رصد

کد خبر: ۹۸۰۵۲
تاریخ انتشار: ۲۸ مهر ۱۳۹۵ - ۱۳:۴۱

شروین وکیلی جامعه شناس، زیس شناس، اسطوره شناس و تاریخ نگار است که در حوزه جوک و خنده کتاب «جامعه شناسی جوک و خنده» را از انتشارات اندیشه سرا و موسسه خورشیددارد. وی تحقیقات مفصلی درباره چرایی و چگونگی خنده در فرهنگ و تاریخ انسان ها و ایرانیان دارد. سوال وی به سوال های نسیم بیداری در این خصوص پیش روی شماست.


-- جوک گفتن یا شوخی کردن در میان آدمیان از چه قدمتی برخوردار است؟


چنین می نماید که شوخی کردن و خندیدن پیشینه ای بیش از گونه انسان داشته باشد. یعنی تا جایی که به شوخی های حرکتی مربوط می شود، میمون های عالی مثل شامپانزده و گوریل هم چنین رفتاری را دارند و مثلاً در برابر اندر کنشی مثل قلقلک دادن می خندند. از این رو در میان آدمیان هم می توان حکم کرد که از قدیمی ترین زمان ها و در سراسر دوران حضور گونه ما بر زمین، این رفتار ها در همه جمعیت های انسانی وجود داشته است. شاهدی که این حدس را تقویت می کند آن است که همه جوامع انسانی با الگوی مشابهی شوخی می کنند و مفهوم جوک را دارند و همگی هم با شیوه مشابهی به آن می خنند. یعنی شوخی و خنده در میان آدمیان رفتاری جهانی و وابسته به گونه است و قدمتش هم از گونه ما بیشتر است.


-- در گذشته، جوک گفتن و شوخی کردن در بین قدرتمندان، حاکمان، افراد مذهبی، حکما و دانشمندان هم رواج داشته است؟ یعنی چنانچه باور عام متصور است آیا شوخی کردن و جوک گفتن متصف به رفتار افراد خاصی از طبقه و سطح خاصی از جامعه بود؟ و این که فقط افراد ضعیف دست به ساختن جوک می زنند چون قدرت مقابله از نوع دیگری را ندارند؟


این تصور که شوخی کردن به گروه خاصی و قشر فرودستان جامعه تعلق دارد به کلی نادرست است. شوخی کردن و خندیدن یک رفتار عمومی و همگانی است که برخی بنا به خلق و خو و شیوه پرورش آن را بهتر پرورش داده و خوش ذوق و شوخ طبع از آب درمی آیند و برخی آن را مهار می کنند و اخمو و جدی می نمایند. اما حتی در میان این گروه اخیر هم همواره شوخی هایی بروز می کند و همیشه نمودهایی از خنده به شوخی را می توان دید. دست کم در تاریخ طولانی ایران زمین شمار زیادی از شهان و افراد قدرتمند را داشته ایم که از شوخ طبعی سرشاری برخوردار بوده اند. در دوران اخیر مشهورترین نمونه اش ناصرالدین شاه قاجار است که برخی از شعرهایی که بر حسب شوخی سروده هم برای خود شهرتی دارد.


-- جوک ها بیشتر وسیله ارتباطی در زبان ها بوده اند یا برای بیان منظور و قصد خاصی به کار برده می شدند؟ مثلاً برای بیان اعتراض، نقد یا تیکه و کنایه زدن، تحقیر و...


جوک یک منش (یک عنصر فرهنگی) است که به طور همزمان چند کارکرد را به انجام می رساند. مهم ترین کارکرد آن، تخلیه تنش اجتماعی از راه رها کردن رفتار خنده است که با تعریف داستانک های معما گونه ای با محتوای تابو و تنش برانگیز انجام می شود. بنابراین مهم ترین کارکرد آن با هم خندیدن است که خود به خود دشمنی و تنش بینافردی را کاهش می دهد، اما در عین حال چون جوک گفتن در اصل با انتقال یک داستان و روایتی پیچیده همراه است، محتوای معنایی غنی ای را هم حمل می کند و این محتوا به کار بیان موضوعی مشخص می آید که گاه با کنایه زدن، به فکر فرو بردن، اعتراض و شبیه آن ها همراه است. بر خلاف آنچه می گویند، کارکرد تحقیر آمیز جوک گویی مهم و برجسته نیست. یعنی وقتی در جوک، قهرمانی با هویت خاص مورد حمله قرار می گیرد، هدف تحقیر و طرد سیاسی او نیست، برعکس بازی با شخصیت ها و هویت ها حاشیه ای در جوک ها راهی پیشگیرانه است که از ابزار خشونت به ایشان جلوگیری می کند و تنش هایی که درباره شان وجو دارد را به شکلی امن و ارام تخلیه می کند. یعنی این که در ایران برای برخی از قومیت ها جوک ساخته می شود هیچ ایرادی ندارد و در سراسر تاریخ و همه اقلیم های جغرافیایی جهان هم چنین جوک هایی وجود داشته و دارد و کارکردی مثبت در حذف تنش های بین دسته های اجتماعی ایفا می کند.


-- خندیدن و لذت بردن از یک جوک تا چه اندازه به زمینه های اجتماعی و فرهنگی فرد بستگی دارد و تا چه اندازه به ویژگی های زیستی (مثلاً تأثیر و نقش هورمونی و ژنتیکی در افراد انسان)؟ یعنی می توان گفت جوک هایی وجود دارند که همه ملت ها از آن ممکن است شاد بشوند؟ یا کلاً جوک ربطی به باورهای فرهنگی ندارد و مربوط به عوامل زیستی شناسی انسان ها می شود؟


جوک همواره در بافتی اجتماعی و زمینه ای از دانسته های مشترک شکل می گیرد و معنی پیدا می کند. به همین خاطر اغلب جوک ها سخت وابسته به زمینه هستند و تنها برای کسانی که در آن بافت اجتماعی زیسته اند خنده دار می نمایند. با این همه هسته مرکزی شان یکسان است و هشت استخوان بندی مشترک منطقی دارند که داستان ها و روایت هایشان با جزئیات وابسته به زمینه بر همان ها سوار می شوند. یعنی جوک ها در استخوان بندی شان ساختارهایی جهانی و عمومی دارند، اما با گوشه هایی از روایت های محلی و وابسته به موقعیت پوشیده شده اند.


-- خندیدن به مسائل و مشکلات (آنچه بیشتر در جوک های امروز مشهود است) بیشتر به عنوان راهکاری به کار می رود که بشر برای کم کردن تأثیر منفی مسائل و مشکلات به کار می برد یا نوعی افشای اعتراض است؟ مثلاً برای نشان دادن این که نه تنها این مسئله توسط ما درک می شود بلکه منفور و مورد نقد ما هم هست.


خندین به موقعیت های جدی و شوخی گرفتن اموری که تابو قلمداد می شوند یکی از راهبردهای سیاسی مقاومت در برابر سلطه است. از این رو بی شک سویه های سیاسی برای جوک ها می توان در نظر گرفت. با این همه بعید است همه کسانی که به جوکی با محتوای سیاسی یا دینی می خندند، اعتراضی یا رویکردی اندیشیده درباره اش داشته باشند. با این همه خندیدن به جوک بنا به ماهیت و محتوای جوک ها تا حدودی سست کردن مرزبندی های اجتماعی و عبور از خط قرمزهای مفهومی همراه است و به همین خاطر نوعی خط مقاومت زبانی د اجتماع محسوب می شود. این رو به ویژه در جوک هایی که در نظام های سیاسی توتالیتر (نمونه مشهورش شوروی سابق و آلمان شرقی) تولید می شود می توان به خوبی مشاهده کرد.


-- چنانچه خودتان در مقاله ای آورده بودید آرتور کستلر می نویسد «خندیدن با حالت انفجاری، حرکات تصادفی و نامنظم و شکل غیرارادی به ظاهر سازمان نایافته، تجلی انقلابی موقت در برابر نظام های انضباطی حاکم بر بدن است.» حال سوال این است که با هجمه جوک های متنوع در تمام موضوعات و مسائل روز و غیر روز در شبکه های اجتماعی می توان گفت این نوع رفتار نیز انقلابی در برابر اجبارها، نظم و قوانین حاکم بر فضای فرهنگی و اجتماعی است؟


بله، تا حدودی چنین است. یعنی جوک گفتن و خندین به جوک در ضمن فرار موقت از قید انضبط اجتماعی حاکم بر بدن نیز هست. بدن شق و رق و مدیریت شده ای که باید آداب معاشرت اجتماعی را برآورده کند، در زمان خنده مجاز است که پنچ و تاب بخورد و حرکات تصادفی بکند و این آداب را به شکلی مقطعی نقض کند. این کار را می توان همچون نوعی خستگی در کردن انضباطی تفسیر کرد. خستگی ای که از رعایت قواعد و آداب اجتماعی تنظیم بدن ناشی می شود.


-- با تغییر و تحول وسایل ارتباطی، تغییر در زبن و کارکرد ادبیات و تغییر در نگرش افراد به نوع روابط، باعث شده است بسیاری از رسومات گذشته کم رنگ شده یا حذف بشوند. اگر بخواهیم به بررسی رفتاری و زیست شناختی نسبت جوک و انسان بپردازیم انسان شوخی و جوک گفتن را قرن ها است در رفتارهای خود دارد. سوال این است که نیاز انسان به این مقوله چیست که آن را رها نکرده و بنا به موقعیت های تاریخی آن را از حالتی به حالت دیگر تغییر می دهد، اما در هیچ شرایطی از رفتارها و رابطه ها حذف نمی شود؟


گمان نمی کنم انقلاب های رسانه ای بر حضور و غیاب جوک تأثیر کند. تنها قالب و شکل جوک است که در تحول رسانه ها و ظهور زمینه های ارتباطی تازه تغییر می کند. با این همه طی مشاهده ای که طی سال های اخیر داشته ام، به نظرم می توان این چند تحول و دگردیسی را در رفتار جوک گویی ایرانیان برشمرد. این ها تغییراتی هستند که در اثر انقلاب رسانه ای و ظهور فیسبوک و اینستاگرام و تلگرام و شبیه آن ها رخ نموده اند:


نخست: رفتار جوک گویی به جای آن که به شیوه چند هزار ساله اش بین من و دیگری ها بروز کند، در خلوت و به شکلی انفرادی در ارتباط من با گوشی همراه یا نمایشگر رایانه نمود می یابد. یعنی به نوعی با فردی شدن و رایانه ای شدن و شبکه ای شدن جوک رو به رو هستیم.


دوم: از سویی هنرنمایی هایی که با تعریف کردن جوک وابسته بود و خندیدن به آن را تضمین می کرد غایب شده است و از سوی دیگر جملاتی که گاه محتوای معنایی چشمگیر اما خنده داری هم دارند در همان رسانه ها به جای جوک رد و بدل می شوند. یعنی جوک گویی امری نوشتاری، فارغ از هنر اجرا و تا حدودی داستان زدوده شده است.


سوم: آن که منش هایی نوظهور مثل تکه ای از فیلم مستند، عکسی با چند جمله توضیح، فایلی صوتی و مشابه این ها کارکردی شبیه به جوک پیدا کرده است. این ها پیشتر در فضاهای رسانه ای خاصی برای مخاطب انبوهی پخش می شدند، اما امروز هر کس می تواند یکی شان را به طور خاص برایدوستش بفرستد و از این رو نقش منش های صوتی – تصویری شبه مستند با جوک ها تداخل پیدا کرده است.


چهارم: در همین راستا بسیاری جوک ها به تدریج از بافت قدیمی زبانی شان کنده شده و بیشتر تماشا یا خوانده می شوند، یعنی با بینایی ارتباط پیدا کرده اند.


پنجم: تابوهای اجتماعی مرسومی که مرزبندی ای برای جوک گویی ایجاد می کرد و باعث می شد نظمی سلسله مراتبی در انتقال جوک وجود داشته باشد، فرو ریخته است. یعنی حرمت انتقال جوک بین زن و مرد ناخویشاوند، بی ادبانه بودن تعریف جوک برای کسی سالمندتر از خویش و شبیه این ها به تدریج منسوخ می شود.


منبع: ماهنامه نسیم بیداری، شماره 73

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

طلا و دلار ثابت ماند

بازاری که در مناطق آزاد از دست رفت

کاهش قیمت تلفن همراه در پی کاهش قیمت دلار

عید غدیر شیرینی گران نمی‌شود

کنایه مجری تلویزیون به 1800 میلیارد تومان پول در حساب های بی استفاده

افزایش ۱۸.۵ درصدی مبادله چک در تیر ماه

معاملات 12 هزار میلیارد ریالی در بورس

رئیس کل بانک مرکزی: حذف صفر بر رشد تورم تاثیری ندارد

علت به تعویق افتادن تشکیل بازار متشکل ارزی

مقاومت یورو در برابر دلار شکست

ورود وزیر کشور عراق به تهران

واکنش‌ها به نقل قول پُر حاشیه از آیت‌الله یزدی

مهمانپرست: توقیف مجدد گریس 1 عرصه را بر آمریکا و انگلیس تنگ‌تر می‌کند

کاندیدای زن وزارت آموزش و پروش لو رفت

خاطرات متفاوت آزاده دوران دفاع مقدس از دوران اسارت

الحاق بالگرد، ناو اطلاعاتی و زیردریایی به نیروی دریایی ارتش

نفتکش ایرانی منتظر کاپیتان جدید

گزارش الجزیره از حرکت نفت کش ایران

سناتور آمریکایی: اعتماد به طالبان بدتر از توافق هسته‌ای است

گلایه‌های صریح نماینده اصلاح‌طلب از روحانی

حملات رژیم صهیونیستی به غزه

کاهش چشمگیر کمک‌های آمریکا به پاکستان

واکنش تند دانمارک به درخواست ترامپ برای خرید گرینلند

بیانیه بزرگ‌ترین «عملیات پهپادی» یمن در خاک عربستان

نگاهی به رسوایی‌ جنسی ۵ رئیس‌جمهور آمریکا

هشدار روسیه درباره سوریه

انصارالله یمن به حزب الله پیام داد

تلاش رسانه‌های غربی برای وارونه جلوه دادن تحولات کشمیر

نظر انصارالله درباره تجزیه یمن

دیدار مهم معاون وزیر دفاع عربستان با رئیس پارلمان دولت مستعفی یمن

فرار راننده بی وجدان پس از تصادف

سوال جنجالی مجری تلویزیون از فرمانده انتظامی تهران در برنامه زنده

افزایش ۴۰ درصدی کشف سرقت‌ها در حوزه ریلی کشور

رئیس کانون سردفتران: عقد آریایی قانونی نیست

شوخی رضا رفیع با شهردار مشهد

ماجرای گم شدن یک ایستگاه مترو در تهران چیست؟

سوسک و مگس در مرغ‌های عرضه‌کنندگان مواد غذایی!

آخرین وضعیت جسمانی محیط‌بان مجروح قائنی

بیماران مشکلات بیمارستان‌ها را به این سامانه اطلاع دهند

توقیف یک دستگاه سمند و پژو با ۶۰ میلیون تومان خلافی!