رصد

کد خبر: ۹۸۸۸۱
تاریخ انتشار: ۰۶ آبان ۱۳۹۵ - ۱۵:۱۷

عباس مصلی نژاد، پسادکترای سیاستگذاری راهبردی و استاد دانشگاه تهران / تضادهای سیاسی و راهبردی ایران و عربستان طی سال 1385 به بعد در روند گسترش قرار گرفته است. اولین نشانه شکل گیری و گسترش چنین تضادهایی مربوط به نظریه «هلال شیعی» بوده که در سال 2006 از سوی ملک عبدا... پادشاه اردن و ملک عبدا... پادشاه وقت عربستان سعودی مطرح شد. بعد از آن می توان نشانه هایی از بی اعتمادی راهبردی در روابط ایران و عربستان را مشاهده کرد. زمانی که اسناد و یکی لیکس منتشر شد، ادراک راهبردی عربستان برای مقابله همه جانبه با ساختار و سیاست های ایران بر همگان آشکار شد. ایران و عربستان در شرایطی قرار دارند که هیچ یک از آنان قادر به حذف و نادیده گرفتن دیگری در سیاست منطقه ای نخواهند بود. در چنین شرایطی ضرورت های سیاستگذاری راهبردی ایجاب می کند که ایران و سایر بازیگران ساز و کارهایی برای «مدیریت بحران» در جهت گذر از بحران های منطقه ای گسترش یابنده اتخاذ کنند. واقعیت های موجود نشان می دهد که عربستان مانور نظامی منطقه ای خود را در حوزه دریایی و در اولین روزهای اکتبر 2016 آغاز کرده است.


نشانه های ظهور و گسترش تضادهای راهبردی عربستان و ایران


روند رقابت ایران و عربستان از سال 2003 گسترش بیشتری پیدا کرده و در سال 2006 منجر به صف آرایی های ژئوپلیتیکی در چهارچوب گفتمان هلال شیعی شده است. رهبران عربستان در راستای گسترش تضادهای ایدئولوژیک- ژئوپلیتیکی با ایران، عهده دار گسترش بنیادگرایی سلفی در خاورمیانه شدند. گروه های عرب افغانی توسط سرویس اطلاعاتی عربستان سازماندهی شد. گروه هایی که دارای رویکرد سلفی بوده و از انگیزه ایدئولوژیک لازم برای گسترش منازعه گرایی در خاورمیانه برخوردار می شدند.


حمایت از گروه های سنی در کشورهای مختلف در زمره کار ویژه اصلی سرویس های اطلاعاتی عربستان محسوب می شد. سازماندهی مجموعه هایی در چهارچوب «جماعت تبلیغی» به عنوان رویکرد رسوخ مرحله ای در جوامع و گروه های اهل تسنن محسوب می شد. لازم به توضیح است که جماعت تبلیغی از قابلیت هایی برخوردار است که بتواند در زمان محدودی به «گروه های جهادی» تبدیل شود. عربستان در دهه 1990 تلاش کرد تا عدم رضایت از جایگاه خود در ساختار امنیت منطقه ای و بین المللی را از طریق سازماندهی جماعت تبلیغی و گروه های جهادی تامین کند. قطع روابط دیپلماتیک عربستان با ایران و ایجاد التهاب در فضای دیپلماتیک و ادبیات سیاسی را می توان انعکاس تضادهای پر دامنه ای دانست که نشانه هایی از مقابله سیاسی سازمان یافته علیه ایران و ائتلاف مقاومت را منعکس می کند. در سال 1394 نشانه های دیگری از تعارض و گسترش بحران دیپلماتیک در روابط ایران و عربستان وجود داشته است.


حادثه ای تراژدیک برای حجاج ایرانی در مراسم منای 1394 باز تولیدکننده ذهنیت تاریخی مربوط به کشتار حجاج ایرانی در مراسم حج 1366 است. چنین روندی نشان می دهد که تضادهای ایران و عربستان در فضای مراسم هویتی و ایدئولوژیک بازتولید می شود. رقابت های امنیتی دو کشور در لبنان، سوریه، عراق، یمن و بحرین نشان می دهد که تضادهای  امنیتی ایران و عربستان در محیط منطقه ای در حال افزایش است. بهره گیری از اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس برای مشروعیت یابی دیپلماسی تهاجمی را می توان در زمره اقدامات عربستان برای مقابله و محدودسازی قدرت سیاسی ایران دانست. چنین فرایندی نشان می دهد که سنگربندی جدیدی در روابط امنیتی ایران و کشورهای محافظه کار عرب به رهبری عربستان ایجاد شده است.


واقعیت های سیاسی منطقه ای نشان می دهد که جهت گیری و الگوی کنش سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، رویکرد ژئوپلیتیکی عربستان را تغییر داده و در جهت مقابله با ایران سازماندهی کرده است. روند قطع روابط دیپلماتیک با اهداف راهبردی و برنامه ریزی اجرایی عربستان برای متهم سازی ایران به انجام اقدامات غیرهنجاری در سیاست بین الملل پیوند یافته است. بخش قابل توجهی از کشورهای عربی به ویژه بازیگرانی که در وضعیت ایران هراسی منطقه ای قرار داشتند، در حمایت از اقدامات برنامه ریزی شده عربستان، سطح روابط دیپلماتیک، همکاری های اجتماعی و اقتصادی خود با ایران را کاهش دادند.


سیاستگذاری راهبردی عربستان در سال های 16-2015 با نشانه هایی از تصاعد بحران و مناقشه همراه بوده است.  ائتلاف سازی عربستان علیه ایران و جبهه مقاومت در عراق، سوریه، لبنان و یمن ادامه یافته است. سیاستگذاری امنیتی عربستان روندهای تحول در خاورمیانه را شتاب بیشتری داده است. تمامی روندهای یاد شده نشان می دهد که جدال در روابط ایران و عربستان ماهیت منطقه ای، ایدئولوژیک و هنجاری دارد. دیپلماسی عربستان توانست زمینه های محدودی از قطع روابط دیپلماتیک کشورهای آفریقایی و عرب را به وجود آورد. نقش یابی عربستان در محیط منطقه ای خاورمیانه و آسیای جنوب غربی تابعی از ضرورت های راهبردی آمریکا در کنترل منطقه ای محسوب می شود.


تاکتیک های مقابله جویی عربستان با ایران


رهبران سیاسی و زمامداران حکومتی در عربستان از انگیزه لازم برای نقش آفرینی در محیط پرمخاطره منطقه آسیای جنوب غربی برخوردارند. سازماندهی گروه های سلفی با « رهیافت تکفیری» و «راهبرد تروریستی» را می توان در زمره الگوهای کنقش رقابتی عربستان در دوران جدید دانست. عربستان از سال 2006 به بعد محور اصلی سازماندهی کشورهای عرب خاورمیانه برای مقابله با ایران بوده است. در این دوراه، سه الگوی کنش امنیتی و راهبردی از سوی عربستان مورد استفاده قرار گرفته است. در سال های 11-2006 عربستان از «الگوی صلح سرد» در برخورد با ایران بهره گرفت. به کارگیری مفهوم هلال شیعی به منزله جنگ ایدئولوژیک و منازعه هنجاری جهان عرب با ایران محسوب می شد. مرحله دوم مربوط به سال های 15-2011 بوده که عربستان وارد «مرحله جنگ سرد» شد. در دوره جنگ سرد، نشانه هایی از جنگ های نیابتی با مفاهیم و قالب های هویتی شکل گرفته است. در این دوره، عربستان و سایر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، ادبیاتی که به کار می گیرند ماهیت اتهام گرا دارد. مرحله سوم مربوط به فرایندی است که با نشانه هایی از «تصاعد بحران و رویارویی دیپلماتیک» شناخته می شود. این مرحله تاریخی از دسامبر 2015 آغاز شده و نقطه بحرانی آن مربوط به اعدام شیخ نمر و اقدامات مرتبط با آن برای گسترش منازعه با ایران محسوب می شود. در این فرایند، مقامات عربستان سعودی تلاش کردند تا ایران را به اتخاذ مواضع متقابل وادار کنند.


در ادامه فرایند مبتنی بر رویارویی دیپلماتیک، مقامات دفاعی و امنیتی عربستان در مصاحبه های رسانه ای و ادبیات دیپلماتیک خود از عبارتی به نام تهدید ایران استفاده کرده که این امر به منزله فرار به جلو محسوب می شود. یکی از ساز و کارهای رویارویی عربستان با ایران بعد از حادثه سوم ژانویه 2016 را می توان بهره گیری از نهادهای منطقه ای عرب محور و محافظه کار برای مقابله دیپلماتیک با ایران دانست.


شورای همکاری خلیج فارس همانند گذشته موضوعاتی مانند جزایر سه گانه را تکرار کرد، حمله به سفارت عربستان را محکوم و در نهایت از سیاست های عربستان حمایت کلی به عمل اورد. اگرچه در بیانیه اتحادیه عرب نشانه هایی از تحریم ایران مورد تاکید قرار گرفته، اما واقعیت های راهبردی به مفهوم آن استکه جهان عرب به گونه تدریجی جایگاه و موقعیت خود را در بازسازی روابط با ایران پیدا خواهد کرد. در این فضا و در فرایند رویارویی دیپلماتیک، عربستان از الگوی گسترش بحران بهره می گیرد برای گسترش بحران مقامات عربستان تلاش دارند تا زمینه های لازم برای متهم سازی ایران به نقش آفرینی در محیط منطقه ای را به وجود آورند.عربستان در چهارچوب برگزاری کنفرانس همکاری اسلامی استانبول، بیشترین محدودیت های راهبردی علیه ایران را در فضای ائتلاف سازی منطقه ای ایجاد کرد.


قدرت سازی در محیط پیرامونی و غلبه بر بازیگران جنگ نیابتی را می توان در زمره فرایندهایی دانست که زمینه های لازم برای مدیریت تهدید در محیط منطقه ای را فراهم می سازد. در این فرایند، بازیگران منطقه ای و بین المللی به گونه ای تدریجی نقش میانجی برای کنترل تهدید را در دستور کار قرار خواهند داد. تصاعد بحران منازعه را پرشدت کرده و نه تنها روابط ایران و عربستان، بلکه محیط امنیت منطقه ای را درگیر منازعه ای پایان ناپذیر خواهد کرد.


ساز و کارهای مدیریت بحران


در چنین شرایطی لازم است تا زمینه های مدیریت بحران برای کاهش شدت و سطح تضادهای هویتی،ژئوپلیتیکی و راهبردی ایران و عربستان به وجود آید. ساز وکارهای تحقق چنین اهدافی را می توان به شرح زیر مورد توجه قرار داد:


3-1. مدیریت موازنه منطقه ای و کنترل جنگ های نیابتی


یکی از ساز و کارهایی که می تواند زمینه های لازم برای کاهش تضادهای ایران و عربستان را به وجود آورد، مدیریت موازنه منطقه ای است . چنین فرایندی از طریق کنترل و کاهش شدت جنگ های نیابتی به ویژه در سوریه و لبنان حاصل می شود. هم اکنون جدال در سوریه توسط عربستان هدایت می شود. شاید بتوان سوریه را خط مقدم منازعه ژئوپلیتیکی و ایدئولوژیک ایران و عربستان دانست. به همین دلیل است که می توان الگوهای جدید کنش راهبردی در مقابله با ایران را براساس پیوند نشانه هایی از «موازنه قدرت» و «تضاد هویتی» مشاهده کرد.


کنترل و مدیریت بازرگانی هویتی در زمره ساز و کارهایی است که می تواند زمینه های مدیریت بحران در روابط ایران و عربستان را به وجود آورد.


3-2 فعال سازی ساز و کارهای دیپلماتیک


دیپلماسی همواره در زمره ابزارهای حل و فصل اختلافات منطقه ای بوده است. ایران و عربستان در دوره های گذشته هم دارای تضادهای هویتی و منطقه ای بوده اند. بخشی از این تضادها تحت تاثیر ساز و کارهای دیپلماتیک کنترل و مدیریت شد. هم اکنون هم زمینه های لازم برای بهره گیری از روش های دیپلماتیک برای کاهش تضادهای امنیتی وجود دارد. در شرایط موجود، بخش قابل توجهی از تلاش های دیپلماتیک عربستان برای محدودسازی ایران مبتنی بر بسیج اجتماعی گروه های هویتی است. مجموعه های دیپلماتیک و اطلاعاتی عربستان در تمامی کشورهای منطقه تلاش دارند تا مجموعه های مقابله گرا با ایران را در قالب سازماندهی گروه های اجتماعی را بسیج کنند.


متقاعدسازی رهبران عربستان برای کنترل نقش بازیگران آشوب ساز منطقه ای باید مبتنی بر نشانه هایی از موازنه قدرت باشد. به عبارت دیگر ایران از قابلیت ها و  ابزارهایی است که می تواند زمینه های ایجاد توازن در روند همکاری های متقابل منطقه ای برای کنترل بحران را فراهم سازد. عربستان تلاش دارد تا زمینه همکاری سایر کشورهای خاورمیانه علیه ایران را در قالب موازنه تهدید فراهم سازد. بخشی از موازنه تهدید مبتنی بر شکل بندی های هویتی است.


تحرک چند شاخه ای عربستان می تواند زمینه های گسترش تضاد با ایران را به وجود آورد. مقامات عربستان باید بر این امر واقف باشند که مانور نظامی اکتبر 2016 نمی تواند عامل اصلی ایجاد بقا و موازنه باشد. بخشی از موازنه ماهیت دیپلماتیک دارد. تاکنون بسیاری از تلاش های انجام گرفته توسط وزارت امور خارجه ایران برای اعتمادسازی با عربستان و مدیریت بحران منطقه ای به نتیجه موثری منجر نشده است. علت آن را می توان در الگوهای کنش دیپلماتیک، امنیتی، هویتی و فرهنگی عربستان دانست. واقعیت آن است که تداوم دیپلماسی نیازمند توافق در حوزه راهبردی خواهد بود. دیپلماسی هیچ گاه پایان نمی یابد. بلکه می تواند زمینه های طرح موضوعات جدید برای کنترل و مدیریت بحران را به وجود آورد.


3-3 . چند جانبه گرایی منطقه ای و بین المللی


چند جانبه گرایی منطقه ای و بین المللی در زمره ساز و کارهای مدیریت منازعه و کنترل بحران های امنیتی در روابط ایران و عربستان خواهد بود. چند جانبه گرایی از این جهت اهمیت دارد که تداوم اختلافات و تضادهای ایران و عربستان می تواند مشکلات امنیت منطقه ای را گسترش دهد. در چنین شرایطی لازم است تا از ساز و کارهایی همانند میانجیگری یا چند جانبه گرایی منطقه ای و بین المللی برای کنترل و مدیریت بحران ایران و عربستان استفاده شود.


واقعیت های دیپلماسی هسته ای ایران بر نشانه هایی از چند جانبه گرایی بین المللی  و میانجیگری شکل گرفته است. گام اول میانجیگری مربوط به نقش عمان در سال 1391 برای مدیریت تضادهای راهبردی ایران و آمریکا بوده است. در چنین شرایطی، بازیگران منطقه ای و یا قدرت های بزرگ می توانند براساس ضرورت های ایجاد ثبات و تعادل در محیط منطقه ای از الگوی مبتنی بر چند جانبه گرایی استفاده کنند. میانجیگری و چند جانبه گرایی دارای زیرساخت های دیپلماتیک خواهد بود. روندهای موجود بیانگر آن است که اگر تضادهای امنیتی در روابط ایران و عربستان منجر به رویارویی  نیروهای نظامی و امنیتی در حوزه های مختلف جغرافیایی شود، حوزه آشوب در سیاست منطقه ای گسترش بیشتری خواهد یافت. ادبیات راهبردی بازیگران در شرایط آشوب براساس نشانه هایی از برجسته سازی تهدیدات و اختلافات شکل می گیرد.ضرورت های میانجیگری و چند جانبه گرایی در مدیریت بحران های منطقه ای ایجاب می کند که زمینه شناخت دقیق تری از حوزه های تعامل برای موازنه منطقه ای به وجود آید.


منبع: ماهنامه همشهری ماه، شماره 149

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

حال و هوای سرد بازار خودرو

شیرینی‌ تر کیلیویی 26 هزار تومان شد

چرا سکه و ارز ارزان شد؟

پرونده بازارِ اردیبهشت صعودی بسته شد

وام خرید فرش دستباف

اقدامات قوه قضائیه برای ساماندهی بازار کاغذ

برنج های تقلبی در بازار جمع آوری شدند

راه کارهایی برای ساماندهی اجاره بها

شوخی تلخ برخی خودرو‌سازان با مردم

بازگشت دلار به کانال ۱۴هزار تومان

استعلام ‌‌‌‌‌خلافی خودرو در چند دقیقه!

خرید اقساطی از دیجی کالا و 50 فروشگاه دیگر – بدون چک و ضامن

خاطره روحانی از دیدار با یکی از رهبران معروف آمریکا

ظریف: با عهدشکنان مذاکره نمی‌کنیم

مطهری: دولت در موضوع برجام عقب‌نشینی نکرده است

این فیلم را مسئولان دولتی هر روز ببینند!

پرونده جنجالی حسین هدایتی در یک نگاه

تحرکات دشمن در عمق مرزها زیر ذره‌بین پدافند

جهانگیری: جنگی اتفاق نخواهد افتاد

تلاش وکیل داماد وزیر برای به هم زدن دادگاه

بازداشت بیش از ۵۲ هزار مهاجر در آمریکا

عملیات ارتش یمن در اطراف جیزان؛ هلاکت چندین مزدور و متجاوز

«ترزا می» آخرین شانس برای خروج از بن‌بست برگزیت را ارائه داد

هوآوی از اروپا خواست در برابر اقدامات ترامپ سکوت نکند

زورآزمایی جدید مکرون و لوپن بر سر انتخابات پارلمان اروپا

دستگیری 14 نفر در ترکیه به ظن همکاری با داعش

کشته شدن ۴۰ غیرنظامی بر اثر حملات نیروهای آمریکایی در افغانستان

واکنش بحرین به انتقاد فلسطینی‌ها از برگزاری نشست منامه

نگرانی پناهجویان و روی آوردن آن‌ها به خودکشی در استرالیا

جنگ تجاری آمریکا با چین گریبان «بازی تاج و تخت» را گرفت

جنایت کنار جاده، در پی رابطه با زن شوهردار!

کشف محموله 30 میلیون دلاری کوکائین

سه راه آسان برای دریافت کارت اهدای عضو

اطلاعیه هواشناسی درباره رگبار و رعد و برق در ۱۰ استان

پیچ و تاب بیمه‌ها برای فروش انسولین در داروخانه‌ها

بررسی چالش های صنعت دارو

هواشناسی، از احتمال تا واقعیت

افزایش گرمای هوا از ابتدای هفته آینده

برادرکشی به سرِ یک ملک

فرهنگیان می‌توانند 35 سال خدمت کنند