رصد

کد خبر: ۹۶۵۴۳
تاریخ انتشار: ۰۸ مهر ۱۳۹۵ - ۱۲:۰۶

دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی ، استاد دانشگاه علامه طباطبایی / رهبری جهان عرب یکی از نقش های ملی است که بعضی از کشورهای عربی داعیه آن را داشته اند. مصر، عراق، لیبی و عربستان از جمله این کشورها به شمار می روند که در برهه های تاریخی مختلف این نقش ملی را برای سیاست خارجی خود تعیین کرده و درصدد ایفای آن برآمده اند. در چند سال اخیر به ویژه پس از تحولات جهان عرب، موسوم به بیداری اسلامی یا بهار عربی، عربستان سعودی بیش از هر کشور دیگری داعیه نقش رهبری جهان عرب را داشته است. پرسش اینجاست که آیا عربستان سعودی استحقاق و امکان ایفای این نقش ملی را دارد؟ نوشتار پیش رو به دنبال یافتن پاسخی برای این پرسش است. بدین منظور نخست باید نقش ملی سپس نقش رهبری عربستان را تعریف وتبیین کرد.


نقش ملی عربستان به معنای تعریف، تصور و تلقی است که سیاست گذاران و تصمیم گیرندگان این کشور از نوع و الگوی عام تصمیم ها، تعهدات ، قواعد و کنش های مناسب آن دارند و کارکردهایی است که باید به طور مستمر و پایدار در نظام بین الملل، منطقه خاورمیانه و جهان عرب انجام دهد. نقش ملی عربستان مانند هر کشور دیگری برآیند ادراک این کشور از خود از یک سو و تلقی و تقبل دیگر بازیگران در سطوح منطقه ای، جهان عرب و بین المللی است.


رابطه تنگانگ و وثیقی بین ادراک نقش ملی عربستان و شأن و منزلتی که خود و دیگران برای این کشور قائلند، وجود دارد. به گونه ای که از یک سو، شأن و منزلتی که عربستان برای خود قائل است تعیین و تعریف می کند که چه نقشی باید ایفا کند. از سوی دیگر، بعضی از نقش ها اهمیت و تعیین کنندگی بیشتری در اعتبار و منزلت عربستان دارند. شأن ومنزلت عربستان نیز همانند نقش ملی آن، برآیند تصور و تلقی ای است که این کشور از جایگاه خود دارند و منزلتی است که دیگران به آن نسبت می دهند.


بر این اساس، عربستان در صورتی موفق به ایفای نقش ملی خود، در اینجا رهبری جهان عرب می شود که بین نقش و منزلتی که خود را مستحق آن می پندارد و آنچه دیگران در خور آن می دانند، تعارض و تغایر معناداری وجود نداشته باشد. چون نقش ملی هر کشوری در تعامل و رابطه با دیگر بازیگران بین المللی تکوین می یابد. از این رو، اگر بین نقشی که عربستان خود را مستحق آن می پندارد و نقشی که دیگران مناسب آن می دانند، تعارض و تفاوت وجود داشته باشد، به رفتارهای غیرواقع بینانه می انجامد که باعث تنزل جایگاه این کشور خواهد شد.


اکنون باید پرسید نقش رهبری جهان عرب که عربستان داعیه آن را دارد، به چه معناست و چه الزاماتی دارد؟ آیا عربستان از لوازم و ابزار لازم برای ایفای این نقش در جهان عرب برخوردار است؟ ایفای نقش رهبری جهان عرب توسط عربستان با چه موانع و چالش هایی روبه روست؟ آیا عربستان توان لازم برای فائق آمدن بر این موانع و چالش ها را دارد؟


براساس یک رهیافت نظری در روابط بین الملل، رهبری جهان عرب را می توان هژمونی عربستان در بین کشورهای عربی تعریف کرد. هژمونی نیز به دو معنا تعریف و تلقی می شود. در معنای نخست، هژمونی عبارت است از برتری و قدرت فائقه عربستان در جهان عرب که برحسب توانمندی های مادی یعنی توان نظامی و اقتصادی آن تعریف می شود. به گونه ای که عرببستان از این جهت رهبر جهان عرب است که قدرت مادی بلامنازع در کشورهای عربی دارد و می تواند سیاست ها و اهداف خود را برآنها تحمیل کند.


در معنای دوم، هژمونی عربستان متضمن و مستلزم پذیرش قدرت عربستان توسط کشورهای عربی از طریق اقناع جلب رضایت آنهاست. به طوری که عربستان در صورتی در جهان عرب هژمونی دارد که دیگر اعراب این نقش و جایگاه را شایسته این کشور بدانند و برای آن مشروعیت قائل باشند. از این رو، عربستان علاوه بر قدرت مادی برتر باید از توان اقناع دیگر اعراب نیز برخوردار باشد.


عربستان از عناصر و منابع قدرت سخت لازم برای اعمال هژمونی و رهبری در جهان عرب برخوردار نیست. اگرچه عربستان ثروت نفتی و قدرت اقتصادی نسبی لازم را دارد ولی از قدرت نظامی کافی برخوردار نیست.


بر پایه یک رهیافت دیگر، بر مبنای تعریف اول از هژمونی، رهبری عربستان مترادف و مساوی هژمونی آن در جهان عرب قلمداد نمی شود. چون هژمونی به این معنا متضمن قدرت مادی برتر و تحمیل اهداف و سیاست های عربستان بر دیگر اعراب است. در حالی که رهبری عبارت است از توان عربستان در جذب و جلب کشورهای دنباله رو و رهرو در جهان عرب و اعمال نفوذ بر آنها. به گونه ای که عربستان در جهان عرب کشورهای تابع و دنباله رویی دارد که اهداف و سیاست های آن را به عنوان اهداف و ارجحیت های خود تلقی کرده و با رضایت و طیب خاطر آن را تعقیب و تامین می کنند.


براساس این، رهبری جهان عرب یعنی قدرت تنظیم دستور کار جهان عرب، تعیین و تعریف اهداف و تدوین سیاست و اولویت های کشورهای عربی توسط عربستان و پیروی آنهاست. این معنا و مفهوم از رهبری بسیار شبیه تعریف هژمونی به معنای دوم است که گاهی هژمونی رضایتی نامیده می شود. این تعریف و تلقی از رهبری جهان عرب بیشتر با تصور و عملکرد عربستان سازگاری و انطباق دارد.


در چهارچوب این تعریف و تلقی از رهبری جهان عرب، عربستان تلاش می کند تا در سه حوزه و به سه صورت قدرت رهبری خود در جهان عرب را به نمایش بگذارد. اول، ایفای نقش فعال و پیشرو در مدیریت بحران ها در جهان عرب و در منطقه خاورمیانه. سیاست تهاجمی عربستان در بحران سوریه نمونه بارز این رفتار رهبری طلب این کشور است.


دوم، اعمال و نمایش قدرت سخت در سطح جهان عرب. حمله نظامی عربستان به یمن و تلاش برای تحمیل یک راه حل نظامی بر این کشور نمونه دیگری از این ادراک نقش رهبری عربستان است. تقلا و تلاش برای اجماع سازی و ایجاد وحدت در بین کشورهای عربی بر ضد جمهوری اسلامی ایران به منظور مهار و تضعیف قدرت و جایگاه منطقه ای آن سومین تجلی نقش رهبری عربستان در جهان عرب است.


علل، عوامل و شرایط کارگزاری و ساختاری در سطوح ملی، منطقه ای و بین المللی متعددی باعث شده است تا عربستان نقش رهبری جهان عرب را برای خود تصور و تعقیب کند. در سطح کارگزاری و ملی، عربستان به واسطه ثروت ناشی از درآمد نفت، قومیت، نژاد و زبان عربی، تصدی اداره حرمین شریفین در مکه و مدینه، حاکمیت بر سرزمین وحی، دین اسلام، میراث تاریخی اسلام، موقعیت جغرافیایی و وسعت سرزمینی، عربستان را بر آن می دارد تا داعیه رهبری جهان عرب را داشته باشد. از سوی دیگر، ضعف و ناتوانی نسبی کشورهایی چون مصر، عراق، لیبی و سوریه که رقبای تاریخی عربستان در رهبری جهان عرب بوده اند، عامل کارگزاری دیگری است که عربستان را وسوسه می کند تا ادعای استحقاق این نقشه را داشته باشد. به گونه ای که عربستان درصدد است تا خلاء قدرت رهبری در جهان عرب را در غیاب مدعیان دیگر این نقش پر کند. در سطح ساختاری نیز تحولات منطقه ای و جهانی توازن و ساختار قدرت در خاورمیانه را به ضرر عربستان برهم زده است. عاملی که موجب شده عربستان تلاش کند از طریق اعمال رهبری در جهان عرب به موازنه سازی برون گرا بر ضد ایران مبادرت ورزد.


با وجود تصور و تلاش عربستان برای ایفای نقش رهبری در جهان عرب، موانع و چالش های کارگزاری و ساختاری بسیاری بر سر راه آن وجود دارد که آن را ناکام و ناموفق می سازد.


عربستان در مجموع از عناصر و منابع قدرت سخت لازم برای اعمال هژمونی و رهبری در جهان عرب برخوردار نیست . اگرچه عربستان ثروت نفتی و قدرت اقتصادی نسبی لازم را دارد ولی از قدرت نظامی کافی برخوردار نیست.


به علت ماهیت و ساختار نظام سیاسی غیر دموکراتیک، فرهنگ سیاسی قبیله ای، ایدئولوژی افراطی سلفی و وهابی، عربستان از منابع و عناصر قدرت نرم و گفتمانی لازم برای اعمال هژمونی رضایتی نیز برخوردار نیست.به گونه ای که عربستان قدرت جذب و جلب جوامع عربی را در زیر چتر گفتمانی خود ندارد.


عربستان سعودی از مشروعیت و مقبولیت مبتنی بر رضایت کشورها و جوامع عربی نیز برخوردار نیست که یکی از لوازم و عناصر ضروری رهبری و هژمونی به معنای دوم است. عربستان حتی از مشروعیت و مقبولیت سیاسی داخلی و در شورای همکاری خلیج فارس نیز برخوردار نیست. به طوری که کشورهایی چون عمان وحتی قطر سیادت و رهبری بلامنازع عربستان را نمی پذیرند.


به جز معدودی از کشورهای کوچک و فقیر عربی که دنباله روی اهداف و سیاست های عربستان هستند، دیگر کشورها به ویژه قدرت های دیگر جهان عرب مانند مصر از آن پیروی نمی کنند.


پراکندگی اهداف و اولویت های متعارض کشورهای عربی و عدم سنخیت آنها با اهداف و ارجحیت های عربستان و نبود دستور کار واحد در جهان عرب، رهبری این کشور را بلاموضوع کرده است.


تلون، تنوع و تعارض گفتمانی و نبود گفتمان واحد در جهان عرب از یک سو و ضعف گفتمانی عربستان از سوی دیگر اعمال رهبری این کشور را ناممکن می سازد.


بازیگران منطقه ای غیرعرب و بازیگران بین المللی، نقش رهبری و هژمونی عربستان در جهان عرب را آن گونه که خود می پندارد، مستحق و لایق این نقش نمی دانند.


در عمل عربستان در هیچ یک از سه حوزه ای که درصدد اعمال و نمایش رهبری در جهان عرب برآمده موفق نبوده است. در یمن، عربستان موفق به تحمیل راه حل نظامی خود نشده و به اهداف خود مبنی بر اثبات هژمونی خود دست نیافته است. عربستان در بحران سوریه نیز موفق به تحمیل راه حل سیاسی دلخواه و مطلوب خود نشده است. اجماع سازی علیه جمهوری اسلامی ایران نیز تنها در سطح تبلیغاتی و اعلامی نمود داشته ولی در عمل تحقق نیافته است.


منبع: ماهنامه همشهری دیپلماتیک، شماره 93

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

اگر قصد سفر هوایی به مشهد دارید، لازم است ‌‌بدانید که ...

مالیات مسکن مشمول چه کسانی می‌شود؟

وقتی یارانه به تهدید اقتصادی تبدیل می‌شود

دریافت کنندگان ارز دولتی به قوه قضائیه معرفی شدند

توضیح ساده‌فهم ارز مجازی

بیانیه سایپا:مدیرعامل اسبق ایران خودرو درست نمی گوید

قیمت مرغ هزار تومان کم شد؛ ثبات قیمت‌ها تا نیمه شهریور

درد دل وزیر نفت از مشکلات ایجاد رونق تولید

جایگاه نامطلوب ایران در تولید برق حرارتی

نخستین محموله از بندر کاسپین به چین ارسال شد

افشای جزئیاتی جدید از دلیل انصراف ترامپ از حمله به ایران

یونان: نفتکش ایران به سمت کشور ما حرکت نمی‌کند

ادعای رسانه‌ سوئدی: ایران به‌زودی نفتکش انگلیسی را آزاد می‌کند

ظریف وارد پاریس شد

وقتی شهید باقری قسم جلاله میخورد

تسلیحات ایرانی روی کارتِ بازی سربازان آمریکایی

اگر نماینده‌ای تخلف کرد و قوه قضائیه حکم داد چه می‌شود؟

تایید خبر بازداشت دو تن از نمایندگان مجلس

بازداشت مدیرعامل کارخانه تولید قند در اصفهان

اطلاعات جدید از توطئه اخیر ضد انقلاب در مشهد

ترامپ، اروپا را با داعش تهدید کرد!

روس ها صدها موشک شلیک کردند

ناپدید شدن مشکوک شیعیان در پاکستان

خشونت جنسی نیروهای امنیتی میانمار علیه مسلمانان

حشدالشعبی یک هواپیمای جاسوسی را سرنگون کرد

شکار 284 جنگنده، بالگرد و پهپاد توسط یمنی ها

نخست‌وزیر هن از آسمان پاکستان عبور کرد

ژاپن سفیر کره جنوبی را احضار کرد

تحصن آوارگان فلسطینی مقابل وزارت کار لبنان

حرکت عجیب و غریب جانسون در دیدار با ماکرون

زمین‌لرزه ۳/۸ ریشتری حسینیه خوزستان را لرزاند

نبود کارتخوان در مطب دندانپزشکان

صیغه شدن به جای طلب طلبکار

آزار دختران جوان در خانه خالی تهرانپارس

دستگیری فروشنده دمنوش‌های میلیونی

آتش در آمازون

با بدبوترین شهر آمریکا آشنا شوید

اعتراف شوهر قاتل: منزل به هم ریخته بود خفه‌اش کردم

روابط نامشروع، عامل قتل استاد ۵۰ ساله دانشگاه

نقشه عجیب سارق احشام برای فریب چوپان