رصد

کد خبر: ۹۶۵۴۵
تاریخ انتشار: ۰۸ مهر ۱۳۹۵ - ۱۲:۲۴

حسین دهشیار، استاد دانشگاه علامه طباطبایی / دگرگونی در تعادل نیروهای مادی و هنجاری در سطح جهان که اوج گیری آن را در 25سال اخیر در برابر یافته ایم، ضرورت نگاه متفاوت به عملکرد نهادها یا سنت های سیاسی دیپلماتیک متعارف را گریزناپذیر کرده است. وقوف به این مهم پیامدهای پربار در اعتبار،جایگاه و اثرگذاری به وجود می آورد و عدم درک چنین دگرگونی گسترده ای محققا هرز رفتن منابع و از دست دادن فرصت های برابر و نزول را رقم خواهد زد.


نهاد و جنگ


فرآیند شکل گیری و کامل شدن انقلاب صنعتی که یک مقطع زمانی به مدت شش دهه را از نیمه دوم قرن هیجدهم در بر گرفت، سرمایه داری صنعتی را اساس قدرت و اقتدار کشورهای مطرح و تعیین کننده صحنه مناسبات بین المللی قرار داد. در چارچوب واقعیت مادی استقرار سرمایه داری صنعتی این نگاه تئوریک اعتبار هنجاری یافت که منطقی ترین و کوتاه ترین راه برای ایجاد صلح بالاخص میان قدرت های بزرگ، همانا گسترش تجارت میان آنان است. بسط تجارت آزاد و ایجاد فرصت رشد  استحکام این مهم منجر می شود که بازیگران قدرتمند نظام بین الملل منابع در اختیار را هزینه نبرد و جنگ با یکدیگر نکرده و آن را متوجه سلطه فیزیکی بر ممالک خارج از قاره اروپا و غارت منابع زیرزمینی آنان کنند.


این اعتقاد وجود داشت که بسط تجارت به معنای به حداقل رساندن احتمال جنگ میان کشورهای استعمارگر اروپایی است. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم قدرت های استعماری اروپا در عین رقابت شدید برای گسترش حیطه نفوذ و در اختیار گرفتن ثروت های زیرزمینی سرزمین های آفریقایی، آسیایی و آمریکای لاتین افزایش تجارت میان خود را فراوان تشویق می ساختند چراکه رهبران سیاسی در این کشورها هم این استدلال روشنفکرانه  تئوریک را که فزون ترین حجم تجارت، قلیل ترین احتمال وقوع جنگ را رقم می زند و منافع مادی از ارتقای بده و بستان به وجود می آید را کاملا منطبق با نیازهای خود یافتند. اما وقوع جنگ بین آلمان و انگلستان که جنگ جهانی اول را به قلب اروپا آورد، به یک باره تمامی معادلات تئوریک و استدلالی حاکم را که پایه گذار رفتارهای سیاسی و اقتصادی بود، برهم زد.


تا قبل از جنگ اول تجارت بین انگلستان و آلمان در بالاترین سطح خود در تاریخ مبادلات اقتصادی میان دو سرزمین در طول تاریخ بود اما با وجود یک چنین توفیق بی نظیری این دو در جایگاه دو ستون اصلی و کلیدی نظام بین الملل جنگ را منطبق با منافع خود یافتند و آن را رقم زدند. منافع وسیع تجاری مانع شکل گیری جنگ نشد و نیروهایی که ماهیت غیراقتصادی داشتند گریزناپذیری کشتار را رقم زدند؛ با وجود هزینه های فراوان که اقتصاد این دو سرزمین باید متحمل می شد.


شکل گیری این واقعیت توجه را معطوف کرد به این که حیات دادن به مکانیزم های دیگر در دستورکار قرار گیرد تا مانع از ایجاد هزینه برای کشورهای استعماری در جهت تداوم سلطه و غارت منابع به وسیله آنان نشود. به وجود آمدن نهادهای بین المللی برای مدیریت مناسبات در وهله اول بین کشورهای رده اول و به تبع آن کنترل کشورهای رده دوم در اولویت بعدی در جهت این که حاکمیت کشورها یبزرگ در جهت دادن به مناسبات در تمامی حیطه های اقتصادی، سیاسی و نظامی خدشه دار نشود مناسب ترین و کارآمدترین قدام جلوه گر شد. آمریکا به عنوان یک قدرت تازه مطرح شده در صحنه جهانی این ایده را که کاملا در راستای منافع قدرت های بزرگ استعماری اروپایی بود به عنوان یک سیاست پی گرفت و در کنفرانس های مختلف بعد از جنگ آن را مطرح کرد. جامعه ملل در چارچوب این منطق و با حمایت همه جانبه رئیس جمهور آمریکا ودرو ویلسون برای حفظ نظم جهانی که کاملا در راستای منافع قدرت های بزرگ غربی بود پای به معادلات بین المللی گذاشت و شکل نوینی از اعمال قدرت در گستره نظام بین الملل به وسیله بازیگران رده اول تجلی یافت. اما عدم الحاق آمریکا به این نهاد ناکارآمدی و در نهایت اضمحلال آن را گریزناپذیر ساخت. اما تجربه جامعه ملل محرز ساخت که شکل گیری نهادهایی از این دست تا چه میزان هزینه های اخلاقی استثمار و سلطه بر کشورهای رده دوم به وسیله بازیگران اصلی نظام بین الملل را کاهش می دهد؛ در عین این که وجود این نهادها می تواند مکانیزم مناسبی باشد برای این که دخالت و تأمین منافع بازیگران بزرگ در امور کشورهای دیگر توجیه گردد و از نظر حقوقی اعتبار یابد.


نهاد و سلطه


سازمان ملل در جایگاه مطرح ترین نهاد بین المللی حافظ نظم است و در جهت این مهم مممانعت از جنگ در جهان قرار دارد. نظمی که این نهاد در راستای تداوم آن تلاش می کند دارای ویژگی های خاصی است. سیستم اقتصادی مورد حمایت این نظام سرمایه داری مبتنی بر اعتبار تجارت آزاد است. سیستم سیاسی معتبر از نظر نظم حاکم جهانی خواهان حضور مردم در پای صندوق های رأی است. الگوهای فرهنگی مورد تأیید نظم فردگرایی تنوع سلیقه را مشروع می داند. در گستره نظامی نظم حاکم که سازمان ملل آن را وجاهت می بخشد، عدم گسترش سلاح های کشتارجمعی را شاه بیت حفظ صلح جهانی تصویر می سازد. مولفه های نظم مورد استناد سازمان ملل و مبانی حیات بخش صلح جهانی که این نهاد در راه استقرار آن می کوشدف همگی مورد تأیید پنج عضو شورای امنیت که عملا رهبری معادلات حاکم جهانی به رهبری آمریکا را بر عهده دارند، است. امروزه این نهاد بین المللی هدفش حفظ وضع مجود و به عبارتی تداوم نظم مستقر جهانی همراه با مشروعیت چالش ناپذیر مولفه های شکل دهنده آن است.


در آغازین شکل گیری این نهاد برای سه دهه به جهت رقابت موجودیتی دو قطب ایدئولوژیک رقیب این فرصت برای کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین بود که از این نهاد به عنوان یک ابزار مناسب برای پیشبرد منافع خود علیه قدرت های سلطه گر استفاده نمایند. اما به دنبال تحولات گسترده در آغازین دهه نود در مناسبات جهانی دیگر به هیچ روی چنین فرصت هایی برای اعضای غیرعضو در شورای امنیت وجود ندارد. تا زمانی که شرایط موجود هزینه های قابل مدیریت برای بازیگران پنج گانه عضو شورای امنیت دارد این نهاد در حایه حرکت می کند، ولیکن اگر نظم موجود با خطر جدی مواجه شود یا وقوع جنگ و تداوم آن هزینه های مدیریتی غیرقابل قبول را برای قدرت های رده اول رقم زند، شاهد قرار گرفتن سازمان ملل در صف اول مخالفت عملیاتی با جنگ می شویم. برای کشورهای غیرغربی در طول دوران جنگ سرد، سازمان ملل ایجاد ارزش افزوده می کرد و مکانیزمی بود که از طریق آن می شد استفاده کشورهای بزرگ از برتری های اقتصادی و نظامی را که در اختیار داشتند، تا حدودی با محدودیت روبه رو کرد. اما امروزه به جهت عدم وجود رقابت ایدئولوژیک بین قدرت های بزرگ عضو شورای امنیت و توافق کلی آنان در حفظ وضع موجد و نظم مدافع شرایط حاکم، سازمان ملل عملا از کمترین ظرفیت و امکان برای فرصت دادن به بازیگران رده دوم نظام بین الملل در استفاده از این نهاد برای به چالش کشیدن سلطه و اعمال فشار بر قدرت های بزرگ قاصر است. هر زمان صاحبان حق وتو بر موضوعی توافق کنند از نهادی به نام سازمان ملل بهره می برند تا مشروعیت قانونی به نیاز خود بدهند و منافع خود را برآورده سازند. به جهت منافع آمریکا، لیبی باید ساقط می شد در نتیجه مجوز به سازمان ملل برای مداخله داده شد، با وجود این که از نقطه نظر مدت زمان بحران و هزینه های مادی و انسانی شرایط هنوز حاد نشده بود. جنگ سوریه با وجود کشتار نزدیک به نیم میلیون، بی خانمان شدن میلیون ها نفر و هزینه های گسترده مادی و این که 5سال است که منطقه را به بی ثباتی کامل کشانده است، به جهت عدم توافق قدرت های بزرگ سر شرایط آینده دوران پسا اسد الزامی ایجاد نکرده است تا سازمان ملل توقف جنگ و کشتار را وجاهت حقوقی ببخشد. برخلاف سه دهه پنجاه، شصت و هفتاد حضور در سازمان ملل و ایراد سخنرانی کمترین وجاهت بین المللی، قلیل ترین پوشش خبری جهانی را برای اعضای رده دوم فراهم و حقیرترین هزینه را باری قدرت های سلطه گر جهانی به صحنه می آورد. سازمان ملل نهادی ناکارآمد با توجه به منافع، هویت و ارزش های کشورهای رده دوم نظام بین الملل است و تنها در شرایطی به ایجاد ارزش افزوده منجر می شود که منافع یکی از قدرت های بزرگ تطابق استراتژیک با نیازهای کشورهای منطقه ای بیابد. عربستان سعودی با وجود این که مسئولیت مستقیم در تبدیل بحران داخلی کشور یمن به یک جنگ تمام عیار داشته و با و جود این که برخلاف تمامی موازین و قوانین بین المللی به مداخله در امور داخلی این کشور دست زده اما به جهت همسویی با آمریکا توانسته است سازمان ملل را به یک ناظر بی اثر تبدیل نماید. سخنرانی در سازمان ملل و دست دادن با سیاستمداران کشورهای مختلف در زمان حضور در این نهاد را شاید بتوان از بی ثمرترین اقدامات سیاسی در صحنه بین المللی قلمداد ساخت. آن چه به یک کشور رده دوم اعتبار و پرستیژ می بخشد، فرصت سخنرانی در سازمان ملل نیست بلکه رفاه اقتصادی، کارآمدی سیاسی، پویایی فرهنگی و مناسبات مدنی اجتماعی در گستره آن سرزمین است.


منبع: هفته نامه صدا، شماره 99
مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

رشد ۱۴۲ درصدی قیمت مسکن از ابتدای سال ۹۷

چای ارزان‌قیمت در راه است

توجیه جهانگیری برای ضرورت واردات برنج

راز رونق تولید

قانون یقه 6 خودروساز را گرفت

انتقاد تند زرشناس از مدیریت اقتصادی دولت روحانی

آرامش صد روزه بازار ارز ادامه خواهد یافت؟

زاگرس و قشم‌ایر نقره‌داغ شدند

مسافران برگشت خورده ایران ایرتور چه شدند؟

برگزاری یک عروسی متعارف چقدر خرج برمی‌دارد؟

ادعای بازداشت ۲ نماینده مجلس به اتهام اخلال در بازار خودرو

ربیعی: حضور بانک مرکزی در بازار ارز با دستور روحانی بود

آیت‌الله مکارم‌شیرازی: دولت به قم و حوزه بدهکار است

روایت امیر حاتمی از کمک‌های وزارت دفاع به خودروسازان

رسانه انگلیسی: دیدار ظریف با مکرون خشم ترامپ را در می آورد

ظریف: تا زنده هستم اجازه نمی دهم یک قطره از دریای خزر را از ما بگیرند

مکرون برای ایران پیشنهاد دارد

درخواست ترامپ از ایران برای مبارزه با داعش!

فشار آمریکا به یونان بخاطر کشتی آدریان دریا

پاسخ محسن هاشمی به یادداشت نویسنده کتاب «روایت رهبری»

انتقاد دولت نجات ملی یمن از سازمان ملل

ترکیه و روسیه به دنبال دور زدن سوئیفت

خشم دانمارکی ها از ترامپ

انفجار در شهرک صهیونیست‌نشین

انصارالله بعد از سرنگونی پهپاد آمریکا: آسمان یمن جای تفریح نیست

کشته شدن 2 نظامی آمریکایی در افغانستان

واکنش پنتاگون به بیانیه الحشدالشعبی درباره انفجارهای عراق

پوتین: در برابر آزمایش موشکی آمریکا متقابلاً پاسخ می‌دهیم

ترامپ: رای به دموکرات‌ها رای بر ضد اسرائیل است

الحشد الشعبی، آمریکا را مسئول حوادث اخیر در پایگاه‌های عراق دانست

دلیل تغییر رنگ دریاچه ارومیه

وزیر ارشاد: سرانه مطالعه در کشور ۱۳ دقیقه است

ماجرای گیر افتادن 152 نفر در "دشت میشان"

رتبه‌های برتر کنکور نصیب کدام دانش‌آموزان می‌شود؟

نقشه بیرحمانه مادرشوهر برای بی عفت کردن عروسش

به درهای ضدسرقت اعتماد نکنید!

اثر عجیب اعتیاد به فضای مجازی بر روابط زوجین

وقتی به اندازه نصف بودجه مملکت را دود می‌کنیم

چاه‌های غیرمجازی که جان زمین را می‌گیرند

خدمات ویژه آمبولانس ها برای افراد خاص