادیان نیز با ژرفای کمتر رخ می دهد؛ آن چه که از آن می توان به «تجربه وحیانی» (در مورد پیامبران) و «تجربه دینی» یا «تجربه معنوی» (در مورد پیروان خالص ادیان) تعبیر نمود. موضوع دیگر «آموزه های نظری دین» است؛ مجموعه ای از گزاره ها که ناظر به تجربه وحیانی پیامبر بوده و از انسجام درونی و ربط منطقی با یکدیگر برخوردارند. این آموزه های نظری (یا نظام باورهای دینی) خود مبنایی برای کنش دینی می شوند. در رابطه با کنش و سلوک دینی است که موضوع «آموزه های عملی دین» مطرح می شود. کنش دینی به تناسب نظام باورهای دینی سامان می یابد و معطوف به غایات دینی است. در تجربه تاریخی ادیان آموزه های عملی ادیان در دو شاخه طرح می شوند. بخشی تنظیم ظاهر رفتار مومنان را بر عهده می گیرد و بخش دیگر تنظیم باطن عمل آن ها را. از این رو بحث از آموزه های عملی دین خود به دو بخش تقسیم می گردد. متناسب با این چهار موضوع، چهار دانش یا معرفت دینی شکل می گیرد:

1 – دانشی که «تجربه دینی» و «تجربه معنوی» را مورد مطالعه قرار می دهد (می توان آن را عرفان نامید).

2 – دانشی که «نظام باورهای نظری دینی» را مورد بحث و بررسی قرار می دهد (الهیات یا آن چه که علم کلام نامیده می شود).

3 – دانشی که «آموزه های عملی مربوط به تنظیم ظاهر عمل مومنان» را مورد بحث و بررسی قرار می دهد (دانش فقه).

4 – دانشی که آموزه های عملی مربوط به تنظیم باطن رفتار مومنان» را مطالعه می کند (دانش اخلاق).

در همه ادیان اصلی می توان گونه ای از این چهار دانش را مشاهده کرد.

ث : شکل گیری جریان های مختلف دین شناسی و دینداری:

شناخت انسان ها از دین و تفسیر آن ها از متون وحیانی هم در مقام گردآوری و هم در مقام داوری از دانش های معتبر و ارزش های مقبول زمانه و همین طور از نظام اجتماعی و شیوه معیشتی آن ها تأثیر می پذیرد. به همین دلیل انسان ها در برخورد با دین پرسش های متفاوت و حساسیت های گوناگون دارند و در رد و قبول تفاسیر گوناگون از دین نیز معیارها و ملاک های متفاوت دارند. از این رو حتی تلاش روش مند و ضابطه مند برای فهم و تفسیر دین نیز لزوما همگان را به یک نقطه نمی رساند. شکل گیری فهم های مختلف از دین و سبک های مختلف دینداری واقعه ای است که در تاریخ همه ادیان به طور مکرر مشاهده می شود.

4

برای آسیب شناسی در هر زمینه ای احتیاج به معیار و ملاک سنجش و داوری داریم. جمع بندی دیدگاه های مختلف ابراز شده توسط برخی از دین شناسان نشان می دهد که در این زمینه دو دغدغه اصلی وجود دارد که می توان آن ها را به عنوان  دو معیار ارائه کرد: یکم «اصالت و خلوص»، دوم «توانمندی و پویایی». تفیسر دین تلاش برای ارائه درکی منسج ماز داده هایی است که در متون دینی و رفتار الگوهای دینی ارائه شده اند. هر فهمی از متون دینی و تاریخ دین برای برخورداری از اصالت و خلوص بیشتر بایستی «شواهد گسترده تر و متنوع تری» در تأیید خویش داشته باشد، برخوردار از «انسجام درونی» باشد با سایر فهم ها و درک های دینی ما نیز سازگار افتد. دوری از تکلف و پیش فض های متعدد و به بیان دیگر «سادگی» نیز برای تأمین اصالت از اهمیت برخوردار است. در زمینه توانمندی و پویایی نیز انتظار می رود که تفسیر و فهم ما از دین به پرسش های نظی که در یک زمان و مکان خاص مطرح شده است پاسخ بگوید و به علاوه بتواند به رفع موانع ملی بر سر راه دینداری یاری رساند.

به بیان دیگر تسیهل دینداری از طریق رفع ابهام های نظری و موانع عملی موجود یکی از انتظاراتی است که از یک شناخت توانمند از دین می رود. به علاوه انتظار می رود که فهم ما از دین با دانش هایی که آن ها را دارای اعتبار می دانیم و ارزش هایی که به گونه ای موجه  از مقبول بودن آن ها دفاع می کنیم، ناسازگار نباشد. در واقع توانمندی و پویایی به نوعی بر عصری بودن درک انسان ها از دین تأکید دارد. می توان شناخت ها و فهم های ارائه شده از دین را با دو معیار فوق مورد سنجش و ارزیابی قرار داد و به رد و قبول و یا آسیب شناسی آن ها پرداخت.

5

به طور تاریخی دو تفسیر عمده از دین اسلام شکل گرفته است: تسنن و تشیع. هسته مرکزی و بذرهای نخستین جدایی این دو جریان را می توان در زمان خود پیامبر اسلام جست و جو کرد. اما به طور مشخص شیعیان کسانی بوده اند که تفسیر علی بن ابی طالب(ع) را از پیام اسلام(ص) از دیگران معتبرتر دانسته و الگوی رفتاری او را به الگوی رفتاری پیامبر از همه نزدیک تر می دانسته اند. بعدها هنگامی که رخدادها و تحولات جهان اسلام ابهام و پرسش هایی در مورد این تفسیرو الگوی رفتار ایجاد کرد شیعیان تفسیر صادقین (محمدباقر و جعفرصادق) را معتبرترین تفسیر قلمداد کردند. در شرایط کنونی هم در تفسیر اهل سنت و هم در تفسیر شیعیان از اسلام از سرمشق های غالبی تبعیت می شود و ما با دو سرمشق غالب در تفسیر متون وحیانی و دین شناسی مواجهیم.

سرمشق غالب در دین شناسی در هر دو مذهب اصلی برآمده از دین اسلام، در درون خود از زمینه هایی برای دو آسیب اصلی برخوردار هستند. سرمشق دین شناسی در میان اهل تشیع ظرفیت «غلو» را هم دارد و سرمشق غالب دین شناسی در میان اهل تسنن ظرفیت «بنیادگرایی» را. غلو (افراط، بالا رفتن و تجاوز از حد و حدود هر چیز) زیان بارترین جریان ها و انحرافات درونی تشیع بوده که هنوز نیز جامعه شیعی با برخی از آثار و مشکلات فرهنگی به جا مانده از آن، رو به روست.

دو گونه غلو در تاریخ تشیع وجود داشته است (آقانوری، 277:1385): یک، غلو الحادی و کفرآمیز؛ دو، غلو انحرافی و شرک آلود. ادعای خدایی، الوهیت و ربوبیت برای پیامبر و امامان و نیز ادعای نبوت امامان را غلو الحادی می گویند. اعتقاداتی چون حلول و اتحاد، تناسخ، تجسیم و تشبیه و طرح نبوت امامان ناظر به این گروه است. اما در گونه دوم غلو (انحرافی و شرک آلود) امامان همانند دیگران آرفریده خدا هستند، اما صفاتی برای آن ها ذکر می شود که آنان را از ویژگی های بشری خارج می کند. انتساب ویژگی هایی چون خلق، رزق و تدبیر جهان و افعال بندگان و باور به اختیار تشریع مستقل از خداوند و پیامبر به امامان از نشانه این نوع غلو است (آقانوری، 279:1385). در متون معتبر شیعی صاحبان چنین دیدگاهی گاه «مفوضه» نامیده شده و در مواردی «مشرک» به حساب آمده اند (الغلاه کفار و المفوضه مشرکون). غالی گری با معیار «اصالت و خلوص» ناسازگاری دارد. به ویژه با اصل پایه دینی یعنی «توحید» ناسازگار است. البته می توان اشکالی از غلو را در میان اهل سنت نیز مشاهده کرد. چه در مورد بنیان گذار مذاهب فقهی (ابوحنیفه، مالک، شافعی و احمد بن حنبل) و چه در مورد خلفا. اما زمینه های غلو در دین شناسی شیعیان بیشتر است.

6

سرمشق غالب دین شناسی در میان اهل سنت ظرفیت زیادی برای بنیادگرایی دارد. بنیادگرایی آمیزه ای است از نگرش های مبهم و عقل ستیز که تحت پوشش بازگشت به «سلف صالح»، سخت گیری اخلاقی ظاهری و توصیه برای بازگشت به شیوهای از زندگی که در گذشته مرسوم بوده ارائه می گردد (عشماوی، 119:1382). اگرچه می توان در میان اهل سنت امروز میان دو گ ونه بنیادگرایی (سلفی گرایی فرهنگی – بنیادگرایی سیاسی ستیزه جو) تمایز قائل شد، اما در میان هر دو گرایش محورهای مشترکی را نیز می توان یافت. نص گرایی و نقل گرایی و تأکید بر ظواهر دینی (letter) و نه روح دین (SPRIT) و تأکید بر این که دینداری بیش و پیش از هر چیز در رعایت احکام فقهی تجلی می کند، از جمله این محورهای مشترک است.

شکل اصلی از پرسشی آغاز می شود که آن ها دین شناسی خود را با آن آغاز می کنند. آن ها صادقانه می پرسند که پیامبر و یاران نزدیکش چه سخنانی می گفتند و بر مبنای چه الگویی رفتار می کردند؟ این پرسش برای یک بحث تاریخی مفید و بجاست اما برای دین شناسی که بخواهند پاسخی توانمند و پویا به پرسش های دینی بدهد باید پرسش را به این گونه تغییر داد که اگر پیامبر و یارانش در زمان و مکان امروزی قرار گیرند چه خواهند گفت و چگونه رفتار خواهند کرد؟ بی توجهی به اهمیت زمان و مکان در فهم و تفسیر دین راه را برای بنیادگرایی می گشاید. البته در میان اهل سنت پیروان مذهب فقهی حنبلی بیشتر در معرض خطر بنیادگرایی اند. چرا که از مهم ترین ویژگی های فقه حنبلی اعتماد گسترده بر احادیث و روی آوری حداقلی به ادله لبی و تأویل نصوص است.

آن چه به عنوان دو آسیب اصلی در سرمشق های غالب دین شناسی دو مذهب اصلی اسلام گفته شد (غلو و بنیادگرایی)، آسیب های تاریخی اند که ریشه در گذشته این سرمشق ها دارند. می توان با دو معیار پیش گفته (اصالت و خلوص، توانمندی و پویایی) این سرمشق ها را از زوایای دیگری نیز مورد بررسی و آسیب شناسی قرار داد؛ آسیب شناسی که معطوف به «این جا» و «اکنون» باشد.

منبع: ماهنامه اندیشه پویا، شماره 37


مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

بهره‌برداری از ده‌ها طرح در ارومیه با حضور روحانی

فواید نصب کنتورهای هوشمند برق

قیمت خودرو در بازار نزولی شد

نفت همچنان از نردبان قیمت بالا می‌رود

الگوی رفتاری در بازار وام

پکن: روابط اقتصادی با ایران مشروع و قانونی است

واردات بیش از ۷ میلیون دلار دارچین به کشور

نرخ مرغ به زیر ۱۲ هزار تومان رسید

دور باطل قیمت‌گذاری خودرو

مجوز صادرات پیاز صادر شد

توضیحات سفارت ایران درباره حادثه تروریستی مسیر راه آهن خواف - هرات

اظهارنظر جدید ترامپ درباره مذاکره با ایران

"وزیر اخراجی" راز خیمه شب بازی‌های "ترامپ" علیه ایران را افشا کرد

بازدید امیر اسماعیلی از سایت موشکی خارک

پوتین؛ آتش نشان یا آتش بیار معرکه؟!

توضیحات معاون روحانی درباره روند اجرای قانون بازنشستگی

انتقاد یک اصلاح‌طلب از اظهارات اخیر روحانی

گلایه رهبر انقلاب از ترانه برخی سریال‌ها

تحلیل یک نماینده از رفتارهای اخیر مقامات آمریکایی درباره ایران

واکنش مورالس به تهدیدات آمریکا علیه ایران

رسوایی سیاست‌مداران اتریشی

راز عصبی شدن آقای اون در دیدار با ترامپ

افزایش سرطان درمیان زنان ایتالیایی

دست و پازدن اروپا در برابر چین و آمریکا

حمله پهپادی ارتش یمن به فرودگاه نجران عربستان

نامه مهم اعضای کنگره به ترامپ

دلیل مخالفت آمریکا با خرید سامانه اس۴۰۰ توسط ترکیه

واکنش حماس به نشست اقتصادی بحرین

شیطنت آمریکا در تنش بین ترکیه و قبرس

کمدین معروف اوکراینی امروز رئیس جمهور شد

رود سرباز زنده شد

تندباد برای خرمشهر مشکل درست کرد

نماینده مجلس: راننده پورشه در اصفهان مرتکب قتل عمد شده است

درامتدادتاریکی؛ ازدواج با جهیزیه سرقتی!

مددکاری که جلوی دوربین نیامد

خطر در کمین بازار تهران

لحظه پرتاب‌شدن سمند از مکانیکی پس از منفجر شدن

شگرد 2 جوان برای سرکیسه کردن بیمه ها و رانندگان

آتش در گندمزارهای اندیمشک

تندباد در اهواز؛ هواشناسی غافلگیر شد