رصد

کد خبر: ۹۸۱۵۱
تاریخ انتشار: ۲۹ مهر ۱۳۹۵ - ۰۹:۵۴

سیدفرید قاسمی، پژوهشگر ارتباطات/ موضوع اخلاق از آغاز مناقشه برانگیز بوده و هست. عالمان علم اخلاق می گویند این مناقشه 2500سال پیشینه دارد. از زمان شکل گیری روزنامه به مفهوم امروزی، این مناقشه به حوزه یاد شده نیز وارد شد. عده ای، حرفه ای گری در روزنامه ها و مجله ها را به معنای سوداگری می دانستند و می گفتند ما باید به دنبال شمارگان و آگهی باشیم، چون یک بنگاه اقتصادی هستیم و باید به دخل و خرج خودمان فکر کنیم و به تبعات بعدی کاری نداریم. عده ای دیگر، مسئله صحت، دقت و امانت را اصل می پنداشتند و بیان می کردند که ما امانتدار هستیم و نمی توانیم هر آن چه داریم و به دست می آوریم، منتشر کنیم.


در این میان حقوق پدید آورنده و گویند ه و مسئله قضاوت و تحلیل در خبر رسانی و فضای رسانه مطرح شد. عده ای بیان کردند که روزنامه  نگاران مراقبان جامعه هستند و این پرسش به میان آمد که آیا مراقبان جامعه خود به مراقبت نیاز دارند یا خیر؟ همچنین بحث قلب واقعیت، دروغ، فریب کاری و ریا مطرح شد و این سوال پیش آمد که بخش مهم روزنامه نگاری «افشاگری» است، حال اگر این افشاگری به جان، مال و ناموس مردم ضربه بزند، آن گاه چه باید کرد؟ شماری از روزنامه نگاران زد و بند با منبع خبر، دریافت رشوه، اخاذی، هتاکی و فحاشی را به وسیله روزنامه نگارنماها تقبیح کردند. همچنین عده ای بحث اولویت منافع ملی را بر مقاصد شخصی یادآور شدند و بحث ترجیح منافع عمومی بر مصالح خصوصی را پیش کشیدند و مناقشه ای درباره اولویت شخص یا اجتماع در گرفت.


حرمت گذاری و حدود و ثغور آزادی از دیگر مباحث مطرح شده در این حوزه بود. حد  مرز آزادی، به مرور زمان، تعریف شد و عده ای از فعالان این عرصه نیز بعدها در پی انطباق اخلاق روزنامه نگاری با اعلامیه جهانی حقوق بشر بر آمدند. بحث بر سر حریم شخصی نیز یکی دیگر از مناقشه های اخلاقی در روزنامه نگاری بود. این مسئله گوشزد شد که مراعات برخی نکته ها پاسخگوی کنجکاوی و پرسش های عمومی نیست و در همین مسئله هم کثرت آرا وجود دارد.


بعد به دو نظر رسیدیم که: انتشار بده و رحمت بخواه! یا: منتشر کن، لعنت بخواه! در ادامه، نظریه های خصوصی سازی و دولتی سازی در رسانه به وجود آمد. بحث مسئولیت اجتماعی و مدنی، جداسازی بین کار رسانه و حوزه تبلیغ و تفکیک بین کار رسانه و حوزه سیاست طرح شد. بحث دروازه بانی خبر و تعارض هایش با مسئله اخلاق به میان آمد.


مناقشه های مختلف در مسائل اخلاقی باعث شد رسانه نگاران به یک جمع بندی برای تدوین اصول اخلاقی برای خود برسند. این اصول اخلاقی نیز متکثر بود، برخی اصول ملی برای گستره کشور نوشتند و برخی تشکل های روزنامه نگاری یا اعضای تحریریه رسانه ها نیز منشورهایی تدوین کردند. بسیاری از روزنامه نگاران نیز به منشورهای اخلاقی کشوری یا حتی تشکلی و رسانه خاص اعتقادی نداشتند و برای خود منشورهای فردی به نگارش در آوردند. با این اوصاف، بسیاری از این منشورها کلیدواژه های مشترکی، از جمله راستگویی، استقلال، عدالت، انسانیت، رازداری و منافع عمومی را در برداشتند. گاهی نیز تعارضی میان منشورهای ملی، صنفی، رسانه ای و فردی وجود داشت که به تفکر افراد مبنی بر ارجحیت حقوق فردی بر حقوق جمعی یا به عکس، یا مرز و همنشینی حرفه ای گری و اخلاق مداری بر می گشت.


به طور کلی، منشورهای اخلاقی به دو دسته مستقل و وابسته تقسیم می شوند. در این میان، در زیرمجموعه منشور اخلاقی وابسته، «باورمندی اعتقادی» جای گرفته است. با تما این اوصاف، عده ای نیز به طور کل معتقد بودند که نگارش منشور اخلاقی در حوزه رسانه، به ویژه مطبوعات، وظیفه قانونگذار است و پس از تعیین حدود و ثغور قانون در این عرصه رسانه نگاران مکلف و ملزم به رعایت آن هستند. در ایران، از تاریخ ورود چاپ و نشر مطبوعات تا انقلاب مشروطه دوره ای 70ساله وجود دارد که در این دوران تقریبا تعارض اخلاقی در مطبوعات ایران مشاهده نمی شود، هرچند که جنگ قلمی با حفظ حدود وجود دارد.


نخستین معارضه اخلاقی بین روزنامه نگاران ایرانی، در دوره نخست مشروطه رخ داد. به طور کلی، در دوره یاد شده عده ای، از ضوابط نانوشته اخلاقی پیروی می کردند و عده ای دیگر نیز با مسائل اخلاقی کاری نداشتند و بی محابا همه چیز می نوشتند و عنان قلم را رها کرده بودند. تعارض های موجود در بحث اخلاق روزنامه نگاری در این دوره به صورت ایرانیزه شده وجود داشت.


از زمستان 1299 تا پاییز 1304 معارضه های اخلاقی در مطبوعات کشور به اوج خود رسید، اما از 1304 تا 1320 اخلاق مداری جدیدی بر مبنای تفکر اخلاقی مربوط به ایران باستان در مطبوعات کشور تعریف شد. از شهریور 1320 تا مرداد 1332 افزون بر روایت حرفه ای و روایت های پیشین، چهار شیوه اخلاقی دیگر در روزنامه نگاری وجود داشته است: روایت اخلاقی درباری، روایت اخلاقی توده ای، روایت اخلاقی ملی و روایت اخلاقی اسلامی. در این سال ها ما با تنوع نشریات دینی نیز مواجه می شویم که نوع اسلامی و شیعی، اخلاق را رعایت می کنند. البته، اولین نشریه فارسی اسلامی در دنیا در هند منتشر شد و 40سال بعد در 1320قمری، در دوره مظفرالدین شاه، در ایران نخستین نشریه فارسی اسلامی منتشر شد. اخلاق مداری دینی را باید از همین اولین نشریه با فراز و فرود پیگیری کنیم.


میان سال های 1304 تا 1320، بنگاه روزنامه نگاری سازمان پرورش افکار، نخستین دوره آموزش روزنامه نگاری را در سال 1319 برگزار کرد. در میان درس های این دوره آموزشی، مباحث اخلاقی نیز دیده می شود.


از دهه 1330 با تأسیس رشته روزنامه نگاری در دانشگاه تهران یک روایت اخلاقی دیگر نیز به وجود آمد که البته، بیشتر ترجمه منشورهای جهانی  در این حوزه است.


به عبارتی، در این سال ها و به ویژه پس از تأسیس موسسه عالی مطبوعات و روابط عمومی (دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی امروز) در سال 1345 تا پایان سال 1357 ما در حوزه اخلاق روزنامه نگاری بیشتر مترجم هستیم تا مولف و استخوان بندی منشورهای اخلاقی دانشگاهی و صنفی برگردان متون اروپایی با رنگ آمیزی ایرانی است.


پس از سال 1357 ما با دو کوشش در عرصه اخلاق روزنامه نگاری رو به رو هستیم: یک کوشش همان ترجمه منشورهای اخلاقی جهانی و تأکید بر حرفه ای گری است و دیگری مسائلی است که در بحث اخلاق روزنامه نگاری مسلمان پیش آمد.


این مباحث از بهار 1358 آغاز شد تا این که در سال 1375 به نخستین هم اندیشی اخلاق روزنامه نگاری مسلمان در تهران رسید. در این هم اندیشی مانند خبررسانی در قرآن، انطباق با کلام ائمه، فقه اطلاع رسانی و فقه مطبوعات در مقاله ها ارائه شد. به عنوان مثال «حق مداری در مطبوعات از دیدگاه امام علی(ع)» موضوع یکی از مقاله های این هم اندیشی بود. در سال 1382 نیز نخستین دوره جشنواره و نمایشگاه مطبوعا اسلامی برگزار شد. بعد از این هم اندیشی، جشنواره و نمایشگاه، پرسش هایی شنیدیم و استفتائاتی نیز از مراجع گرفتند. سوگندنامه نویسندگان مسلمان را در همان سال ها نوشتندو انتشار نشریه و کتاب به مناسبت های یاد شده موجی از پایان نامه نویسی را در این زمینه راه انداخت. این تلاش ها سبب شد که به همت دکترکاظم معتمدنژاد و همکاران در سال 1383 پیش نویس میثاق اخلاقی روزنامه نگاری حرفه ای در دو بخش حقوق و امتیازها و وظایف و مسئولیت های روزنامه نگار نوشته شود. «حقوق و امتیازهای روزنامه نگار» 16بند و «وظایف و مسئولیت های روزنامه نگار» 15 بند دارد. در 12سال اخیر، بیشتر اصحاب رسانه، با هر دینی، به این میثاق پایبند بودند و به اجرای آن علاقه داشتند. در این میثاق نامه با اشاره به واقعیت های عینی، دادن اطلاعات صحیح و دقیق، تفسیر منطقی و منصفانه، می خوانیم که: «خبر یک خدمت اجتماعی است و نه یک کالای بازرگانی».


در این میثاق نامه از مسئولیت اجتماعی، وجدان اخلاقی خاص و صحت عمل حرفه ای سخن رفته و بر عدم به کارگیری شیوه های نادرست و غیرقانونی، دقت در تهیه و تنظیم و انتظار اخبار و گزارش ها، تبعیت از شرافت حرفه ای روزنامه نگاری، ارجحیت منافع و مصالح عمومی بر مقاصد خصوصی، نداشتن کار سیاسی و تبلیغی در رسانه، اهتمام به برخورداری همگانی از اخبار و اطلاعات، احترام به استقلال و حاکمیت ملی و نظم و امنیت عمومی، حفظ اصول دینی و ملی، دوری از تفرقه افکنی، آرامش روانی جامعه، احترام به حیثیت شخصی، تلاش برای همزیستی مسالمت آمیز، مقابله با گسترش سلاح کشتارجمعی و آلودگی محیط زیست، پاسداشت ارزش های جهانی بشریت، احترام به حیثیت شخصی و حریم خصوصی، خودداری از توهین و تهمت و افترا، حمایت از حقوق افراد به ویژه زنان، کودکان، نوجوانان، سالمندان، بیماران، نیازمندان و ... دفاع از آزادی خبر و تفسیر، حفظ اسرار حرفه ای و جز آن، اشاره شده است. اما افسوس که این میثاق نامه ضمانت اجرایی ندارد و هیچ رسانه و تشکلی پیگیر رواج آن نیست. امید است که این میثاق نامه را در ورودی تحریریه ها نصب کنند و فرهنگ اجرایش تحقق یابد.


منبع: ماهنامه مدیریت ارتباطات، شماره 77

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

دلالان ارز گیج شدند!

بیشتر ایرانی ها این نام را شنیده اند!

کاهش قیمت در بازار خودرو ادامه دارد

جنسی که آمریکا تحریم نکرد!

حقوق کارکنان وزارت نفت 36.5درصد اضافه شد

ثبات نسبی قیمت‌ها در بازار

چرا سکه و طلا دوباره گران شد؟

رکورد تورم در دولت روحانی شکسته شد

ششمین کشتی شکر پهلو گرفت

فرود قیمت مرغ بر آشیانه‌ی ثبات

خرید اقساطی از دیجی کالا و 50 فروشگاه دیگر – بدون چک و ضامن

توصیه مهم رهبرانقلاب به نامزدهای ریاست جمهوری چه بود؟

دیدار جمعی از دانشجویان با رهبر انقلاب

ریابکوف: کمیسیون اجرای برجام باید زودتر تشکیل شود

یک سناتور دیگر ادعای ترامپ علیه جان کری را تکرار کرد

منظور روحانی از "اختیارات ویژه" چیست؟

پومپئو: راه‌های زیادی برای ارتباط با ایران وجود دارد

میرکاظمی: تحریم‌های نفتی را می‌توان دور زد اما آقایان باور ندارند!

خلاصه مستند زیبای "پسرم" درباره نخستین مجروح لشکر فاطمیون

زاکانی: امکان ندارد فسادی صورت بگیرد و مسؤولی پشت آن نباشد

پیشنهاد کشوری در حاشیه خلیج فارس برای میزبانی از عمر البشیر

اختلافات درباره پایان یا تداوم ریاست جمهوری اشرف غنی بالا گرفت

نشنال اینترست: بدهی ۲۲ تریلیون دلاری آمریکا همچنان در حال افزایش است

طرح جدید عراق برای تامین امنیت منطقه سبز بغداد

حمله سایبری هکر‌های داعشی به وب‌سایت پلیس هند

دولت موقت در اتریش تشکیل شد

حمله به پایگاه هوایی روسیه در سوریه

تظاهرات مرگبار در اندونزی بعد از انتخابات جنجالی

احتمال کشته شدن ۱۰۰ هزار صهیونیست در «جنگ سوم لبنان»

بیانیه جدید امارات درباره هدف قرار گرفتن ۴ کشتی در نزدیکی فجیره

ماجرای مادری عجیب با 38 فرزند

تعریفی متفاوت از خانه و خانواده

شعری که دانش آموزان آمریکایی می خوانند

بریدن لاله گوش مردم برای زورگیری

جلوگیری از گرانفروشی برنج در یک فروشگاه زنجیره‌ای معروف

غافلگیری وانت مزدا در سیل

تابستان پروانه شکار صادر نمی‌شود

مرگ ۲ کودک در سیل شهرستان میبد

نتایج کنکور دکتری ۹۸ امروز منتشر می‌شود

کمک به سیل زده‌ها از طریق سفره‌های افطاری حرم مطهر رضوی