رصد

کد خبر: ۹۸۱۴۸
تاریخ انتشار: ۲۹ مهر ۱۳۹۵ - ۰۹:۴۴

سعید مدرسی، پژوهشگر ارتباطات / «رسانه ها» در انواع مختلف امروزه به نحو بسیار موثری در عرصه زندگی ما حاضر شده اند و با افرادی که نسبت به آن شناختی ندارند، هرگونه که بخواهند عمل می کنند.


پدران، مادران و مربیانی که تا دیروز فقط با حضور در کنار فرزندان و دانش آموزان شان می توانستند بر امور تربیتی آن ها اشراف داشته باشند باید بدانند که رسانه های متنوع امروزی با قدرت نفوذ بی سابقه و هیبت نامرئی شان، دیگر این امکان را از آن ها گرفته اند. به همین جهت، ارزشمند است در این زمینه بیشتر آگاه شوند و مهارت های لازم دیگری را بر داشته های خود بیفزایند. در غیر این صورت هم در زندگی شخصی خود با مشکلات زیادی روبه رو خواهند شد کما این که شده اند و غالبا شده ایم و هم در هدایت و تربیت صحیح فرزندان شان ناتوان خواهند ماند که از نشانه هایش پیداست. متاسفانه کشور ما در این عرصه آموزشی بعد از بسیاری از کشورها، با تاخیری پنجاه ساله وارد شده است.


تاخر فرهنگی جامعه نخبگان در مواجهه با پدیده های نوین


وجود «تاخر فرهنگی» در سطوح مختلف جامعه ما از جمله آسیب های همراه تکنولوژی های نوظهور است. بدین معنا که به دلیل ناآشنایی اغلب نخبگان جامعه با لایه های عمیق تر تحولات دنیای امروز، عموما دو رویکرد سلبی و وادادگی نقطه عزیمت مواجهه ما بوده است. از سویی با طرد و نفی حداکثری پدیده های نو روبه رو بودیم که نتایج آن رسانه هراسی در تبیین مسئله و قرنطینه کردن فزاینده در عمل بوده است که با تمرکز صرف بر بیان تهدیدات رسانه ها، فرصت پیش آمده جهت استفاده بهینه از فضای رسانه ای جدید را از دست می دهند.


در حال حاضر، ابزارهای نظارت سنتی دیگر کارایی چندان و کاملی ندارند و باید جای خود را به شیوه ها و ابزارهایی جدید بسپارند که با توانمندسازی مخاطبان در مقابل آثار سوء رسانه ها به آن ها مصونیتی بیشتر می بخشند. آنچه در مورد فراگیری سواد رسانه اهمیت دارد آن است که بدانیم سواد رسانه ای صرفا «منع» مخاطبان از پیام های ناخواسته رسانه ای نیست. اگرچه برخی گروه ها سعی در ترغیب خانواده ها به خاموش کردن تلویزیون خود دارند حقیقت این است که رسانه چنان با فرهنگ محیط اجتماعی افراد عجین شده که حتی اگر شما تلویزیون را هم خاموش کنید نمی توانید از فرهنگ رسانه ای امروز فرار کنید، زیرا پیام ها مثل اکسیژنی که تنفس می کنیم ما را احاطه کرده اند و دیگر رسانه ها صرفا بر فرهنگ ما تاثیر نمی گذارند، بلکه خود فرهنگ ما هستند (با کینگهام 2003* در آن سوی قصه با وادادگانی روبه رو هستیم که خوشحالانه رهاسازی و استفاده بی حد و حصر را در دستور کار قرار دادند و دقت نظر در آثار سوء و آفات قالبی و محتوایی را معارض با مدرنیته خوش خیالانه خود می پندارند که تاخر فرهنگی «به معنی عدم اتخاذ منظر واقع بینانه» گریبان گیر هر دو طیف است. در نگاه واقع بینانه که باید مدعای نگاه و عمل ما باشد به دنبال مواجهه ای فعال و نقادانه با شیوه مصرف ابزاری رسانه ای و همچنین ارتقای سطح توانمندی های تحلیل محتوای پیام های دریافت شده از جانب کاربران رسانه های مختلف هستیم، به طوری که ضمن استفاده حداکثری از ظرفیت های بی نظیر پیش آمده به آسیب های محتمل این عرصه نیز توجه جدی داشته باشند؛ رویکردی که در صدد توانمندسازی مخاطبان رسانه هاست.




الوین تافلر، آینده شناس معروف آمریکایی در دهه 1980 پیش بینی کرده بود که عصر فردا را گستره ای از فرستنده ها، رسانه ها، پیام گیران و پیام سازان شکل می دهند و شیوه های تبادل اطلاعات محور مانورهای آینده را شکل می دهند که در حال حاضر بخشی از آن پیش بینی تحقق یافته و بخشی دیگر در  راه است. حال نسل های امروز و فردا برای جذب فرصت ها و دفع تهدیدهای ناشی از این پدیده به این درک نیاز خواهند داشت که رسانه های جمعی چگونه بر جامعه تاثیر می گذارند. مسلما کسی که توانایی ارزیابی و تحلیل انتقادی پیام های ارتباطی را داشته باشد بهتر می تواند به این درک برسد، درکی که فقط از رهگذر تکامل و ارتقای سواد رسانه ای همچون یک مهارت راهبردی تحقق می پذیرد زیرا سواد رسانه ای توانمندی های لازم را برای برقراری ارتباطی متکفرانه و آگاهانه با رسانه ها می آموزد و در عین حال دیدگاهی تحلیلی و نقادانه نسبت به پیام های رسانه ای فراهم می کند. (قاسمی 1385)


ارتقای مهارت سواد رسانه ای یکی از شیوه های نظارتی کارآمد و مطرح است که موجب می شود مخاطب منفعل به مخاطب فعال و گزینش گر تبدیل شود و هوشمندانه از ابزارهای رسانه ای و پیام های ارسالی آن استفاده کند. افزایش کمی و کیفی سواد رسانه ای همزمان با رشد عوامل دیگر و فراهم شدن زمینه های آن موجب توسعه جوامع می شود و از این رو هر چه در جوامع افراد سواد رسانه ای بیشتری داشته باشند؛ آن جامعه از توسعه انسانی و اجتماعی بیشتر برخوردار می شود. نکته مهم در این میان آن است که سواد رسانه ای می تواند ابزاری ارزشمند در جهت گسترش مهارت های تفکر انتقادی نیز باشد. در همین دلیل شاید بتوان گفت که فراهم آوردن ابزارهای مناسب در مقوله سواد رسانه ای به افزایش مهارت های تفکر انتقادی نیز کمک می کند. امروزه دست اندرکاران و هواداران سواد رسانه ای نیازمند آن هستند که در مورد فرصت های آموزشی و مزایای استفاده از ابزارهای تعلیمی در این عرصه آگاهانه تر گام بردارند و در فرآیند توسعه استانداردها برای برنامه های آموزش سواد رسانه ای فعالانه مشارکت کنند. قدرت رسانه ها در این است که مخاطبان آن ها ناخودآگاه با یک دیدگاه، رفتار، گفتار و طرز تفکر یک سان و هماهنگ می شوند. به بیان دیگر رسانه ها در حال انتقال نقش های مشترک، جهان بینی مشترک و ارزش های مشترک به مخاطبان خود هستند. بنابراین مخاطب دارای سواد رسانه ای باید بتواند اهداف و تاثیرات رسانه ها را بررسی و چگونگی دست کاری افکار توسط آن ها را تحلیل کند، چرا که سواد رسانه ای نوعی مهارت شناختی به مخاطبان می دهد (فلسفی 1392)


تاریخچه مختصر آموزش سواد رسانه ای


مفهوم سواد رسانه ای (media literacy) سابقه ای کمتر از شش دهه دارد و همزاد مفهوم (دهکده جهانی) است. تاریخچه پیدایش سواد رسانه ای به سال 1965 باز می گردد. مارشال مک لوهان نخستین بار در کتاب خود با نام «درک رسانه: گسترش ابعاد وجودی انسان» این واژه را به کار برده است. وی معقتد بود زمانی که دهکده جهانی تحقق یابد لازم است انسان ها به سوادی جدید به نام سواد رسانه ای دست یابند (صدیق بنا 1385 به نقل از فلسفی 1392)


سازمان بین المللی یونسکو به طور فعال از دهه 1960 به بعد به پشتیبانی از موضوع سواد رسانه ای همت گمارد و تلاش کرد در این زمینه برنامه ای جهانی را اجرا کند. از نظر صاحب نظران یونسکو، آموزش رسانه ای به مثابه راهکاری مناسب توان جبران نابرابری اطلاعاتی میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را دارد و پیشرفت مهارت های فردی به منظور تفسیر و تحلیل پیام های رسانه ای میان مخاطبان تنها راهی است که می تواند قدرت استفاده کنندگان از رسانه ها را در کشورهای در حال توسعه افزایش دهد و آنان را از وضعیت انفعال صرف خارج سازد (ایران پور، 1389)


رشته آموزش سواد رسانه ای در چهل سال اخیر در دنیا پدید آمده و اهمیت آموزش و مفهوم گسترده «سواد» در این سال ها گسترش یافته است و کانادا اولین کشوری است که آموزش سواد رسانه ای به صورت رسمی از سوی نظام آموزش و پرورش آن کشور را پذیرفته است. در حال حاضر، سواد رسانه ای به عنوان یک ماده درسی در نظام آموزشی بسیاری از کشورها از جمله بریتانیا، استرالیا آفریقای جنوبی، کاندا، آمریکا و ژاپن تدریس می شود و همزمان در کشورهای نیوزیلند، ایتالیا، یونان، اتریش، سوئد، دانمارک و سوئیس در حال توسعه است (کرس 2003)


مراحل شکل گیری مهارت سواد رسانه ای


مهارت های مرحله ای که منجر به ارتقای سواد رسانه ای می شود و در برنامه های آموزشی گنجانده می شود به شرح ذیل پیشنهاد شده است (تومن 1995 به نقل از نصیری 1391 و حسینی و حق پناه 1393 با تغییر و تلخیص):


مرحله اول: آگاهی از اهمیت مدیرتی و «اتخاذ رژیم مصرف رسانه ای» اهمیت دارد؛ یعنی توجه به کاربردها و محدودیت های هر رسانه و شناخت و فواید و مضرات رسانه ها و تعیین میزان و نحوه استفاده هر رسانه که این مرحله در تعریف رابطه چند سویه بین قالب های رسانه ای و محتوای آن و خصوصیات کاربر مانند:سن، جنسیت، ویژگی های شخصیتی و اولویت های وظیفه ای او و... مشخص می شود.


مرحله دوم: فراگرفتن مهارت های خاص تفکر انتقادی که یکی از اجزای اصلی سواد رسانه ای است توجه به تکنیک های جذب و اقناع و همچنین درک معانی پنهان پیام های رسانه ای اهمیت دارد؛ یعنی مثلا دقت در پرسش هایی درباره این که چه چیزهایی در پیام گنجانده شده؟ ساختار آن چگونه شکل گرفته؟ چه چیزی احتمالا حذف شده است؟ و ...


مرحله سوم: به مسائلی فراتر از این چارچوب پرداخته است و مسائل عمیق تری را بررسی می کند. این مرحله در صدد پاسخگویی به پنج پرسش اساسی است، یعنی: پیامی را که ما تجربه می کنیم چه کسی تولید می کند؟ (صاحبان رسانه ها و خلق کننندگان پیام ها) پیام برای چه مخاطبی تولید شده است؟ (گروه هدف) چه پیامی در متن رسانه ای گنجانده شده است؟ (محتوا) به چه منظور و هدفی پیام تولید شده است؟ (اهداف تولیدکنندگان) چه ابزاری و تکنیکی پیام را دبرگرفته است؟


مرحله چهارم: در این مرحله توانمندسازی مخاطبان در تولید محتوای فاخر رسانه ای متناسب با اقتضائات فرهنگی و التزامات بومی جامعه با اتکا به مهارت های نقد و ایجاد پیام رسانه ای مورد توجه است که این مرحله معمولا در مباحث سواد رسانه ای مورد غفلت واقع می شود.


آموزش شبکه ای الگوی مطلوب آموزش و ارتقای مهارت سواد رسانه ای


در این مرحله با توجه به تبیین اهمیت موضوع و لزوم ایجاد نهضتی فراگیر پیرامون سواد رسانه ای، چالش مهم دیگری خودنمایی می کند. یکی از ایرادهای جدی جامعه فرهنگی ما توانمند نبودن نخبگان در «تبدیل ایده ها به پدیده ها» و «مدیریت دانش» است. بیش از یک دهه از ورود مبحث سواد رسانه ای به فضای دانشگاهی ما می گذرد و در سال های اخیر مباحثی پیرامون لزوم فراگرفتن سواد رسانه ای به گوش می رسد اما نوع روش و محتوای آموزش برای سطوح مختلف مخاطبان از مهم ترین نکاتی است که باید در ارائه یک الگوی آموزشی اثربخش مورد توجه قرار گیرد که این خود تخصصی دیگر می طلبد تجربه برخی موسس های آموزشی و فرهنگی پیشرو در عرصه ترویج ارتقای مهارت سواد رسانه ای اتخاذ راهبر «آموزش شبکه ای» را برای تدبیل این مبحث و مهارت به یک گفتمان فرهنگی غالب در عرصه عمومی و درون خانوادگی پیشنهاد می کند. این راهبرد تلاش می کند با بهره گیری ا زتجربیات دوره های آموزشی سواد رسانه ای برگزار شده در ایران و استفاده از تجربه های اجرا شده در کشورهایی مانند ژاپن، کانادا، فنلاند و ... بر مبنای الگوهای نوین آموزشی (مانند یادگیری معکوس ، یادگیری مبتنی بر پروژه و سایر رویکردهای یادیگری مخاطب فعال) با آموزش سه ضلع اثرگذار تربیتی، مربیان، والیدن و دانش آموزان به موثرترین و پایدارترین الگوی آموزشی رد آموزش سواد رسانه ای دست پیدا کند (موسوی صمدی 1395) اگر سواد رسانه ای را رد ساحت یک مهارت پایدار و رو به تعالی تعریف کنیم، تحقق آن جز از طریق توانمندسازی سه گانه «مربیان، متربیان (دانش آموزان) و والدین محقق نخواهد شد. یقینا مناسبت ترین مدخل ایجاد این تغییر بنیادین مهارت محور با توجه به سطح زیر پوشش مخاطبان مدارس و نظام آموزشی (اعم از نظارت آموزش وپرورش و نظام آموزش عالی) ماست به طوری که می توان با طراحی آموزشی مناسب در تمامی مقاطع تحصیلی (سطوح پایه و عالی) فراگیر کردن این گفتمان و ایجاد تغییر نگرش و ارتقای توانمندی والدین با برگزاری جلسات کارگاهی آموزش خانواده پیرامون این موضوع و ساماندهی دوره های ضمن خدمت برای مربیان مدارس، ضمن فعال سازی ظرفیت های این حوزه، به مدیریت چالش های پیش آمده و استفاده حداکثری از ظرفیت های موجود رسانه ای بپردازیم و عقب ماندگی فرهنگی کشور در این ساحت را با شتاب بیشتری جبران کنیم.


خوشبختانه با تلاش فراوان برخی صاحب نظران عرصه آموزش و علوم ارتباطات با تدوین کتاب «تفکر و سواد رسانه ای» برای یک از پایه های تحصیلی (دهم) یکی از مقاطع تحصیلی (متوسطه دوره دوم) اقدامی مهم و موثر در این راستا انجام پذیرفت که لازم است با حمایت ملی از این حرکت شایسته ضمن بهره مندی از نظرات نقادانه کارشناسان امر برای ارتقای کیفی محتوا، تدوین کتاب سواد رسانه ای سایر پایه ها و مقاطع تحصیلی به همراه برگزاری دوره های تربیت مربیان این ماده درسی با شتاب بیشتری در دستور کار قرار گیرد.


ایجاد نگرش صحیح در مدیران عالی و میانی فرهنگی کشور و گذار از گفتمان رسانه هراسانه به گفتمان توانمندسازانه مخاطبان و ارتقای سواد رسانه ای عمومی و فعال سازی ظرفیت های رسانه ملی به ایجاد یک نهضت فراگیر در این عرصه و تبدیل سواد رسانه ای به یک مطالبه عمومی و حیاتی در کنار سواد آموزش و پرورش کمک خواهد کرد.


منابع


-           ایران پور، پرستو «میزان سواد رسانه ای و نقش آن در استفاده از رسانه های تعاملی» پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی تهران 1389


-           تومن؛ الیزابت «مهارت ها و راهبردهای آموزش رسانه ای» ترجمه حسن نورایی بیدخت، فصلنامه رسانه، سال دوازدهم، شماره اول 1380


-           حسینی سیدبشیر و حسین حق پناه «صد و پنجاه هشتگ در آموزش سواد رسانه ای» نشر مسیر تهران 1393، قاسمی طهمورث «سواد رسانه ای رویکردی جدید به نظارت» فصلنامه رسانه سال هفدهم شماره 4، 1385


-           فلسفی، غلامرضا، «مقاله رویکرد تطبیقی به سواد رسانه ای در کشورهای توسعه یافته» فصلنامه مطالعات رسانه ای سال نهم شماره بیست و چهارم بهار 1393


-           موسوی صمدی، سیداحمد «آموزش شبکه ای، الگوی مطلوب آموزش سواد رسانه ای» چکیده مقاله ارسال شده به همایش سواد رسانه ای و مسئولیت اجتماعی 1395


-           نصیری، بهاره «اهمیت آموزش سواد رسانه ای در قرن بیست و یکم فصلنامه مطالعات رسانه ای» سال هفتم شماره هجدهم پاییز 1391


-           Buckingham, d (2003) media education: literacy and contemporary culture. Cambridge pality press


-           Kress g (2003) literacy in the new media age new York: routledge


منبع: ماهنامه مدیریت ارتباطات، شماره 77

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

راه طولانی قانونی شدن مالیات بر عایدی سرمایه‌

دلیل استقبال نکردن ایرانی ها از موتورسیکلت‌های برقی

دلار زدایی از اقتصاد روسیه

ماجرای گرانی چادر چیست؟

ثبات نرخ طلای سرخ در بازار

ایران رتبه دوم مبارزه با قاچاق کالا را کسب کرد

اتفاقی جدید در سازمان خصوصی سازی

تمایل بازار ارز برای ورود به کانال ۱۰ هزار تومان

اعلام آمادگی ایران برای کاهش تعرفه با عراق

جذب ۱۰ هزار میلیارد تومان سرمایه بخش خصوصی در بنادر کشور

ظریف وارد کاراکاس شد

انگلیس مدعی توقیف دو کشتی توسط ایران شد

واکنش ترامپ به توقیف کشتی انگلیسی توسط ایران

واکنش آمریکا به توقیف نفتکش انگلیس توسط ایران

علت توقیف نفتکش انگلیسی توسط سپاه مشخص شد

سپاه پاسداران یک نفتکش انگلیسی را توقیف کرد

واکنش ایران به ادعای معاون ترامپ

اظهارات طعنه‌آمیز ظریف خطاب به دولتمردان آمریکا

مترقی‌ترین طرح مجلس!

ادعایی درباره هدایت نفتکش انگلیسی به سمت ایران

بایدن: ترامپ عاشق دیکتاتورهاست

تظاهرات در برخی استان‌های عراق

انفجار مین جان پنج روستایی را در غزنی گرفت

نماینده مجلس لبنان در حمایت از زنان استعفا کرد

ورود سری جدید اس 400 به ترکیه

جاسوسی هواپیمای آمریکایی از مواضع حشدالشعبی

آمریکا «سلمان رؤوف» را در فهرست تحریم قرار داد

روسیه گوگل را جریمه کرد

چشم بن‌سلمان به جمال چه کسی روشن شد!

بازداشت مردی که برای داعشی‌ها سنگ تمام می‌گذاشت

توضیح وزیر علوم درباره ضرب و شتم دانشجو توسط استادش

غرق‌شدن جوان ۳۰ساله در یکی از سدهای شهرستان طارم

حرکات نمایشی کاروان عروسی فاجعه به بار آورد!

چه عواملی مانع ازدواج می‌شود؟

آتن لرزید

وضعیت وخیم متروی نیویورک پس از بارش باران!

نگاهی به حسینیه شیعیان در مدینه

امکان نوبت گیری پزشکی با موبایل در کشور

انفجاری مهیب در یکی از تأسیسات گازی مرکز چین

زمین‌گیر شدن یک فروند هواپیمای حجاج