رصد

کد خبر: ۹۸۸۷۸
تاریخ انتشار: ۰۶ آبان ۱۳۹۵ - ۱۵:۱۰

پرسش های خود را در باب تغییر دیدگاه دولتمردان به کارآفرینی بخش خصوصی با موسی غنی نژاد، یکی از اقتصاددانان برجسته کشور در میان گذاشتیم و او چنین گفت: «چه پیش از انقلاب اسلامی و چه پس از آن، بودند دولتمردانی که موافق اقتصاد دولتی نبودند و بیشتر به رشد بخش خصوصی تمایل داشتند، اما به دلیل آن که در چارچوب اقتصاد دولتی فعالیت می کردند، کار چندانی از دستشان بر نمی آمد.» او البته در بخش دیگری از این گفت و شنود، می گوید اقتصاد دولتی دشمن کارآفرینی بود نه دولتمردان.  غنی نژاد درباره مصائبی که بر صاحبان سرمایه گذشته است، نیز سخن گفت. او بر این عقیده است که بهترین کاری که دولت در شرایط کنونی و پس از کسب تجربه نزدیک به چهار دهه باید انجام دهد، آزادسازی فضای کسب و کار و برچیدن نهادهای دولتی سرکوبگر بازار است.


-- رئیس مجمع تشخیص مصحلت نظام در در یکی از سخنرانی های خویش با تأکید بر این که شغل آفرینی، کار دولت نیست، دولت را به فراهم کردن شرایطی که افراد بتوانند در آن کارآفرینی کنند، توصیه کرده است. این که فردی همچون ایشان و البته سایر دولتمردان به چنین نگرشی در مورد ثروت آفرینی دست یافته اند، موید چیست؟


-- مسئله ای که وجود دارد، این است که این بختک، مانع شکل گیری انگیزه کارافرینی در ایران شده است. ما سرمایه دارانی را شاهد هستیم که یا دست از کار و تولید کشیده اند یا سرمایه خود را به خارج از ایران کوچانده اند. فکر می کنید چه عواملی کارآفرینی در ایران را با مشقت همراه کرده است؟


کسانی مانند آیت ا... هاشمی رفسنجانی که خود تجربه فعالیت اقتصادی را دارند، طبیعتا نسبت به این گونه مسائل از دید واقع بینانه تر و عملی تری برخوردار هستند. سخنان ایشان بیشتر ناظر بر معضل بیکاری فارغ التحصیلان دانشگاهی است که به راحتی نمی توانند کار پیدا کنند و دولت نمی تواند برای آن ها کار ایجاد کند، اما می تواند زمینه ایجاد اشتغال را برای آن ها فراهم آورد. مشکل در حقیقت به همین مسئله باز می گردد که دولت چگونه می تواند زمینه ساز ایجاد اشتغال یا رونق اقتصادی شود تا جوانان فارغ التحصیل دانشگاه ها که نرخ بیکاری در میان آن ها بسیار بالاست، بتوانند وارد بازار کار شوند و شغلی مناسب تحصیلات خود پیدا کنند. دو نوع نگاه در این خصوص وجود دارد، یکی نگاه دولتی که معتقد است دولت متولی همه امور مردم اعم از اقتصادی و ... است و از این رو، اشتغال را هم باید دولت مستقیما ایجاد کند و دیگری نگاهی که رویکرد بازتری به جامعه دارد و بر این رأی است که اگر فضای کسب و کار مناسب باشد، مردم خود به خوبی از  عهده کارآفرینی بر می آیند، البته به شرط این که دولت به بهانه کمک به این امر، مانع تراشی نکند. آقای هاشمی به دلایلی که اشاره شد از ابتدا نسبت به دیگر دولتمردان جمهوری اسلامی نگاه بازتری به اقتصاد داشتند و در پی آن نبودند که دولت را متولی همه کارهای اقتصادی کنند. نمونه تأسیس دانشگاه آزاد به عنوان مجموعه دانشگاهی که به لحاظ مالی مستقل از بودجه دولتی باشد نشان دهنده همین طرز فکر است. البته تحولات مثبت نزد ایشان و به ویژه سایر دولتمردان پس از انقلاب اسلامی در این خصوص چشمگیر است؛ اما توجه کنید که با همه این ها هنوز اقتصاد ایران به طور جدی گرفتار بختک اقتصاد دولتی است.


-- مسئله ای که وجود دارد این است که این بختک، مانع شکل گیری انگیزه کارآفرینی در ایران شده است. ما سرمایه دارانی را شاهد هستیم که یا دست از کار و تولید کشیده اند یا سرمایه خود را به خارج از ایران کوچانده اند. فکر می کنید چه عواملی کارآفرینی در ایران را با مشقت همراه کرده است؟


به طور کلی اگر بخواهم بگویم همان سیطره اقتصاد دولتی است که عرصه را برای فعالیت اقتصادی مردم در بخش خصوصی به شدت تنگ کرده است. دقت کنید انگیزه برای فعالیت قاتصادی و سرمایه گذاری همیشه وجود دارد اما مشکل وقتی به وجود می آید که فضای کسب و کار مساعد نباشد. آن وقت است که این انگیزه ها به مسیرهای نادرستی هدایت می شوند و به جای این که نظام اقتصادی سالمی شکل بگیرد، سیستم رانتی و امتیازدهی و امتیازگیری به وجود می آید که نتیجه طبیعی آن گسترش فساد مالی و اقتصادی است. بهترین کاری که دولت در شرایط کنونی و پس از کسب تجربه نزدیک به چهار دهه باید انجام دهد آزادسازی فضای کسب و کار و برچیدن نهادهای دولتی سرکوبگر بازارهاست.


-- اجازه دهید پرسش خود را این گونه مطرح کنم؛ کارآفرینی در ایران با چه مصائبی همراه بوده است؟


اگر منظور شما از کارآفرینی فعالیت های کارآفرینی باشد، واضح است که محیط آزاد و رقابتی مانند اکسیژن برای حیات کارآفرین ضرورت دارد. نگاهی به تجربه اقتصادی از سال های 1340 شمسی به این سو نشان می دهد هر زمان دولت فضای فعالیت های اقتصادی را آزاد کرده و از دخالت در امور بخش خصوصی امتناع ورزیده، بنگاه های جدید و بسیار کارآمدی به وجود آمده اند.  حتی در سال های اولیه پس از انقلاب اسلامی که فعالیت های بخش خصوصی به شدت محدود شد، در عرصه هایی که دولت به دلایلی دخالت نمی کرد، وضع همیشه بهتر بود. بزرگ ترین مصیبت برای کارآفرینان همیشه مداخلات دولتی بوده که اغلب هم به بهانه حمایت از تولید کنندگان و مصرف کنندگان صورت گرفته است. یکی از مصیبت های بزرگ برای آغاز فعالیت اقتصادی همیشه مسئله دریافت مجوز بوده یعنی هیچ فعالیتی بدون کسب مجوز از دولت نمی توان انجام داد و گرفتن مجوز هم به مثابه گذشتن از هفت خوان رستم است. مدت هاست که اقتصاددانان درباره مصیبت مجوزها هشدار می دهند اما کمتر گوش شنوایی در میان مسئولان دولتی یدا می شود خوشبختانه دولت یازدهم پذیرفته مجوزهای زائد را حذف کند، اما این مأموریت به بدنه لخت و بی انگیزه دولتی سپرده شده و در نتیجه پس از گذشت بیش از دو سال که به طور جدی این تصمیم اتخاذ شده هنوز نتایج ملموسی حاصل نشده است.


-- بر این اساس و به گواه ادعای کسانی که در مورد احوال و سرگذشت کارآفرینان مطالعاتی داشته اند، در طول دهه های گذشته چه در عصر پهلوی و چه پس از آن، دولت ها بزرگ ترین دشمنان کارآفرینی در ایران بوده اند. شما با این انگاره موافق هستید؟


اگر بخواهم دقیق تر صحبت کنم، نظام اقتصاد دولتی، بزرگ ترین دشمن کارآفرینی بوده است، نه دولت ها به معنای دولتمردان. چه بسا بوده اند دولتمردانی که چه پیش از انقلاب اسلامی و چه پس از آن، موافق اقتصاد دولتی نبودند و بیشتر به رشد بخش خصوصی تمایل داشتند، اما به دلیل آن که در چارچوب اقتصاد دولتی فعالیت می کردند کار چندانی از دستشان بر نمی آمد. در همین دولت یازدهم شما با کسی مانند وزیر محترم راه و شهرسازی مواجه هستید که با اقتصاد دولتی مخالف است و آن را به صراحت اعلام می کند اما از آن جا که در اقلیت محض است و ساز و کارهای اقتصاد دولتی بر همه کشور حاکم است، صدای او به جایی نمی رسد. البته اکثریت اعضای کابینه فعلی دکترروحانی در حرف مخالف اقتصاد دولتی هستند و در حمایت از بخش خصوصی سخن می گویند، اما وقتی پای عمل به میان می آید تمایلی به تغییر وضع موجود نشان نمی دهند. این لختی و بی عمل هم معمولا دو علت دارد، دولتمردان یا اعتقادی به حرف هایی که برای خوشایند عموم می زنند ندارند یا حاضر به پذیرفتن هزینه هایی که هر تغییری احتمالا به همراه می آورد، نیستند.


-- مصیبت بزرگی چون دریافت مجوز که شما از آن یاد کردید و البته سایر ضوابط دست و پاگیر ناشی از نوعی سرمایه ستیزی و نگرش منفی عاملان دولت در دستگاه های دولتی نسبت به کارآفرینان است. بدبینی دولتمردان به سرمایه داران و کارآفرینان در طول دهه های گذشته ناشی از چه بوده است و این بدبینی، کارآفرینی در ایران را به چه سمت و سویی سوق داده است؟


نکته مهمی که در رابطه با پرسش شما باید همیشه در ذهن داشت این است که دولتمرد یعنی سیاستمدار و سیاستمدار کسی است که دنبال کسب و حفظ قدرت است و قدرت ذاتا تمایل به انحصار دارد. به سخن دیگر، سیاستمدار می خواهد در برابر قدرت او نیروی معارضی که احیانا ممکن است موقعیت او را به چالش بشد وجود نداشته باشد. قدرت اقتصادی بالقوه می تواند منشاء قدرت سیاسی باشد و این واقعیتی است که سیاستمداران را خوش نمی آید. از این رو آن ها اغلب نسبت به قدرت اقتصادی بدبین و مظنون اند و ترجیح می دهند سرنخ های قدرت اقتصادی را در اختیار خود داشته باشند. شما اگر به تاریخ معاصر کشور رجوع کنید، در می یابید یکی از دلایل مهمی که پهلوی دوم اصرار به انجام اصلاحات ارضی داشت این بود که زمین داران بزرگ، قدرت اقتصادی و به تبع آن قدرت سیاسی داشتند. اکثر کرسی های مجلس شورای ملی اغلب در اختیار آن ها بود و از این طریق در قوه مجریه نیز نفوذ داشتند. شاه پس از انجام اصلاحات ارضی و درهم کوبیدن قدرت زمین داران بزرگ یا به اصطلاح فئودالیسم، صراحتا و به دفعات اعلام کرد هیچ گاه اجازه نخواهد داد قدرت اقتصادی از نوع دیگری به نام «فئودالیسم صنعتی» شکل بگیرد. این اصطلاح فئودالیسم صنعتی از ابداعات او بود و از این طریق می خواست بدبینی و سوءظن خود را نسبت به قدرت اقتصادی خارج از کنترل خود بیان کند. از این رو مانع ورود بخش خصوصی به صنایع بزرگ و زیرساخت ها می شد و می گفت به مصلحت نیست که این صنایع استراتژیک خارج از کنترل دولت باشد. این بدبینی نسبت به قدرت گرفتن بخش خصوصی در سال های پس از انقلاب اسلامی هم تداوم پیدا کرد و اساسا وارد قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران شد. البته خوشبختانه ناکارآمدی این اقتصاد دولتی پس از سال ها به رسمیت شناخته شد و حرکت به سوی غیردولتی کردن اقتصاد آغاز شد که نتیجه نهایی آن ابلاغ سیاست های کلی اصل 44 قانون اساسی بود. اما آن گره فکری و سوءظنی که به آن اشاره شد مانع اجرایی شدن حقیقی این سیاست ها پس از یک دهه شده است.


-- در شرایطی که صاحبان کسب و کار می توانند به راحتی به کسب و کار اقتصادی بپردازند، به چه دلیل دولت ها برای دخالت در کار آن ها اصرار دارند؟


گمان می کنم پیش از این به بخشی از این پرسش شما پاسخ داده ام، این جا فقط اضافه می کنم که دولتی کردن اقتصاد آسان و غیردولتی کردن آن سبیار مشکل است. توجیه دخالت دولت در امور اقتصادی و کسب و کار مردم معمولا از دو نوع است؛ یکی این که دولت وارد حوزه هایی از فعالیت اقتصادی می شود که بخش خصوصی مایل یا قادر به انجام آن نیست. این حوزه ها را در زبان علم اقتصاد ناظر به تولید کالاهای عمومی می دانند که زیرساخت های اقتصادی از این جمله اند. اما از گذشته های دور یعنی از زمان رضاشاه این مسئله هم مطرح شد که بخش خصوصی توان مالی و کارشناسی برای ورود به صنایع بزرگ جدید را ندارد و بهتر است دولت این فعالیت ها را آغاز کند و پس از راه افتادن موفقیت آمیزشان، آن ها را به بخش خصوصی واگذار کند. توجیه دیگر دخالت دولت در اقتصاد کمک به تولید کنندگان یا حمایت از مصرف کنندگان در جهت مصلحت عومی است. اما در عمل این ورود موقت به اقتصاد دائمی شده و رفته رفته دامنه اش گسترده تر می شود. مشکل بعدی که در این میان بروز می کند، ذی نفع شدن برخی دیوان سالاران دولتی در این گونه دخالت هاست. با گذشت زمان هرچه منافع این دیوان سالاران با حفظ اقتصاد دولتی بیشتر گره می خورد، اصلاح امور و غیردولتی کردن اقتصاد مشکل تر می شود. اگرچه در آغاز، انگیزه های فکری و ایدئولوژیک توجیه کننده اقتصاد دولتی بود، اما با گذر زمان معضل منافع صاحبان قدرت و مدیران دولتی نیز به آن اضافه شد. به  همین دلیل با اطمینان می توان گفت دولتی کردن اقتصاد آسان و  غیردولتی کردن آن بسیار مشکل است.


-- البته در مقابل، گروهی از کارآفرینان هم هستند که مدافع نقش آفرینی دولت در اقتصاد هستند وگویی قادر نیستند به طور مستقل از دولت به کسب و کار بپردازند. این گروه بر این عقیده اند که اگر دولت پایش را از اقتصاد بیرون بکشد، سنگ روی سنگ بند نمی شود. این نگرش به چه دلیل در میان صاحبان کسب و کار در ایران شکل گرفته است؟


نکته ای که شما به آن اشاره کردید، بسیار مهم است و یکی از معضلات بزرگ بیرون آمدن از تله اقتصاد دولتی است؛ چراکه گروه هایی از فعالان بخش خصوصی به نوعی از مداخله دولت در امورشان دفاع می کنند. علت این امر را در تداوم اقتصاد دولتی و به نوعی عادت کردن بخش خصوصی با آن باید جست وجوکرد. البته معدود فعالانی در بخش خصوصی هم هستند ک از برخی رانت های دولتی و امتیازات انحصاری سود می برند و از این جهت تمایلی به خروج دولت از حوزه اقتصاد ندارند. اینجاست که فعالان بخش خصوصی حقیقی باید با این گروه بنگاه های ذی نفع در اقتصاد دولتی مرزندی کرده و منافع خود را همسو با منافع ملی تعریف کنند نه در مقابل آن. این نکته را هم باید اضافه کنم که شاید عده ای هم نه صرفا به خاطر منافع خاص بلکه به جهت ناآگاهی و ترس، خواهان چتر حمایتی دولت از خود هستند. این ها باید توجه کنند که دولت ها همیشه بیشتر از آن چیزی که می دهند می ستانند و در این نوع بده بستان ها در نهایت و در درازمدت فعالان اقتصادی بازنده اند، مگر این که خود را به زائده های بی اختیار و بی مقدار سیستم دولتی تبدیل کنند.


-- کارآفرینان ایرانی در طول دهه های گذشته، با فراز و نشیب های بسیاری رو به رو بوده اند و شاید یکی از پرمخاطره ترین دوره هایی که صاحبان سرمایه در ایران سپری کردند، ملی کردن صنایع و مصادره اموال کارآفرینان بود. آیا این سخت ترین دوره برای کارآفرینان در ایران بوده است؟


بله، به نظر می رسد، ملی کردن بنگاه ها و اموال فعالان بخش خصوصی ضایعه اسفناکی بود که در آن سال ها اتفاق افتاد و عده ای از زبده ترین کارآفرینان و فعالان اقتصادی ناگزیر به کناره گیری از فعالیت در ایران یا مهاجرت به خارج از کشور شدند. این رویداد تأسف بار بخش بزرگی از تجربه گرانبهای اقتصاد ملی را به باد فنا داد؛ تجربه ای که محصول انباشت سرمایه انسانی در طول سال های دراز بود. در این مقطع، انقطاع نسلی جبران ناپذیری به وقوع پیوست به طوری که بخش بزرگی از نسل کارآفرینان موفق نتوانستند تجربیات خود را به نسل بعدی منتقل کنند  ونسل جدید فعالان اقتصادی ناگزیر به حرکت از نقطه صفر شدند. این ضایعه البته تنها منحصر به مسئله انقطاع  نسلی نبود، بلکه فضای فکری و انگیزه ها را نیز به شدت تحت تأثیر قرار داد. معنای این مصادره ها برای افکار عمومی این بود که گویا همه این فعالان اقتصادی افراد نادرستی بودند که کارهای نامشروعی می کردند. این حرکت به طور کلی بنگاهداری بخش خصوصی را در کل جامعه آن روزی کشور زیر سوال برد و طبیعتا راه را برای توسعه و سیطره دولت بر کل اقتصاد ملی باز کرد.


-- در کنار نگرش منفی دولتی ها و البته اقتصاد دولتی که بنگاهداری بخش خصوصی را با محدودیت مواجه کرد، نقش روشنفکران را هم در شکل گیری نگرشی منفی مردم علیه کارآفرینان و بنگاهداران بزرگ نباید نادیده گرفت؛ کارآفرینی بخش خصوصی از ناحیه روشنفکران چه آسیب هایی را متحمل شده است؟


روشنفکران به طور کلی، حتی در کشورهای پیشرفته میانه خوبی با سرمایه داری و اقتصاد بازار ندارند و وقتی شما به کشورهای جهان سوم می آیید این مشکل چندین برابر می شود. تفکرات روشنفکران ایرانی از سال های 1320 شمسی به بعد، عمدتا چپ و ضد سرمایه داری بود. با گذر زمان در دهه های 1340 و 1350 این مسئله تشدید هم شد. پدیده نسبتا جدید در این دو دهه  نفوذ اندیشه های چپ در جریان های سیاسی، مذهبی بود. نیروهای مذهبی سنتی همیشه با اندیشه های چپ گرایانه مرزندی روشنی داشتند اما با رشد اسلام سیاسی در میان روشنفکران جوان و تحصلکرده غرب که به شدت تحت نفوذ اندیشه های مارکسیستی بودند، گرایش جدید پدید آمد که در واقع ترکیبی نامتجانس از تفکر چپ و اسلام بود. نمونه برجسته این نوع از روشنفکران دکترعلی شریعتی است که تفکرات و تبلیغات گسترده ضد سرمایه داری او تأثیر مهمی روی مبارزان سیاسی در جریان انقلاب اسلامی گذاشت. درست است که او یک سال پیش از انقلاب اسلامی فوت کرد اما جای تردید نیست که مهر تفکرات او بر ایدئولوژی انقلابیون به ویژه در حوزه اقتصادی خورده است. مصادره های اموال فعالان اقتصادی بخش خصوصی و تبدیل کردن سرمایه دار به ناسزای سیاسی، ریشه در ایدئولوژی تبلیغی دکترشریعتی و دیگر روشنفکران همفکر او اعم از مذهبی و غیرمذهبی داشت. تبلیغات ضد سرمایه داری روشنفکران چپ گرا فضای عمومی جامعه را به قدری  علیه بنگاه داری خصوصی یا به اصطلاح سرمایه داری تهییج و تحریک کرده بود که اوایل انقلاب نه تنها بازاریان و فعالان اقتصادی متدین  متشرع بلکه حتی وعاظ دینی هم جسارت دفاع علنی از مالکیت خصوصی را که از مشهورات شرعی اسلام است، نداشتند. این وضعیت زیانبار و تأسف انگیز البته نمی توانست مدت زیادی دوام آورد و خوشبختانه دوام هم نیاورد. پس از فروکش کردن فضای پرالتهاب ناشی از انقلاب، عقلانیت و اعتدال به تدریج به جامعه بازگشت اما آثار تخریبی این تفکرات تا به امروز هم ادامه پیدا کرده است. هنوز هم بخش بزرگی از روشنفکران ما اعم از دینی یا غیرآن بنگاهداری بخش خصوصی یا نظام سرمایه داری را مغایر با اصول انسانی و عدالت معرفی می کند و این بهترین بهانه را به دست طرفداران اقتصاد دولتی می دهد تا موقعیت خود را در نظام اقتصادی کشور موجه جلوه دهند.


منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 197

نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

کاپیتان کار، تعمیرات خودرو با روشی ‌‌‌‌‌‌جدید

طلا و سکه ارزان شد

طلای جهانی رکورد 6 ساله را شکست

ما ایرانی ها با پولمان چه می کنیم؟

گیر افتادن دلار در دوراهی صعود یا کاهش

ترکیه با چه اقداماتی بر بحران بانکی غلبه کرد؟

یک میلیارد یورو ارز دولتی گم شد

اصلاح ساختار بودجه برای حذف سرمایه‌داران یارانه‌بگیر

۱۵ درصد کل بدهی جهان مربوط به کدام کشور است؟

برنگشتن ۴ میلیارد دلار ارز حاصل از صادرات به کشور

کوربین برای کاهش تنش‌ها راهکار داد

پاسخ کدخدایی به برخی شبهات درباره انتخابات 88 و شورای نگهبان

معاون احمدی‌نژاد سکته مغزی کرد؟

درخواست 3 نماینده برای حضور در کمیسیون قضایی

۳ اپیزود از اقتدار سپاه در خلیج فارس

درخواست دادستان‌کل از نیجریه برای انتقال شیخ زکزاکی به ایران

بروجردی: اروپایی‌ها فقط حرف‌های قشنگ می‌زنند

پرونده تحصیلی "حسین فریدون" دوباره در مجلس به جریان افتاد

طول و عرض اعجاب‌آور نفتکش توقیف‌شده انگلیس

حضور نیروهای ایرانی در پایگاه الحشد الشعبی تکذیب شد

کاپیتان‌‌‌‌‌ کار، تعمیرات خودرو با روشی جدید

کسری بودجه جلوی مقامات بلغارستان برای خرید اف16 را نگرفت

نشت اطلاعات کار دست شرکت آمریکایی داد

ریخت و پاش آمریکا برای اطلاعاتی از یک رهبر حزب‌الله

ترامپ میانه خوبی با بانک ندارد

شکستی بزرگ برای عربستان

سنگ‌تمام ترامپ برای جانسون

واکنش مرکل به توهین های ترامپ علیه زنان

حکایت پدرخواندگی پوتین برای دختر 22 ساله

پرونده حمله به پایگاه حشدالشعبی روی میز نخست وزیر

کاپیتان کار، تعمیرات خودرو با روشی جدید

نظر معاون وزیر علوم درباره طرح حذف کنکور

ماجرای شهریه‌های 25 تا 35 میلیونی برخی مدارس لاکچری

آمار نهایی شرکت کنندگان در انتخاب رشته آزمون ارشد

بازار گرمی برخی پزشکان با رژیم تغییر جنسیت جنین

اجاره‌ بلای جان مدارس استیجاری

ماجرای عجیب مرد زن نمای فالگیر

پای ملخ‌ها به سواحل مازندران رسید

دروغ برای فرار از ازدواج اجباری

تهران رکورد ۳۰ ساله مصرف آب را شکست