اراده نیست / محمد درویش از دلایل ناکامی در مهار ریزگردها می گوید

کنترل ریزگردها گویی دیگر به یک آرمان دست نیافتنی تبدیل شده است. اقدامات دولتی ها ثمری نداده و از آن سو کارشناسان زیست محیطی هم آب پاکی را روی دست مردم ریخته اند که در شرایط فعلی کاری از دست دولت ساخته نیست. محمد درویش مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست نیز تا حدودی با این صابح نظران هم عقیده است اما جان کلام او این است که نباید دست روی دست گذاشت تا این بحران با شدت و حدت بیشتری ظاهر شود. او در گفت و گو با تجارت فردا به نقش ترکیه در تشدید بحران ریزگردها اشاره می کند و از شکل گیری کمپینی با عضویت فعالان زیست محیطی برای طرح  دعوی حقوقی علیه دولت ترکیه خبر می دهد.


حدوده سه سال از عمر دولت یازدهم سپری شده و در طول این مدت ظاهرا تلاش هایی برای مقابله با پدیده ریزگردها صورت گرفته است. اما چرا نتیجه این تلاش ها برای مردم ملموس نیست؟ چرا این گونه به نظر می رسد که دولت نتوانسته است برای ریزگردها کاری کند؟


در مورد تداوم هجوم ریزگردها عوامل مختلفی دخیل است یکی از این عوالم نبود امنیت در کشورهای همجوار غربی ایران نظیر سوریه و عراق است. همچنین رابطه سردی که میان ایران و ترکیه وجود دارد و روابط تنش آلود میان ایران و عربستان که پیشرفت برنامه های مقابله با ریزگردها را با مانع مواجه کرده است. این چهار کشور یعنی عربستان، ترکیه، سوریه و عراق یا عامل اصلی شکل گیری ریزگردها هستند یا معلول آن. در واقع کشورهایی که منشاء گرد و خاک هستند یا نمی خواستند یا نتوانستند در زمینه کنترل ریزگردها با ایران تعامل کنند تا این مشکل حل شود. در حالی که قلمرو وسیع تری از قلمرو چهار میلیون هکتاری اراضی کشاورزی رها شده در اطراف پکن در کشور چین نیز در مقطعی به عنوان کانون گرد و غبار شناخته شد و دولت چین توانست با اجرای طرح ضربتی 10 ساله آن را مهار کند؛ به این دلیل که به اهداف بلند پروازانه خود برای کشت گندم با به کارگیری از آب های فسیلی دست پیدا کند. اکنون حدود چهار پنج میلیون هکتار از اراضی کشاورزی این کشور که رها شده به چشمه های گرد و خاک صحرای عربستان اضافه شده و معضل جدی ایجاد کرده است. این گرد و غبار وارد یاران شده و به جنوب غربی ایران می رود. از سوی دیگر هروالعظیم هم خشکیده است و به جای آن که مانند جاروبروقی عمل کند و این گرد و غبار راب ه سوی خود بکشاند آن را تشدید می کند. این بخشی از م اجراست که عملا برای حل و فصل آن کار یاز دست دولت ایران ساخته نیست. از سوی دیگر تا زمانی که معضل داعش و گروه های تکفیری تروریستی در عراق و سوریه به قوت خو باقی است کسی جرات نمی کند و البته الوویت دولت عراق کنترل کانون های گرد و غبار یا مالچ پاشی این کانون ها نخواهد بود. مسئله مهم تر ندادن حقابه دجله و فرات توسط دولت ترکیه است. یکی ا زدلایل عمده تشدید آلودگی هوا به وسیله ریزگردها طرحی تحت عنوان گاپ است که ترکیه در بالادست رودهای دجله و فرات به اجرا گذاشته و دست کم حدود 38 تا 48 میلیارد مترمکعب آب را که حجم آن حدود 40 تا 50 رودخانه به بزرگی زاینده رود براورد می شود در 10 تا 15 سال اخیر برداشت کرده است . در واقع علت اصلی این بحران ضعف دولت مرکزی در عراق و سوریه بوده که اجازه داده اند ترکیه حقابه دجله و فرات را از 750 متر مکعب در ثانیه به 250 مترمکعب در ثانیه کاهش دهد. به این ترتیب ترکیه یک بحران بسیار جدی در منطقه ایجاد کرده است که بعید می دانم دست کم طی یک دهه آینده حل شود.


البته همه کانون های ریزگردها در خارج از مرزهای ایران نیست. آیا دولت توانسته برای جلویگری از پیشروی چشمه های داخلی ریزگردها کاری کند؟


متاسفانه به دلیل عملکردهای نابخردانه ای که طی سالیان گذشته صورت گرفته است نه تنها این کانون های داخلی مهار نشده است که کانون های تولید گرد وغبار در داخل در حال افزایش است. اگر مردم به این بخش عملکردها معترض هستند حق دارند آن ها احتمالا از دولت انتظار دارند و حق دارند که از دولت این انتظار را داشته باشند که به این بحران پایان دهد. اما بحران ریزگردها نه تنها حل نشد که دامنه بیشتری هم پیدا کرد.


البته این مسئله به عملکرد یک دولت بازنمی گردد بلکه شکل گیری این پدیده ناشی از اجرای سیاست های دراز مدتی است که در یک دهه اخیر بر کشور حاکم بوده و سبب شده بارگزاری بیش از ظرفیتی روی حوضه های آبخیز در بالادست رودخانه ها به کمک سدسازی انتقال آب بین حوضه ای حفر چاه و تغییر کاربری صورت گیرد. اکنون تالاب ها نیز به چشمه های تولید گرد و خاک تبدیل شده اند. به عنوان مثال تالاب جازموریان در حوضه آبخیز هلیل رود خشکیده و به چشمه نیم میلیون هکتاری تولید گرد و خاک تبدیل شده است و استان های سیستان و بلوچستان کرمان و استان فارس را متاثر کرده. یا تالاب بختگان، طشک، کمجان در حوضه آبخیز سیوند پس از احداث سدهای ملاصدا سیوند و درودزن خشکیده و در این بخش نیز یک بحران جدی در حال شکل گیری است. یا در حوضه ابریز خوزستان که 33 درصد آب های روان کشور در آن جاری بوده احداث بزرگ ترین سدهای کشور نظیر کرخه، گتوند، کارون 3 و کارون 4 و طرح های انتقال آب بین حوضه ای جلگه خوزستان را به کانون تولید گرد و خاک تبدیل کرده است. در حوضه آبریز دریاچه ارومیه هم با احداث 72 سد و افزایش سطح اراضی کشاورزی از 320 هزار هکتار به 680 هزار هکتار بحران جدی ایجاد شده و بزرگ ترین بحران بیابان زایی قرن در ایران رخ داده است. این ها ربطی به کانون های خارجی نداشته و البته ربط مستقیمی هم به دولت آقا روحانی ندارد. این وضعیت نتیجه سیاست های اشتباهی است که بدون توجه ب واقعیت های اکولوژیک و جغرافایی اقلیمی کشور توسعه طراحی و مهندسی شده است. این توسعه نه تنها نتوانسته است به ارتقای کیفیت زندگی ایرانیان کمک کند بلکه در شاخص های اصلی کیفیت زندگی یعنی هوا، آب، خاک و تنوع زیستی با روندهای کاهنده روبه رو هستیم.


یعنی در دو سه سال گذشته نیز سیاست هایی در ادامه سیاست های پیشین طراحی شده است که روند بیابان زایی در ایران روندی فزاینده داشته؟


من فکر می کنم مهم ترین اقدامی که باید در مورد مهار ریزگردها انجام می گرفت این بود که اعلام می کردیم تفکر سازه ای در مدیریت آب دیگر پاسخگو نیست و ما باید به سوی مدیریت مصرف حرکت کنیم. باید اعلام کنیم خودکفایی کشاورزی سیاست غلطی است و به جای خودکفایی در محصولات کشاورزی باید در پی تحقق آرمان امنیت غذایی باشیم. این اقدامات عملا انجام نگرفته است یکسری اقدامات موردی نظیر تشکیل دبیرخانه برای ریزگردها، چند سفر و برگزاری همایش صورت گرفته و شواهدی از این که سیاست های کشور به صورت بنیادین و ماهوی به سمت جریان هایی تضعیف کننده عوامل بیابان زایی وعوامل فرسایش بادی حرکت می کند مشاهده نمی شود. از سوی دیگر شرکت های مهندسی مشاور قدرتمند در وزارت نیرو راه و شهرسازی و نفت حرف خود را می زنند و تفکرات سازه ای خود را همچنان اجرایی می کنند. باید بپذیریم که ملاحظات زیست محیطی پای مصلحت های اقتصادی قربانی می شود آن هم مصالح اقتصادی کوتاه مدت در این میان تنها پروژه ای که می توان گفت دولت در اجرای آن به توفیقاتی دست یافته پروژه احیای دریاچه ارومیه است. چنان که برای نخستین بار طی سال های گذشته روند کاهشی سطح آب دریاچه ارویمه مهار شده است. در حوضه آبخیز ارومیه اقداماتی همچون لایروبی دریاچه انجام شده بخشی از چاه های غیرمجاز پلمب شده و سازمان حفاظت محیط زیست به کمک ستاد احیای دریاچه بودجه ای که به اجرای این پروژه تخصیص یافته به نتایج مطلوبی دست پیدا کرده است. هر چند که در آن جا هم مشکلاتی وجود دارد.


اگر ممکن است واضح تر توضیح دهید که این شرکت های مهندسی مشاور در روند بیابان زایی ایران چه نقشی دارند؟


در بدنه وزارت نیرو شرکت های اقماری بسیار بزرگی وجود دارد که در این شرکت ها هزاران کارشناس به کار مشغول اند و کار آن ها عمدتا انتقال آب بین حوضه ای است. جالب است بدانید که بودجه هر یک از این شرکت ها به اندازه 10 تا 20 باربر بودجه سازمان حفاظت محیط زیست است. عملکرد آن ها به گونه ای است که عملا سیاست ها به سمت و سویی سوق پیدا نمی کند که کشور به سمت استحصال انرژی های نو حرکت کند. به نحوی که در وزارت نیرو معاونت انرژی نو تحت تاثیر قدرت توانیر آب نیرو و آب و آبفا تمام مزیت های خود را از دست رفته می بیند. به رغم آن چه در برنامه پنج ساله پنجم برای تولید پنج هزار مگاوات برق از طریق انرژی های نو سیاستگذاری شده بود حتی یک هزارم این میزان نیز تحقق نیافته است. آیا وزارت نیرو دچار کمبود منابع بوده؟ به نظر می رسد منابع به میزان کافی وجود داشته و صرف سدهای گران قیمتی همچون گتوند شده است. این سد هم البته با دردسرهای بزرگی مواجه است.


این شرکت ها اجازه ندادند مسیر چیدمان توسعه به نحوی باشد که کشور در مسیر تولید این نوع انرژی قرار گیرد. نتیجه این نوع سیاست های نابخردانه تشدید سدسازی ها اجرای طرح انتقال آب بی حوضه ای تشدید ساخت اتوبان ها و جاده هایی که حداقل های اصول زیست محیطی را رعایت نکرده اند در حالی که این بودجه ها می توانست صرف توسعه خطوط حمل و نقل ریلی درون شهری و برون شهری شود. اما با وجود این هشدارها در همچنان روی همان پاشنه می چرخد.


پس از روی کار آمدن دولت آقای روحانی و بازگشت معصومه ابتکار به سازمان حفاظت محیط زیست که فردی آشنا به مقتضیات این حوزه است. گویی انتظار مردم و افکار عمومی برای پایان دادن به این بحران نیز بالا رفت. در این میان گروهی از کارشناسان نیز با تکیه بر این استدلال که «کاری از دست دولت برنمی آید» می گویند باید منتظر ماند تا شرایط منطقه بهبود پیدا کند یا این پدیده به خودی خود حل شود. راهکاری که بتواند انتظارات مردم را محقق کند چیست؟


این مسئله نه تنها به خودی خود عمل نمی شود که اگر دست روی دست بگذاریم وضعیت بحرانی تر می شود. مردم انجمن ها و فعالان محیط زیست باید به دولت فشار بیاورند که به سرعت چیدمان توسعه را تغییر دهد. نباید انتظار داشته باشیم که کشور با تکیه بر کشاورزی ناپایدار اداره شود. باید به سمت کسب و کارهای سبز و به سوی بهبود زیرساخت های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری حرکت کنیم. الزام دیگر کاهش وابستگی های معیشتی به منابع طبیعی کشور است. از نتایج افزایش وابستگی های معیشتی به این منابع تخریب جنگل ها و تبدیل آن ها به چوب و الوار پاک تراشی جنگل ها افزایش برداشت از آب های زیرزمینی آتش سوزی های عمدی مراتع و شکل گیری ریزگردهاست.


آن طور که در خبرها آمده است ظاهرا در جلسه اخیر ستاد بحران مقرر شده است دستگاه دیپلماسی کشور یعنی وزارت امور خارجه برای مقابله با کانون های بیابانی در کشورهای منشاء گرد و غبار مانند عراق، سوریه و عربستان دست به کار شود. وزارت امور خارجه پیش از این در دولت قبل نیز مسئولیت هایی را در این زمینه بر عهده گرفته و نتایج ملموسی حاصل نشده مداخله این وزارتخانه را در دوره فعلی تا چه حد موثر می دانید؟


ورود وزارت امور خارجه به این پرونده می تواند مثمر ثمر باشد. وقوع این مداخله خواسته فعالان حوزه محیط زیست در طول این دهه اخیر بوده است. وزارت امور خارجه  چرا باید منفعل عمل کند و چرا سکوت کرده است. ترکیه بزرگ ترین جنایت منطقه را مرتکب شده و اگر تاکنون اعتراضات دیپلماتیکی به ترکیه صورت گرفته تنها به مناقشات سیاسی منطقه محدوده بوده است. در حالی که بزرگ ترین جنایت ، نابخردی و آزمندی این کشور، دزدی آشکار آب است. این روایت وجود دارد که وقتی نوری مالکی نخست وزیر وقت عراق از ترکیه درخواست کرده که حقابه این کشور از دجله و فرات را بازگرداند وزیر کشور دولت اردوغان چنین پاسخ داده که مگر شما منابع نفتی خود را با ما به اشتراک می گذارید که ما منابع آبی خود را با شما به اشتراک بگذاریم. این نگرش کاملا خطرناک است به این دلیل که آب یک کالای زیستی و نفت یک کالای اقتصادی است و نباید این دو کالا در مقام قیاس قرار گیرند. اگر قرار باشد این استراتژی در همه کشورها پیاده شود کشورهای بالا دست نیل نظیر سودان و سومالی می توانند بگویند که به ما چه مربوط است که در پایین دست رودخانه یک تمدن چند هزار ساله به نام مصرف وجود دارد و اجاز ندهند که یک قطره آن وار مصرف شود. با همین استدلال افغان ها می توانند از ورود آب به هیرمند جلوگیری کرده و سیستان را به طور کلی نابود کنند و البته می توانند کم آبی هلیل رود را که با زدن سد سلما روی آن در مشهد بحران جدی ایجاد کرده تشدید کنند. یعنی باید مراقبت کنیم که این استراتژی مرسوم نشود و خودمان هم نباید به آن دامن بزنیم. ما هم در ایران با تغییر مسیر رودهای مرزی در حال تشدید این بحران هستیم. درست است که 12 میلیارد مترمکعب آب از طریق رودهای مرزی از کشور خارج می شود اما از همین طریق 16 میلیارد مترمکعب آب به کشور وارد می شود. اگر ایران مهار آب های مرزی را در پیش بگیرد بازنده خواهد بود.


آیا وزارت امورخارجه راهبردی در این زمینه برای تعامل با کشورهای منطقه طراحی کرده است؟ شما اطلاع دارید که این وزارتخانه چگونه به این مسئله رسیدگی خواهد کرد؟


وزارت خارجه مطابق کنوانسیون مقابله با بیابان زایی که ایران، ترکیه، عراق، سوریه و عربستان به عضویت ان درآمده اند باید از سازمان ملل بخواهد که این موضوع را به کشورهای منطقه گوشزد کند که به چه دلیل مطابق تعهدات خود عمل نکرده اند. مطابق این کنوانسیون دولت های عضو نباید توسعه خود را به نحوی پیش ببرند که منجر به تخریب غیرقابل جبران محیط زیست در کشور خودشان و در منطقه شود. در حالی که ترکیه با اجرای طرح گاپ یک بحران بزرگ منطقه ای ایجاد کرده است. در حال حاضر پویشی تحت عنوان «تجاب میان رودان» در میان فعالان محیط زیست و متخصصان این حوزه شکل گرفته است که این کمپین قصد دارد دعوی حقوقی را علیه دولت ترکیه مطرح کند. اقدامی که باید توسط دولت ایران صورت می گرفت و اکنون انجمن های زیست محیطی به کمک متخصصان آن را کلید زده اند. امیدواریم بتوانیم به این وسیله فشاری بین المللی را بر دولت ترکیه اعمال کنیم.


اگر رایزنی های وزارت امور خارجه نتیجه دهد احتمالا نتایج آن در بلند مدت ظاهر خواهد شد. راهکاری که در کوتاه مدت بتواند از هجوم ریزگردها بکاهد همان مالچ پاشی است؟


مالچ پاشی یا عملیاتی بیولوژیک همه مانند مسکن عمل می کند. طی 20سال گذشته نیز چشمه های تولید گرد و خاک در عراق و سوریه از شش مورد به 250 مورد افزایش یافته است. بنابراین راهی جز این نمی ماند که با همین عملیات ضربتی چشمه های تولید گرد و خاک کور شود. اما راهکار دراز مدت این است که حقابه دجله و فرات را به آن بازگرداینم. مالچ پاشی بیش از نیم قرن است که در ایران اجرا شده و عملا نتایج مثبتی در پی داشته و توانسته ایم پهنه های وسیعی از کانون های گرد و خاک در ایران مرکزی را در جوار سکونت گاه های انسانی و  تاسیسات مه سازه ای مهار کینم.


آیا از سوی سازمان حفاظت محیط زیست یا نهادهای مربوطه مطالعه ای صورت گرفته که نشان دهد بحران ریزگردها چه اثراتی روی سلامت ساکنان شهرهایی که مورد هجوم گرد و غبار قرار می گیرند داشته است؟


سازمان حفاظت محیط زیست در این زمینه مسئولیتی ندارد و تنها بر عملکرد دستگاه هایی نظارت می کنند که در زمینه مهار ریزگردها مسئولند. این مطالعات معمولا توسط سازمان جنگل ها و مراتع و موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع صورت می گیرد. سازمان جنگل ها پژوهشی را با عنوان شناسایی کانون های بحرانی فرسایش باید به اجرا گذاشته که رقم دقیق کانون های بحرانی را به تفکیک کانون های بحرانی فعال نیمه فعال و غیرفعال مشخص کرده است. براساس این مطالعه حدود 17 میلیون هکتار از اراضی کشور پتانسیل تولید شن های روان را دارد.


حال آن که بودجه مورد نیاز برای پیشگیری از این پدیده زیست محیطی 25 هزار میلیارد تومان براورده شده که هنوز در اختیار سازمان جنگل ها و مراتع کشور با بودجه سالانه 600 میلیارد تومان قرار نگرفته است.


منبع: هفته نامه تجارت فردا، شماره 183