رصد

کد خبر: ۹۸۸۸۲
تاریخ انتشار: ۰۶ آبان ۱۳۹۵ - ۱۵:۱۶

محمدمهدی ضیاء نوشین / امروز فضای مجازی دوروبرمان را گرفته است. گوشی های مختلف با شبکه های مجازی و اجتماعی که هر روز بیشتر می شود و به نوعی پای ثابت زندگی روزمره مردم شده است. چنین گسترش شبکه های اجتماعی در رویدادها و وقایع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و فرهنگی تأثیرگذار است و می تواند موج هایی را در جامعه ایجاد کند. تأثیر شبکه های اجتماعی در انتخابات آتی ریاست جمهوری و شوراها از آن رویدادهایی است که به نظر تعیین کننده خواهد بود. با دکتر حمید عبدالهیان، استاد علوم ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در خصوص نقش فضای مجازی در انتخابات آتی به گفت و گو نشستیم که در ادامه بخش هایی از آن را می خوانید.


در خصوص تأثیر شبکه های اجتماعی و فضای مجازی در رویداد انتخابات بفرمایید؟


اولاً این که وقتی صحبت از رسانه ها می کنیم بلافاصله صحبت از افکار عمومی می کنیم. رسانه ها دوره های مختلفی را طی کرده اند. دوره پیدایش، دوره سنتی و دوره پیدایش رسانه های جدید، عصر جدید در قرن 17 و 18، پیدایش روزنامه ها، پیدایش رادیو، تلویزیون، تغییر کارکرد تلویزیون از وسیله سرگرمی به وسیله خبررسانی. در دنیای جدیدتر که از سال 1980 آغاز می شود، رسانه ها از این هم فراتر رفته ند. در جهان سنتی انتقال داده ها بیشتر به شکل نثر صورت می گرفت. منظورم بحث نشانه شناسی است. نشانه ها ابتدایی و ساده تر رد و بدل می شد تا می رسیم به عصر جدیدتر که کلاً عصر تبادل اطلاعات و تبادل نشانه هاست. بنابراین جهان جدید و جهان ارتباطات، جهان تبادل نشانه هاست. وقتی می گوییم تبادل اطلاعات یعنی تبادل نشانه ها، دلیلش این است که در عصر جدید 94 درصد ارتباطات بین انسان ها غیرکلامی است. یعنی وقتی آدم ها مقابل هم نباشند، یعنی 94 درصد ارتباطات بین انسان ها غیرکلامی است. یعنی وقتی آدم ها مقابل هم نباشند، یعنی 94 درصد نظام نشانه شناسی و تبادل اطلاعاتی شان مختل می شود. معنای حرف من این است که عصر جدید، عصر اتکا به نشانه هاست چون امکان مواجهه رو در رو فراهم نیست. بنابراین یکی از ویژگی های شاخص نظام ارتباطی جدید، فقدان 94 درصد و جایگزینی اش با نظام نشانه ای است. در چنین وضعیتی بشر دچار معضلاتی به جهت سوء تفاهم ها و عدم شناخت کافی از معانی که بین آدم ها وجود دارد، می شود. چون آن 94 درصد حذف شده است. این وضعیتی است که به لحاظ رسانه ای با آن مواجه هستیم. به لحاظ افکار عمومی باید گفت افکار عمومی اطلاعات خودش را قبلاً از مواجهه رو در رو و مواجهه با واسطه دریافت می کرد. تلویزیون و رادیو این امکان را داشت که به گروه ها و دسته ها افکار و اطلاعات خودش را پالایش کند و نهایتاً به گزینه مناسب تر از منظر خودش دسترسی پیدا کند. در نظام جدید ارتباطی اطلاعات اولاً برای افکار عمومی از یک منظر ملی یا داخلی تولید نمی شود. از منابع مختلفی می آید. ریشه پیچیده تر و نشانه شناختی تری دارد. بنابراین کسی که مهارت خوانش نشانه ها را نداشته باشد، مواجهه های گوناگونی از این نشانه ها خواهد داشت. برخی ها بر اساس نظام اجتماعی خودشان که ممکن است سلطه سالار باشد یا مشارکت سالار باشند، می توانند تسلیم این پیام رسانه شوند یا می توانند این پیام را بگیرند و در شبکه های اجتماعی دیگر رد و بدل کنند و نهایتاً به نتیجه گیری برسند.


یک مقدار درباره تأثیر فشای مجازی و شبکه های اجتماعی روی انتخابات آتی ریاست جمهوری بفرمایید. سطوح تأثیر گذاری اش سطحی است یا تأثیرات عمیقی بر افکار عمومی خواهد داشت؟


وقتی می گوییم تأثیرگذاری یعنی همان برجسته سازی است. اولاً بپذیریم که جهان جدید آدم ها را از اتکا به یکدیگر یک مقدار جدا کرده است. به تکنولوژی های جدید مثل موبایل و اپلیکیشن ها و شبکه های اجتماعی و یکی از مهم ترین هایش همین تلگرام است، وابسته کرده است. در متن تلگرام ها فقط TEXT نیست بلکه فیلم و عکس هم هست. چون ما به پیام های نشانه ای ارسال شده از این شبکه ها، عادت می کنیم بنابراین به دنبال تفسیر و ایجاد قرائت و برخورد انتقادی کردن نیستیم. بشر امروز به تدریج آن حالت های انتقادی اش را از دست می دهد. تفاوت بین شبکه های اجتماعی و نظام اجتماعی این است که در نظام اجتماعی، قدرت تعیین کننده کنش هاست اما در شبکه های اجتماعی، قدرت فرد تعیین کننده کنش فرد است. بنابراین در شبکه های اجتماعی احساس آزادی می کند اما در نظام اجتماعی این احساس را ندارد. در این حالت ضریب تأثیرگذاری پیام ها در شبکه های اجتماعی خیلی بیشتر از ضریب تأثیرگذاری در محافل اجتماعی واقعی است. اساساً بشر دارد از این مرحله اتکا به رفاقت های رو در رو، محافل رو در رو، نشست های رو در رو گذر می کند و شبکه های اجتماعی و وابستگی و اتکا به رسانه های جدید افزایش می یابد. از این منظر فضای مجازی و شبکه های اجتماعی و این تکنولوژی ها در شکل گیری افکار عمومی درباره کاندیداها تعیین کننده خواهند بود.


این تأثیرات بر افکار عمومی زودگذر نیست؟


در رسانه های رسمی وقتی شایعه ای پراکنده می شود. اگر آن شایعه پرداخته، تفسیر شود، افراد بیایند درباره موضوع صحبت کنند و حلاجی شود، در سطح خبر قرار می گیرد و به تدریج خبر هم کهنه می شود و از بین می رود. اما اگر پرداخته نشود، تبدیل به شایعه می شود و باقی می ماند. در شبکه های اجتماعی اصلاً نهاد قدرتی وجود ندارد و آدم ها احساس آزادی بیشتری می کنند. بنابراین به نوعی بازی در دنیای جدید متکی بر همین شایعه پراکنی ها و شایعات است.


فضای مجازی در انتخابات آتی در چه لایه های اجتماعی ای تأثیرگذاری بیشتری خواهد داشت. اساساً تفاوتی دارد؟


حتماً تفاوت دارد. موضوع اصلی مهارت استفاده از رسانه ها و شبکه هاست. کسی که خودش می تواند تولید متن کند، به مکانیزم تأثیرگذاری بیشتر آگاه است تا کسی که فقط استفاده می کند. بنابراین طبقاتی که استفاده کننده از محتوای شبکه های اجتماعی هستند خیلی بیشتر تأثیر می پذیرند. یادمان نرود تا سال 1980 سرمایه داری که حاکم بر دنیا بود، سرمایه داری تجاری یا پولی بود. از 1980 به بعد سرمایه داری اطلاعاتی است. بنابراین تولید اطلاعات، پروسس کردن و آماده سازی و پخش کردن خودش یک نوع مهارتی است که آدم ها باید در دنیا جدید یاد گرفته باشند تا در آن چرخه تولید سرمایه قرار بگیرند. بنابراین افراد نزدیک تر به منابع تولید و توزیع خبر، بیشتر اثرگذار هستند تا اثرپذیر. در این جا طبقه دیگر خیلی معنا پیدا نمی کند، بلکه میزان دسترسی مهم است. میزان استفاده و میزان تولید متن، میزان تولید فیلم و متن خبری مهم است. این را بگویم که ما در دنیای جدید واقعیت نداریم. واقعیت تولید و برساخته می شود. بنابراین همان مکانیزمی که می تواند برای کی روستا واقعیت را برساخته کند، برای یک تحصیلکرده هم می تواند برساخته کند اما کسانی که استفاده کننده حرفه ای هستند، کمتر تحت تأثیر قرار می گیرند.


فکر می کنید فضای مجازی در سال آینده و انتخابات آینده چقدر در میزان رأی مردم تأثیرگذار خواهد بود. سهم این شبکه ها چقدر است. اساساً می شود برآورد کرد؟


یک چیزی که در دانشگاه ها یاد گرفتیم، اینکه اسیر داده سازی و تولید ایده هایی که نمی توانند از نظر عینی شواهد بر ادعا خودشان ایجاد کنند، نشویم. دیگر این که درست است که آینده پژوهی در علم اکنون وارد شده است اما هنوز علم آن قدر پیش نرفته که همه چیز امروز را در تحقیقات کنار بگذارد و به آینده موکول کند. بنابراین در آینده چه چیزی اتفاق خواهد افتاد؟ این چیزی نیست که بتوانیم پیشگویی کنیم. چرا می توانیم الگوهایی را ببینیم و بر اساس این الگوها بگوییم که مسیر چگونه خواهد بود. پس علم باید با داده های موجود کار کند. این داده ها چیستند. ما کشوری هستیم که نزدیک به 55 میلیون کاربر اینترنت داریم. نزدیک به 70 میلیون گوشی همراه در ایران وجود دارد. در حدود 25 میلیون تلفن ثابت وجود دارد. سیزدهمین کشور از نظر ضریب نفوذ اینترنت در دنیا و اولین کشور در منطقه خاورمیانه هستیم. معنای حرفم این است که مردم ایران زندگی روزمره شان را بر اساس اطلاعات و رسانه ها و شبکه های اجتماعی شکل می دهند. یعنی جامعه ایران متکی بر اطلاعات است. یعنی بخش عظیمی از زندگی روزمره مردم ایران تحت تأثیر گرفتن، گذاشتن و پروسس کردن اطلاعات در محیط انترنت و شبکه های اجتماعی است. تقریباً نرخ مشارکت در شبکه های اجتماعی در ایران حدود 23 میلیون است. البته آمار درباره تلگرام بالاتر از این هاست. از آن 70 میلیون گوشی نزدیک به 50 میلیون گوشی های هوشمند است که امکان نصب این برنامه ها را دارند. یعنی این که مردم ایران باید اطلاعاتشان را از اینترنت و شبکه های اجتماعی بگیرند و بر اساس آن قاعدتاً کنش اجتماعی و سیاسی داشته باشند. این داده ها به ما الگویی می دهد که در انتخابات آینده اینترنت و شبکه های اجتماعی نقش تعیین کننده ای خواهند داشت.


اطلاعاتی که در شبکه های مجازی گذاشته می شود و رد و بدل می شود؛ اگر غیرواقعی باشد، چگونه تأثیر خواهد گذاشت؟


تأثیرگذار است. مهم نیست که خبر واقعی باشد یا نه. جامعه جدید از شایعه و از این دست چیزها لذت می برد. در آمریکا یک برنامه ای بود که آدم هایی را می آوردند و سوال می کردند و یک نفر برنده می شد و به مرحله بعد می رفت. یک وکیل پیدا شد و برنامه را به دادگاه کشاند و محکوم هم کرد و برنامه هم تعطیل شد. اما مردم تظاهرات کردند که چرا این برنامه را تعطیل کردید، وکیل گفت این ها همه دروغ است. اما مردم می گفتند ما همین دروغ ها را دوست داریم و زندگی می کنیم. مردمدوست دارند که خبرها و شایعه ها و... را پخش کنند. بنابراین وقتی مردم با شبکه های اجتماعی زندگی می کنند مگر می تواند در تصمیم گیری ها و کنش های سیاسی و اجتماعی اش تأثیرگذار نباشد.


در دنیا هم این گونه است یا در ایران بیشتر است؟


در ایران بیشتر است. وقتی منابع سرگرمی در جامعه محدود باشد و مهمترین اش هم شبکه های اجتماعی است، خب طبیعتاً این شبکه ها در زندگی روزمره مردم اهمیت می یابد. دلیل دیگر این که مردم ایران خیلی سیاسی هستند. در پروسه های سیاسی خیلی فکر می کنند، مشارکت می کنند. راجعه به آن مرتب صحبت می کنند.


چرا سیاسی هستند. ریشه اجتماعی، تاریخی دارد؟


سابقه همین 40 سال اخیر نشان می دهد که مردم ایران مرتب درگیر مسائل سیاسی هستند. اصلاً بعد از انقلاب مشروطیت این گونه شده ایم. به رخدادها و وقایع سیاسی فکر می کنیم. این ها جزئی از زندگی روزمره ما ایرانیان است. به همین خاظر است که بخش مهمی از اطلاعات جهان مجازی ما، سبک و سیاق سیاسی دارد.


فکر نمی کنید که مردم نسبت به این ها و شبکه های اجتماعی و شایعه پراکنی ها بی تفاوت شوند. یک نوع بی حسی نسبت به این انبوه اخبار و اطلاعات درست و غلط...


آن هایی که حرفه ای هستند، طبیعتاً حرفه ای تر برخورد می کنند. اما حتماً اثر می گذارد. در فضای مجازی واقعیت برساخته می شود. اگر از منظر تحلیل گفتمان نگاه کنید. کلمه فساد می اید در هوا قرار می گیرد. این وری ها از این کلمه فساد یک نوع بازی راه می اندازند. آن طرفی ها با جنبه دیگری از فساد بازی راه می اندازند. بسته به این که مخاطبان با کدامیک از این ها همراه تر هستند، تأثیرگذاری به آن سمت خواهد بود.


ممکن است که با هیچ کدام از این ها همراه نشویم؟


وقتی شما درگیر پروسه اطلاعات گیری از فضای مجازی هستید، معنی اش این است که در لوپ تأٍیرگذاری و تأثیرپذیری افتاده اید. نمی توانید فرار کنید. خبر پخش می شود. اطلاعات دارد، نشانه دارد. نشانه ها معنی دارند و بر ذهن افراد می نشیند و بعد اثرگذار خواهد بود و بدون این که بخواهیم در کنش هایمان اثرگذار است.


منبع: ماهنامه همشهری ماه، شماره 149

مطالب مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
ادامه
آخرین خبر

روش حرفه‌ای خرید و فروش خودرو، تنها با 1 تماس و در 1 روز

اولین محموله نفتی ونزوئلا به آمریکا رسید

حرکت الاکلنگی قیمت سکه و دلار در روز آخر هفته

کاهش قیمت نفت به زیر 70 دلار

برگ‌های جدید چین بعد از ترک میز مذاکره با آمریکا

قیمت طلا و سکه کاهش یافت

ترکیه خرید نفت از ایران را متوقف کرد

خرما در عمده‌فروشی‌ها به ۴۲ هزار تومان رسید

سامانه پویانگار ملل (رمز یکبار مصرف) در ملل راه اندازی گردید

پیش ثبت نام بازار متشکل ارزی آغاز شد

نسل جدید تلفن سازمانی، راهکاری برای کاهش هزینه و افزایش بهره‌وری

روحانی: قیمت ارز 8 هزار تومان هم نیست

جزئیات جدید از دادگاه متهمان پدیده

حاشیه های دیدار دوستانه دانشجویان با رهبرانقلاب

واکنش زاکانی به طرح گفتگوی ملی اصلاح‌طلبان

انتقاد شدید اژه ای از هنجارشکنی ها

ماجرای عبور از خطوط قرمز رهبرانقلاب در برجام

وحشت کهنه سرباز آمریکایی از جنگ با ایران

آیت‌الله موحدی کرمانی: باید از ریاست‌طلبی دوری کرد

موسوی: هیچگاه بر سر دوراهی جنگ یا مذاکره قرار نمی گیریم

پهپادهای یمنی سامانه پاتریوت آمریکایی را هدف قرار دادند

تکذیب افزایش نظامیان آمریکایی در بغداد

خیابان منتهی به مقر دولت انگلیس به دلایل امنیتی مسدود شد

خبری وحشتناک برای ترامپ و دارودسته اش!

مراکز روان درمانی صهیونیستی پاسخگوی نیاز شهرک‌نشنیان نیست

آمریکا واردات نفت از ونزوئلا را از سر گرفت

آمریکا: تهدید داعش در افغانستان جدی‌تر شد

حزب مودی در انتخابات هند پیروز شد

تقابل پارلمان اوکراین با رئیس‌جمهور

تیلرسون: ترامپ در دیدارش با پوتین به اندازه او آمادگی نداشت

از گورخرهای پارک ملی کویر چه خبر؟

فراخوان دعوت پزشکان داوطلب برای مراسم اربعین حسینی

یک روز گرم رمضانی با مرزبانان میرجاوه در نقطه صفر مرزی

برخورد مرگبار قطار با چوپان ۶۰ساله خوشابی

آرزوهای یک جوان سرطانی روی آنتن زنده تلویزیون

انهدام باند خانوادگی سوداگران مرگ

ترویج پرورش عقرب

کشف انبار ۵ میلیاردی داروهای غیر مجاز

برکناری عوامل محیط زیست فسا به دلیل انتشار یک عکس

فوت یک کارگر در کارخانه ذوب آهن