رصد

کد خبر: ۹۸۸۷۹
تاریخ انتشار: ۰۶ آبان ۱۳۹۵ - ۱۵:۱۱

بسیاری از تحلیلگران مسائل سیاسی از افول جایگاه عربستان در عرصه سیاست جهانی می گویند. آن ها مواردی نظیر اجرای برجام، مصوبه اخیر کنگره آمریکا درباره امکان شکایت و دریافت غرامت از دولت عربستان از سوی قربانیان حادثه 11سپتامبر، کوتاه آمدن سعودی ها در برابر ایران در اجلاس اخیر اوپک و کاهش درآمدهای ارزی عربستان و اعمال سیاست های ریاضتی برای شهروندان این کشور را از جمله دلایل این ادعا استدلال می کنند.  پیروز مجتهدزاده کارشناس بنام مسائل و مطالعات سیاسی و استاد برجسته جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران در گفت وگو با تجارت فردا، افول در جایگاه بین المللی عربستان را نسبی و البته گذرا می داند. این تحلیلگر که اکنون مشاور پژوهشی در دانشگاه سازمان ملل متحد است، می گوید: «ما نباید از اتفاقات روزمره، نتایج بلندمدت بگیریم. منافع مشترک میان دو کشور آمریکا و عربستان سعودی، چیزی نیست که با چنین چالش هایی خدشه دار شود. تا زمانی که نفت همچنان به عنوان عامل تعیین کننده در معادلات بین المللی و به ویژه در منطقه خاورمیانه حرف اول را می زند، این روابط کماکان به قوت خود باقی خواهد ماند.»  مجتهدزاده همچنین بر این باور است که در دنیای سیاست، لازم است شعارها و اعمال از یکدیگر جدا شوند و با یک اظهارنظر، هیچ گاه معادلات برهم نخواهد خورد. به گفته این استاد دانشگاه، سعودی ها خود عامل فشاری هستند که اکنون به کشورشان وارد شده و این امر با اعمال سیاست های رقابت با ایران و سایر کشورها، هزینه های سنگینی را برای آنان در پی داشته است. مجتهدزاده در خاتمه، اما تغییر ویژه ای را در جایگاه بین المللی عربستان در آینده پیش بینی نمی کند و چالش های جاری این کشور را موقتی می داند.


-- اخیرا مصوبه کنگره آمریکا طرحی را به تصویب رساند مبنی بر این که به قربانیان حادثه 11سپتامبر اجازه می داد تا از عربستان طلب غرامت کنند. این طرح اگرچه با وتوی اوباما مواجه شد اما مجددا به کنگره بازگشت و با وجود تلاش گسترده سعودی ها باز هم تصویب و قاطعانه لغو وتو شد. رفتار سناتورها و نمایندگان آمریکایی را که اکثریت نیز تندرو هستند و حامی عربستان بودند، چگونه ارزیابی می کنید؟ چرا آن ها پس از گذشت مدت نسبتا مدیدی از حادثه برج های تجارت جهانی نیویورک، چنین تصمیمی را گرفتند؟


سال هاست که دولت و کنگره ایالات متحده سعی بر گذاشتن سرپوش روی جنایات عربستان سعودی دارند و این دلیلی جز فشارهای اسرائیل ندارد. اگرچه عربستان متحد درجه یک ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه است، ولی در معادلات اخیر حمایت های اسرائیل در آمریکا به سود عربستان تأثیر به مراتب بیشتری نسبت به روابط مستقیم عربستان با آمریکا دارد. چراکه کنگره و مجلس نمایندگان عمدتا تحت فشار لابی اسرائیل هستند  حال باید دید که چه شده که کنگره، مجلس سنا را وادار به لغو وتوی اوباما کرده است. البته کاخ سفید و کنگره سال هاست که رقابت های زیادی بر سر مسائل خاورمیانه دارند و گاهی اوقات دیده می شود رئیس جمهور آمریکا بدون مجوز از کنگره یا سنا چنین تصمیماتی اتخاذ می کند.  بنابراین طبیعی است که این دو نهاد در جبهه مقابل یکدیگر رفتار می کند. لازم است مطالعه بیشتری صورت بگیرد تا علل اصلی این اتفاق مشخص شود. علی الاصول وضعیت به این صورت است که به دلایلی کنگره چنین می پندارد که اوباما بیش از حد به سعودی ها امتیاز  داده است و این می تواند مخاطره آمیز باشد. حال آن که پیشتر کاخ سفید عمدتا به نفع ایران رفتار می کرد و کنگره که ناراضی از این سیاست بود، به سود عربستان قدم بر می داشت. اکنون اما گویی برعکس شده است. رئیس جمهور کاملا طرف عربستان و اسرائیل را گرفته و کنگره مسیری معکوس را در پیش گرفته است.


--  آقای دکتر فکر می کنید آیا آمریکا دیگر به عربستان نیازی ندارد و منافع مشترک این دو به پایان رسیده است؟


نکته مهمی که باید مورد ملاحظه قرار بگیرد، آن است که ما نباید از اتفاقات روزمره، نتایج بلندمدت بگیریم. منافع مشترک میان این دو کشور چیزی نیست که با چنین چالش هایی خدشه دار شود. تا زمانی که نفت همچنان به عنوان عامل تعیین کننده در معادلات بین المللی و به ویژه در منطقه خاورمیانه حرف اول را می زند، این رابطه کماکان به قوت خود باقی خواهند ماند. این چالش ها و بگومگوهای روزمره مطمئنا موقتی خواهد بود  دوره ای حادث می شود. پیوند ژئوپولتیک و ژئواستراتژیک ایالات متحده آمریکا و عربستان همواره مستحکم سر جای خود باقی است. حال ممکن است گاهی نوسان محدود داشته باشد، اما به این سادگی قطع نخواهد شد.


-- برخی موضوعات در خبرها به گوش می رسد مبنی بر این که آمریکا دیگر مانند سابق به نفت عربستان احتیاج چندانی ندارد. چرا که نفت را می تواند با مقیاس وسیع از نفت شیل تأمین کند. تا چه حد می توان این گفته های آمریکایی ها را مبنا قرار داد؟


معتقدم این اظهارنظر از آمریکایی ها فقط در حد حرف قابل بررسی است و واقعیت به گونه ای دیگر است. شاید مطالعاتی صورت گرفته باشد و بر مبنای آن حدسیاتی مطرح باشد که آمریکا بتواند روزی تا 10میلیون بشکه نفت شیل استخراج کند. اما تاکنون چیزی تغییر نکرده و روال سابق حکمفرماست. چراکه استخراج مواد سوختی از فلات قاره ای با مصائب بسیاری همراه است که اگر هم عملی شود از منظر اقتصادی صرفه نخواهد داشت و توجیه پذیر نیست. این گونه اظهارنظرها تنها می تواند در معادلات تزلزل ایجاد کند و به هیچ عنوان به اصل معادلات خدشه ای وارد نخواهد کرد. خلاصه بگویم این ناهماهنگی ها و ناسازگاری ها مقطعی و دوره ای است.


-- آقای دکتر آیا کشمکش اخیر ارتباطی با تضعیف توان اقتصادی عربستان ندارد؟ سعودی ها به هر حال با کاهش قیمت نفت مواجه هستند و تا حدودی فشار بر بودجه خود را احساس می کنند. ضمن این که سران سعودی حتی به شهروندان خود سیاست های ریاضتی ابلاغ کرده اند.


خیر، بنده چنین اعتقادی ندارم. عامل اصلی فشار اقتصادی که اکنون به عربستان وارد شده، خود سعودی ها هسند. کاهش درآمد و کمبود سرمایه به نوعی یک مصیبت خودساخته است که سعودی ها خود با اعمال سیاست های رقابت با ایران و دیگر کشورها مرتکب شدند و نیز به دلیل هزینه های بیش از حدی است که آن ها برای پرورش و حمایت از تروریسم در پاکستان، افغانستان، سوریه، عراق و امثال آن متقبل شدند.


نکته حائز اهمیت دیگر آن است که ریاضت برای شهروندان سعودی برای شهروندان بسیاری از کشورهای دیگر تفاوتی با بهشت ندارد. شاید ریاضت در عربستان، تنها در استراحت و تفریحات آن ها باشد، اما ریاضت در سایر کشورها حتی به خورد و خوراک روزمره مربوط می شود. به عنوان مثال در یمن که مورد هدف موشک های سعودی است، تا پیش از این اگر روزی 100 موشک شلیک می شد اکنون با ریاضتی که اعمال شده این میزان به 60موشک کاهش یافته است!  مقصودم این است که نباید این ریاضت را جدی گرفت، چراکه عربستان بیدی نیست که با این بادها از پای در بیاید. افزون بر این ذخایر ارزی نجومی سعودی ها تا مدت ها پشتوانه آن ها خواهد بود. اگر هم گفته می شود که با کاهش ذخیره این صندوق ها مواجهند، بدانید که منظور کاهش جزئی است که تأثیر بر کل ندارد. البته باید گفت اگر این کاهش ذخایر ارزی – که در مقیاس ذخایر عربستان قابل چشم پوشی است – در کشورهایی نظیر فرانسه، انگلستان یا ایران رقم بخورد، مطمئنا نگران کننده خواهد بود.


-- پس شما برخلاف این که گفته می شود جایگاه عربستان در منطقه و جامعه بین الملل به دلایل مختلف اقتصادی، سیاسی و امنیتی رو به افول است، چنین اعتقادی ندارید؟


همان طور که مورد اشاره قرار دادم، این چالش ها موقتی بوده و تنها یک نوسان جزئی در معادلات بین المللی رقم زده سات. چراکه رژیم سعودی همچنان برای پیشبرد اهداف نامبارک خود پول خرج می کند و به جلو می رود. اگر با مطلق گرایی بخواهیم به این پرسش پاسخ دهیم، جواب آن است که خیر؛ جایگاه عربستان تغییری نکرده است. اما گار نسبیت گرا باشیم، می توان گفت بله؛  «به نسبت» قدرت عربستان کاهش یافته است. اما این تضعیف، چندان در زندگی سیاسی  عربستان موثر نخواهد بود. نباید این گونه فکر کنیم که با این چالش های روزمره و مقطعی، قدرت  عربستان رو به اتمام است. بسیاری با خوش خیالی می گویند بعد از تصویب برجام و بازگشت نسبی ایران به جامعه بین الملل، سعودی ها تضعیف شدند. حال آن که چنین چیزی نیست. خیلی ها فکر می کردند کشور ما با آمرکیا روابط صمیمی برقرار خواهد کرد و آمریکایی ها دیگر به عربستان نیازی نخواهند داشت. قاعدتا لازم است ما پیشرفت کنیم تا جایگاه عربستان متزلزل شود. اما کنون که مدت قابل توجهی از برجام می گذرد، بنده پیشرفت محسوسی در روابط خارجی کشور نمی بینم. این را هم بگویم که شاید شما چاپ نکنید؛ پس از برجام، بلافاصله آقای اوباما تصمیم سفر به تهران را گرفت، نظیر سفری که او بدون دعوت به کوبا داشت. او گمان می برد می تواند با ایران نیز چنین کند. اما ایران با این سفر موافقت نکرد. اوباما به عربستان رفت و پس از آن بود که دولت آمریکا حمایت های همه جانبه خود را از سعودی ها اعلام کرد و مانورهای مشترکی با یکدیگر برگزار کردند. بنابراین عربستان منزوی نشده ست. به تازگی یکی از شاهزادگان سعودی که مسئولیت کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد را بر عهده دارد، پیشنهاد کرده که استفاده از حق وتو برای قدرت های برتر جهان در مواردی که به جنایات جنگی مربوط می شود، محدود شود. این بدین معناست که روسیه، آمریکا و اتحادیه اروپا چنان محدود شوند که مبادا مصوباتی که سعودی ها علیه رژم بشار اسد مطرح می کنند، با وتوی دیگران مواجه شود. قاعدتا وتوی دیگران سقوط دولت سوریه را به تعویق می اندازد و  عربستان را از هدف خود دور می کند. در موارد دیگر، آیا شیوه عمل عربستان در مواردی همچون سوریه، داعش، یمن و نظیر آن تغییری کرده است؟ آیا در رجزخوانی های وزیر امور خارجه عربستان که اکنون دیگر رجز خوانی را در شأن خود نمی داند و آن را به همتای اماراتی خود سپرده، تغییری حاصل شد؟ بنابراین گمان اینکه سعودی ها تضعیف شده اند اشتباه است چراکه همچنان مشغول تنش زایی در منطقه هستند.


-- تصویب چنین مصوبه ای از سوی سازمان ملل متحد چه پیامدهایی دارد؟


اولا هرزمانی که عربستان سعودی مسئول کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد شد، برای تمامی کشورها حتی آمریکایی های حامی سعودی ها، چیزی شبیه شوخی بود. البته که در سازمان ملل چنین مرسوم است که مسئولیت هر حوزه به صورت گردشی میان کشورها واگذار می شود. اما این پستها معمولا از منظر سیاسی باید به کشوری بی طرف واگذار شود. اگرچه مصوبه ای که اخیرا از سوی مسئول این کمیسیون ارائه شده در ظاهر بی طرفانه است. اما به تفسیر من چنین نیست. اکنون درباره سوریه قطع نامه هایی مطرح می شود که به نفع داعش و گروه های دیگر تروریستی وابسته به عربستان هسند که با وتوی کشوری مانند روسیه مواجه می شود. حال با محدود ساختن حق وتوی روسیه، این مصوبات در جهت منافع سعودی ها و برکناری بشار اسد به اجرا در می آید. اما بسیاری از کارشناسان از جمله در داخل، ممکن است این طرح را مثبت ارزیابی کنند. متأسفانه یکی از بزرگ ترین مشکلات ما در ایران، فقدان متخصص کافی در زمینه های مختلف است تا در مورد مسائل متعدد بین الملل، جزئیات چنین طرح مهمی را برای دولت و مردم تفسیر کنند و دولت دانسته و آگاه گام بردارد.


-- کوتاه آمدن اخیر سعودی ها بر سر مستثنی شدن ایران از طرح فریز نفتی را چگونه ارزیابی می کنید؟ کشوری که حتی حاضر بود به قیمت سقوط ارزش نفت، تولید نفت خود را افزایش دهد تا ایران را در مضیقه قرار دهد، چگونه اکنون تا این حد کوتاه آمده است؟


ببینید ما نمی توانیم اتفاقات را تنها روی صورت ظاهر آن ارزیابی کنیم. روابط ایران و عربستان در اوپک بسیار پیچیده است. چنان چه به ایران لطمه ای در این زمینه وارد شود، متقابلا به عربستان نیز وارد خواهد شد. در مقابل ایران اگر از نفت منتفع شود، باز هم به سعودی ها لطمه وارد می شود لذا نیاز است تا سران سعودی با محاسبات دقیق خود، به گونه ای معادلات را رقم بزنند تا این لطمه را تعدیل کنند و برای خود شرایط بهینه را ایجاد کنند. این تعدیل بدین معناست که باید در برخی اوقات در مقابل مواضع ایران کوتاه بیایند. اما از این کوتاه آمدن ها نمی توان نتیجه کلی گرفت. ضمن این که ادعاهای سعودی ها را در مورد ضربه زدن به درامد نفتی ایران نباید جدی گرفت. شاید چنین ادعا کند ک با افزایش تولید نفت و عرضه فراوان آن در بازار کاری می کنند تا ایران از سقوط قیمت نفت ورشکسته شود، اما آن ها به خوبی می دانند با سقوط قیمت نفت، خود نیز به بحران بر می خورند. آن ها به درستی آگاه اند که در تقابل خود با ایران، تا بیش از یک حدودی نمی توانند فراتر روند. در دنیای سیاست لازم است تهدیدها و عملکردها از هم جدا شوند، تهدید تا دلتان بخواهد مطرح می شود. همان طور که اشاره کردم اکنون آمریکایی ها می گویند ما به منابع عظیم نفتی در فلات قاره ای دست پیدا کرده ایم. این اظهارات تنها در مرحله حرف است و تا به مرحله عمل نرسد نباید آن را جدی گرفت. این طور نیست که وقتی یک شاهزاده سعودی عصبانی می شود و اظهارنظری می کند، ما براساس آن معادلات خود را تغییر دهیم.


-- فکر می کنید عاقبت جنجال اخیر میان دو کشور عربستان سعودی و ایالات متحده چه خواهد شد؟ اکنون سعودی ها تهدید کرده اند که سرمایه خود را از امریکا خارج خواهند کرد و در مقابل امکان بلوکه کردن سرمایه آن ها به منظور پرداخت غرامت قربانیان آمریکایی حادثه 11سپتامبر وجود دارد. آیا لازم است این اظهارنظرها هم از عملکرد جدا شود؟


دقیقا همین طور است. اگر سرمایه سعودی ها از آمریکا خارج شود، پیش از آمریکا خود عربستان سقوط می کند. آمریکایی ها نمی تواند نظیر کاری که با دارایی دو میلیارددلاری ایران کردند، با عربستان نیز بکنند. چرا که دارای عربستان در آمریکا در واقع سرمایه گذاری دولت عربستان در این کشور است. همان طور که عرض کردم در تجزیه و تحلیل مسائل سیاسی شعارها، وعده ها، بلوف ها، ناسزاها، ادعاها و امثال آن  باید از عمل جدا شود. معتقدم چالش اخیر موقتی است و به زودی حل خواهد شد. چرا که دلیلی به نام منافع بلندمدت مشترک میان این دو کشور وجود دارد که اجازه نمی دهد این رابطه به آسانی برهم بخورد. ممکن است در یک مسئله به مشاجره بپردازند اما خود به خوبی می دانند که با هم کنار خواهند آمد.


-- آینده جایگاه عربستان در منطقه و جامعه بین الملل را چگونه ارزیابی می کنید؟


من تغییر چندانی نسبت به وضعیت جاری پیش بینی نمی کنم. چرا که در اشکال عمومی جغرافیای سیاسی تغییر حاصل نشده است. روابط عربستان با آمریکا، روابط دوجانبه استراتژیک و ژئوپولتیک به هم پیوسته ای است که در اصل آن تغییر به سزایی رخ نداده است. از طرف دیگر رقابت عربستان با ایران در چارچوب گذشته ادامه پیدا خواهد کرد اما بسته به شرایط گاهی کمرنگ می شود و گاهی شدت می گیرد. در مجموع اشکال به همان صورت سابق باقی است و تحول جدیدی دیده نمی شود.


منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 197

نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

کاپیتان کار، تعمیرات خودرو با روشی ‌‌‌‌‌‌جدید

طلا و سکه ارزان شد

طلای جهانی رکورد 6 ساله را شکست

ما ایرانی ها با پولمان چه می کنیم؟

گیر افتادن دلار در دوراهی صعود یا کاهش

ترکیه با چه اقداماتی بر بحران بانکی غلبه کرد؟

یک میلیارد یورو ارز دولتی گم شد

اصلاح ساختار بودجه برای حذف سرمایه‌داران یارانه‌بگیر

۱۵ درصد کل بدهی جهان مربوط به کدام کشور است؟

برنگشتن ۴ میلیارد دلار ارز حاصل از صادرات به کشور

کوربین برای کاهش تنش‌ها راهکار داد

پاسخ کدخدایی به برخی شبهات درباره انتخابات 88 و شورای نگهبان

معاون احمدی‌نژاد سکته مغزی کرد؟

درخواست 3 نماینده برای حضور در کمیسیون قضایی

۳ اپیزود از اقتدار سپاه در خلیج فارس

درخواست دادستان‌کل از نیجریه برای انتقال شیخ زکزاکی به ایران

بروجردی: اروپایی‌ها فقط حرف‌های قشنگ می‌زنند

پرونده تحصیلی "حسین فریدون" دوباره در مجلس به جریان افتاد

طول و عرض اعجاب‌آور نفتکش توقیف‌شده انگلیس

حضور نیروهای ایرانی در پایگاه الحشد الشعبی تکذیب شد

کاپیتان‌‌‌‌‌ کار، تعمیرات خودرو با روشی جدید

کسری بودجه جلوی مقامات بلغارستان برای خرید اف16 را نگرفت

نشت اطلاعات کار دست شرکت آمریکایی داد

ریخت و پاش آمریکا برای اطلاعاتی از یک رهبر حزب‌الله

ترامپ میانه خوبی با بانک ندارد

شکستی بزرگ برای عربستان

سنگ‌تمام ترامپ برای جانسون

واکنش مرکل به توهین های ترامپ علیه زنان

حکایت پدرخواندگی پوتین برای دختر 22 ساله

پرونده حمله به پایگاه حشدالشعبی روی میز نخست وزیر

کاپیتان کار، تعمیرات خودرو با روشی جدید

نظر معاون وزیر علوم درباره طرح حذف کنکور

ماجرای شهریه‌های 25 تا 35 میلیونی برخی مدارس لاکچری

آمار نهایی شرکت کنندگان در انتخاب رشته آزمون ارشد

بازار گرمی برخی پزشکان با رژیم تغییر جنسیت جنین

اجاره‌ بلای جان مدارس استیجاری

ماجرای عجیب مرد زن نمای فالگیر

پای ملخ‌ها به سواحل مازندران رسید

دروغ برای فرار از ازدواج اجباری

تهران رکورد ۳۰ ساله مصرف آب را شکست